Έρσης Λάγκε: Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΟΥΛΟΥΣΕ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΑ ΣΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ (ανέκδοτο διήγημα)

Την είδα να πουλά φτωχά καλλυντικά, ενώ κρυφός θάνατος παραμόνευε στον αριστερό της ώμο. Αφάνταστη η γύμνια, πέρα απ’ τη σάρκα! Εκείνη πλασάριζε να θρέψει το πολύ παροδικό που της εμπιστεύτηκαν και μία άφθαστη μελαγχολία χάραζε κάτω τις γωνιές των χειλιών της.

Την είδα στην εκκλησία να μειδιά περίλυπα.

- Ιερείς εξέλθετε, φωνάζαν οι ψαλτάδες. Εξέλθετε ιερείς.

Πίσω, σαν από αντίλαλο, το ‘παιρνε ήχος βαθύς κι ανταπαντούσε ο άλλος στα χρυσά… «Εξέλθετε ιερείς…»

Ο Άγιος είχε βγει στη θύρα, σκυφτός απ’ το μαρτύριο, λες και δεν γινόταν πια να ορθώσει το κορμί, το κεφάλι προτεταμένο να δει, να ευλογήσει τα του κόσμου και τις μανάδες που παραδίναν στα τέσσερα, σαν υποζύγια, τα παιδιά τους.

Ίσως τα ευλογούσε. Ίσως στην επανάληψη ν’ αδιαφόρησε, τριακόσια χρόνια  το ίδιο σκηνικό. Ίσως να το βαρέθηκε ή λες να λαχτάραγε και να περίμενε την μία, αυτή τη μία φορά το χρόνο, να οσμιστεί την πάροδο των αιώνων στους ζωντανούς απάνω;

Σαν τους δασκάλους! «Να ‘ναι το εγγόνι του ψαρά, εκατόν χρόνια πριν, ή το δισέγγονο; Έχει τα ίδια ξέθωρα-γαλάζια μάτια», θα ‘λεγε.

Η γυναίκα, στο πιο σκοτεινό σημείο, αμίλητη. Ήθελε να δει κι όπως βρισκόταν τελευταία, δεν έπιανε τίποτα.

Φέραν ένα μωρό ντυμένο καλογεράκι στα μαύρα. Το κράταγε ο πατέρας στα χέρια κι αυτό παράλυτο λαλούσε χαζά. Το φέραν κι ο κόσμος παραμέριζε. Τ’ απόθεσαν στα πασουμάκια τού Αγίου κ’ η Χάρη του θα κατέβαινε να συνεφέρει αυτό το με σάρκα λειψή, να γίνει άνθρωπος ξανά.

Πίσω και πάνω απ’ όλα ο ουρανός ασήκωτος.

- Ιερείς εξέλθετε… εξέλθετε ιερείς… να δώσει να λάμψει γαλήνη κι ευτυχία. Να γίνει ο κόσμος πρόβατα όχι επί σφαγήν.

Στα λοφάκια φθινοπωριάτικος ο πόλεμος, με κούφιες αστραπές και κείνη, η γυναίκα, το θάνατο στο σβέρκο καβάλα, χωρίς να το ξέρει, ίδια μ’ ελέφα, που στ’ αυτιά του κάθεται κούλης που τον εξουσιάζει, πάσχιζε ακόμη κι ακόμη να πουλήσει και να δει.

«Λαμπερές ιστορίες φωτιάς» στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων

Γράφει η Κατερίνα Δεμέτη

Σε μια εποχή που κατακλυζόμαστε όλοι από μεγάλη ανασφάλεια για το μέλλον του τόπου μας και των παιδιών μας, η διοργάνωση θεματικών εκπαιδευτικών επισκέψεων στα Μουσεία μας, ίσως να φάνταζε περιττή και άσχετη δραστηριότητα που αποπροσανατολίζει, παραπλανεί και βγάζει από το δρόμο την προσπάθεια για επίτευξη αποκλειστικά οικονομικών στόχων που προϋποθέτουν σύμφωνα με τις προγραμματικές εξαγγελίες την πρόοδο και την βελτίωση της ποιότητας ζωής μας.

Η εμπειρία μας ωστόσο από την πανελλήνια εκστρατεία Περιβάλλον και Πολιτισμός, που το Μουσείο μας συμμετείχε για πέμπτη συνεχή χρονιά και από την προσέλευση των σχολείων του νησιού στο πρόγραμμα «Παντέχνου πυρός σέλας - Λαμπερές ιστορίες φωτιάς», κατέδειξε ότι η επίσκεψή τους σ’ ένα μουσείο, μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για να ξαναδούμε τις αλήθειες μας και να εστιάσουμε στα σημαντικά της ζωής μας.

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, το γεγονός ότι φέτος συμμετείχαν προαιρετικά 147 Μουσεία, αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία της πατρίδας μας, περισσότερα δηλαδή από κάθε άλλη χρονιά και ακόμη ότι τα σχολεία που δήλωσαν συμμετοχή για να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα στο Μουσείο Σολωμού, ήταν σχολεία που προέρχονταν κυρίως από τα πιο απομακρυσμένα σημεία του νησιού και λιγότερο από την πόλη.

Και όταν λέμε «να ξαναδούμε τις αλήθειες μας και να εστιάσουμε στα σημαντικά της ζωής μας», εννοούμε ότι για ένα νησί, όπως η Ζάκυνθος, με τόσο πλούσια  ιστορία και πολιτισμό δεν είναι ο Τουρισμός αυτό που θα μας οδηγήσει στην έξοδο από την κρίση. Άλλωστε μέσα από την κακώς εννοούμενη τουριστική ανάπτυξη οδηγήσαμε τον τόπο μας σε αυτή την κατάσταση…

Πιστεύουμε ακράδαντα ότι είναι η Παιδεία αυτή που θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις να οργανώσουμε τις επιλογές μας, για να ξαναβρούμε το δρόμο μας. Έτοιμες λύσεις δεν υπάρχουν. Ούτε φυσικά αυτόκλητοι σωτήρες. Τα Μουσεία, οι κατεξοχήν πρεσβευτές του πολιτιστικού μας πλούτου, μπορούν να παίξουν σ’ αυτή τη διαδικασία καταλυτικό ρόλο, καθώς δεν ανήκουν ούτε στο χώρο του θεάματος, που τόσο έχει διαστρεβλώσει την πραγματικότητα μέσα από την κακή χρήση της εικόνας, ούτε στο χώρο της εκπαίδευσης, που νοσεί αθεράπευτα από ένα εξεταστικό σύστημα που οδηγεί τα παιδιά μακριά από την αγάπη για το βιβλίο και τη χαρά της γνώσης. Τα Μουσεία δεν ψυχαγωγούν, μα ούτε και διδάσκουν. Δουλειά τους είναι η επικοινωνία, και αυτό που προσπαθούν να μεταδώσουν είναι η αλήθεια της εμπειρίας, όπως την αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι που τα οργανώνουν, τα διευθύνουν και τα στηρίζουν.

Αυτή την επικοινωνία βιώσαμε όλοι όσοι συναντηθήκαμε στο φετινό πρόγραμμα με θέμα το στοιχείο της Φωτιάς από την Πέμπτη 11 έως την Κυριακή 14 Οκτωβρίου. Τα σχολεία παρακολούθησαν μία εκπαιδευτική ξενάγηση με τα εκθέματα του Μουσείου που σχετίζονταν με τη φωτιά κι έφτιαξαν ιστορίες για τις καταστροφικές, αλλά και τις εξαγνιστικές της ιδιότητες. Έμαθαν ότι δαμάζοντας τη φωτιά, ο άνθρωπος κατόρθωσε να κυριαρχήσει στη φύση κι εξασφάλισε καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Η φωτιά τού πρόσφερε φως, θερμότητα, προστασία και τροφή ψημένη, εύγευστη και θρεπτική. Γύρω από τη φωτιά ο άνθρωπος προώθησε την ομιλία του και στάθηκε η αφορμή για να φτιαχτούν οι πρώτες οργανωμένες κοινωνίες. Σε συμβολικό επίπεδο πάλι, η φλόγα που έκαιγε στο βωμό του ναού, συμβόλιζε την παλλόμενη καρδιά της πόλης.  Με την ίδρυση μιας αποικίας η φλόγα από τη μητρόπολη μεταλαμπαδευόταν σ’ αυτήν, ως σύμβολο των δεσμών τους.

Ωστόσο οι φλόγες κρύβουν και μια όψη σκοτεινή. Η φωτιά δίνει ζωή, μπορεί όμως να την αφαιρέσει με τον πιο επώδυνο τρόπο. Όταν από φυσικούς λόγους ή ανθρώπινη υπαιτιότητα μαίνεται ανεξέλεγκτη, προκαλεί ανεπίστρεπτη καταστροφή στο περιβάλλον, κατατρώγει όσα φτιάχτηκαν με κόπο μέσα στο χρόνο και καταδικάζει στη λήθη, καθώς πίσω της δεν αφήνει παρά μόνο λίγη στάχτη. Η ιδιότητα της φωτιάς να καταστρέφει, αλλά και να δημιουργεί, να αναγεννά και να αναγεννάται, τη συνέδεσε με τον κόσμο του υπερβατικού στις ποικίλες εκδοχές του: τη θρησκεία και τη λατρεία, τις λαϊκές γιορτές και δοξασίες, ακόμα και τη σκοτεινή μαγεία. Έτσι η φωτιά θεωρήθηκε σημάδι θείας παρουσίας, δύναμη που άλλοτε τιμωρεί και άλλοτε εξαγνίζει. Το κερί συνοδεύει τις προσευχές των πιστών, το φωτοστέφανο στολίζει το μέτωπο των αγίων, το καντήλι φωτίζει τα ιερά, το φως που ανάβει με τρόπο  θαυμαστό, μεταφέρει το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης.

Τα παιδιά, μέσα από τα εκθέματα του Μουσείου, γνώρισαν και προβληματίστηκαν πάνω στις δύο όψεις της: την καλή και την κακή.

Πρώτος σταθμός ήταν ο «'Υμνος εις την Ελευθερία» του Διονυσίου Σολωμού. Στη βιβλική περιγραφή της μάχης της Τριπολιτσάς που διάλεξε ο ποιητής για να περιγράψει το θρίαμβο της Ελευθερίας (στροφές 68-69), η φωτιά παίζει τον καθοριστικό ρόλο:

68.

Ολιγόστευαν οι σκύλοι

Και Αλλά εφώναζαν, Αλλά

Και των Χριστιανών τα χείλη

Φωτιά εφώναζαν, φωτιά.

69.

Λεονταρόψυχα εκτυπιούντο,

Πάντα εφώναζαν φωτιά,

Και οι μιαροί κατασκορπιούντο,

Πάντα σκούζοντας Αλλά.

Στην προθήκη της Αίθουσας Σολωμού εκτίθεται η τρίτη έκδοση του Ύμνου που έγινε στο Μεσολόγγι το 1825 μαζί με μια πεζή ιταλική μετάφραση, την οποία υπογράφει ο φίλος του ποιητή Γκαετάνο Γκρασέτι. Το χειρόγραφο του ποιήματος δεν σώζεται. Μόνον στο χειρόγραφο Ζακύνθου αρ. 12 βρίσκονται ελάχιστες και σκόρπιες επεξεργασίες στίχων από τον Ύμνο.

Στην επόμενη αίθουσα της Συλλογής Νικολάου και Θάλειας Κολυβά, τα παιδιά εντόπισαν στις εικόνες το στοιχείο της φωτιάς που σχετίζεται με το Θεό, όπως φαίνεται στα φωτοστέφανα των Αγίων μορφών, αλλά και στην εικόνα: «Η πυρφόρος ανάβασις του Προφήτη Ηλία», που η ανάληψή του στον Ουρανό έγινε μέσα σ’ ένα φλεγόμενο άρμα, που το έσερναν τέσσερα άλογα, που τα οδηγούσε Άγγελος. Στο έργο «το μανουάλι», της Αμαλίας Νταγιάντα,, συζήτησαν για το κεράκι που συνοδεύει πάντα τις προσευχές μας κατά την επίσκεψή μας στην εκκλησία.

Στον προθάλαμο του ορόφου εντοπίστηκε η φωτιά στα οικόσημα, έργα Αναστασίου Ραφτόπουλου. Ειδικότερα το καλό και το κακό της πρόσωπο εντοπίστηκε στα οικόσημα των Οικογενειών Καψοκέφαλου και Λούντζη. Στο οικόσημο Λούντζη έγινε μάλιστα εικονογραφικός παραλληλισμός με την αφή της φλόγας που έχει ενταχθεί στην τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων και την λαμπαδηδρομία, που η μεταφορά της απευθύνει παγκόσμιο κάλεσμα ειρήνης. Η οικογένεια Λούντζη φιλοπρόοδη και φιλειρηνική, στη διαδρομή της έχει προσφέρει αρκετούς ιστορικούς, βουλευτές,  λογοτέχνες, συγγραφείς, και γενικά ανθρώπους του πνεύματος.

Η Ζάκυνθος όμως γνώρισε και την άσχημη εμπειρία της πυρκαγιάς που ακολούθησε τον σεισμό του Αυγούστου του 1953. Το έργο της Αναστασίας Τσιριγώτη-Γούναρη, «Το Δημοτικό Θέατρο Φώσκολος κατά τη στιγμή της καταστροφής του από τη φωτιά τον Αύγουστο του 1953», στάθηκε η αφορμή για να συζητήσουν την εμπειρία τους από τις ιστορίες που έχουν ακούσει από τους γονείς και τους παππούδες τους για την μεγάλη καταστροφή της σεισμοπυρκαγιάς του ’53.

Προκλήθηκαν να διατυπώσουν τη γνώμη τους για την καινούργια πόλη, που ξεπήδησε μέσα από τις στάχτες του 1953, και να κρατήσουν σαν εντύπωση ότι η εσωτερική φωτιά που καίει μέσα μας, μάς ενθαρρύνει να συνεχίζουμε την προσπάθειά μας για ένα καλύτερο αύριο. Αυτό ήταν και το σημαντικότερο μήνυμα του προγράμματος, που προέκυψε από την επικοινωνία με τα παιδιά, τους συνοδούς εκπαιδευτικούς, τους αρχηγούς του τοπικού τμήματος Σ.Ε.Ο. Ζακύνθου  και  τον υπεύθυνο του Μουσείου.

Στο τέλος έφυγαν, αφού προμηθεύτηκαν το ενημερωτικό φυλλάδιο του Υπουργείου, με τα απαντητικά δελτάρια, τα οποία πήραν μαζί τους, για να μελετήσουν και να διατυπώσουν τις εντυπώσεις τους από την επίσκεψη, μέσα από ζωγραφιές, στίχους ή καταγράφοντας απλώς τις σκέψεις τους. Τα έργα τους θα επιστραφούν στο Μουσείο από τους υπεύθυνους εκπαιδευτικούς και, αφού ψηφιοποιηθούν, θα σταλούν στο Υπουργείο και θα αναρτηθούν στην ιστοσελίδα του Μουσείου (www.museumsolomos.gr).

Η παρουσίαση του προγράμματος δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς την συνδρομή των εθελοντών φοιτητών του Τμήματος Προστασίας και Συντήρησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και του Τμήματος Βιβλιοθηκονομίας, του ΤΕΙ Ιονίων Νήσων, Ζακύνθου και Κερκύρας, οι οποίοι μοίραζαν τα ενημερωτικά φυλλάδια και φωτογράφιζαν τα παιδιά.

Το Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, θα συνεχίσει να στοχεύει στην επικοινωνία μέσα από τον Πολιτισμό και περιμένει όλα τα σχολεία του νησιού μας να προγραμματίσουν μία τουλάχιστον εκπαιδευτική επίσκεψη. Θα τα περιμένουμε με ιδιαίτερη χαρά.

ΠΡΩΤΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ «ΤΙΤΑΝ» ΤΟΥ ΓΚΟΥΣΤΑΒ ΜΑΛΕΡ [1860-1911] - ΚΡΑΤΙΚΗ ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Θυμόμαστε ακόμα τη συγκλονιστική ερμηνεία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών στη «Συμφωνία της Αναστάσεως» του Γκούσταβ Μάλερ, στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού, το περασμένο καλοκαίρι [15-7-2011], στο Φεστιβάλ Αθηνών, με διευθυντή ορχήστρας το Βασίλη Χριστόπουλο. Σε τίποτα δεν υστέρησε και η ερμηνεία της 1ης Συμφωνίας «Τιτάν» του Αυστριακού Συνθέτη, που παρακολουθήσαμε στο δεύτερο μέρος της συναυλίας της 5^ης Οκτωβρίου 2012, στην αίθουσα «Χρήστος Λαμπράκης» του  Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.

Η ζωή του Γκούσταβ Μάλερ ήταν δύσκολη, κυρίως λόγω των εσωτερικών συγκρούσεών του. Ίσως η Άλμα Μάλερ, όταν παρομοίαζε με «σταύρωση» το θάνατο του συζύγου της, να περιέγραφε τη διαδρομή της πνευματικής του πάλης και την αγωνιώδη του ένταση για την κατάκτηση της «έκφρασης», της δημιουργίας, καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Σ’ αυτό το δύσβατο «πέρασμα» φαίνεται ν’ ανταμώνει η φιλοσοφική σκέψη και ο ποιητικός λυρικός λόγος, με τη συμφωνική γραφή. Το ρομαντικό ιδεώδες θεοποίησε τη μουσική, ανιχνεύοντας  την ομορφιά, την αρμονία. Ο Βάγκνερ [1813-1883], ο οποίος πέρασε στα έργα του ιδέες φιλοσοφικές και μυστικιστικά σύμβολα έχει πεθάνει λίγο πριν ο Μάλερ αρχίσει να γράφει την 1η Συμφωνία του στα 24 χρόνια του, το 1884 στο Κάσελ, για να την ολοκληρώσει στη Λειψία το 1888 κι ένα χρόνο αργότερα, το 1889,  να παιχτεί για πρώτη φορά στο Vogaro Concert Hall της Βουδαπέστης. Η συναυλία δεν είχε την αποδοχή που περίμενε ο Συνθέτης κι έκανε αμέσως κάποιες αλλαγές για τη δεύτερη παρουσίασή της, στο Αμβούργο το 1893. Αλλά την ουσιαστική αναθεώρηση της ενορχήστρωσης,  πραγματοποίησε στηn πρώτη έκδοση της Συμφωνίας του, το 1898.

Το προμηθεϊκό όραμα, που αναπτύσσει στο τετράτομο έργο του με τον τίτλο «Τιτάν» ο Γερμανός συγγραφέας Richter Johann Paul [1763-1825], αν και τώρα έχει ξεχαστεί,  είχε μεγάλη επίδραση σε Γερμανία και Γαλλία κατά τον 19ο αιώνα, καθώς και σε συνθέτες όπως ο Σούμαν  και ο Μάλερ, ο οποίος εμπνεύστηκε  την 1η  Συμφωνία του και της έδωσε την ίδια επωνυμία.  Μετά τις δύο πρώτες παρουσιάσεις, ο Συνθέτης,  αφήρεσε τον τίτλο, αλλά η αρχική ονομασία του έμεινε «ες αεί», για να υπογραμμίζει τον τιτάνιο μουσικό λόγο του!

Έχουν περάσει τέσσερα χρόνια από τη σύνθεση του πρώτου αριστουργήματός του, «Τα τραγούδια του Οδοιπόρου» και ο Μάλερ ξεκινά τη σύνθεση μιας μεγάλης Συμφωνίας για μεγάλη Ορχήστρα κάτω από τον απόηχο του ρομαντικού κύκλου των τραγουδιών του. Ξέρει ότι μες από τις δραματικές και μελαγχολικές σκηνές, μπορεί με τους ήχους να φέρει στην επιφάνεια συναισθήματα αισιοδοξίας, ακόμα δε να δώσει μορφή στο θρίαμβο και στη μεγαλόπρεπη τελετουργία. Αν και συνυπάρχουν μνήμες από τον Bruckner, τον Liszt ώς και τον Wagner, ο Μάλερ  με απόλυτη αυτονομία διαμορφώνει το δικό του συμφωνικό σύμπαν κι επιτυγχάνει να μεγαλουργήσει μέσα από την αρμονική δομή της πρώτης σύνθεσής του, με δάνεια από τα «Τραγούδια του Οδοιπόρου».

Στην αρχή κυριαρχούν η νιότη, η αυγή, η αργή ανθοφορία των λουλουδιών, η ωρίμανση των καρπών της γης, η μαγεία ενός ανοιξιάτικου ονείρου, μιας οπτασίας που απομακρύνεται, μέσα σ’ ένα αέρινο ποιμενικό τοπίο, προανάκρουσμα στο ξύπνημα της φύσης. Το βάδισμα στο λιβάδι, «Η φύση είναι που γιατρεύει κάθε πληγή της ψυχής», ανοίγει δρόμους ελεύθερης, οραματικής σκέψης και δράσης στον «Οδοιπόρο». Εκεί θ’ ακουστεί ο κούκος  από τα θαυμαστά Κλαρινέτα και οι κυνηγετικές φανφάρες των εξαίρετων γαλλικών Κόρνων θ’ ανακαλέσουν στη μνήμη  εικόνες από την νομοτέλεια της φύση. Θα  μας παρασύρουν σε μια άλλη ζωή. Θ’ ακούσουμε το αγγελτήριο  σάλπισμα της Τρομπέτας, τόσο αγαπητός ο ήχος της στο Μάλερ, το κάλεσμα του «μαγικού» Κόρνου και θα γίνουμε μες από το αργυρόηχο Φλάουτο οι φωνές των πουλιών, για να «ξελογιάσουμε» και τ’ άλλα στοιχεία της φύσης, που δε θ’ αντισταθούν στις μακρινές συγχορδίες των Κόρνων και αφεθούν κι αυτά στο παιχνίδι των ερώτων. Ο έρωτας, η πιο σημαντική μορφή της αιώνιας ελπίδας, διαπερνά ολόκληρη τη σύνθεση της Πρώτης Συμφωνίας. 

Στη συνέχεια παρακολουθούμε την πομπή της κηδείας του Κυνηγού, που σκαρώνουν  τα ζώα του δάσους. Μια  παιδική γκραβούρα του Moritz Schwind θ’ αναζωπυρώσει τις μνήμες του Συνθέτη και θα δημιουργήσει τη σκηνή  της μεγάλης  νεκρικής πομπής. Πίσω από το ξόδι του Κυνηγού ακολουθούν οι «τεθλιμμένοι συγγενείς», προπορεύεται η ομάδα των τσιγγάνων μουσικών, ακολουθούν λαγοί με φλάμπουρα, έπονται βάτραχοι, γάτες, κοράκια κρατώντας  διάφορα όργανα, ζαρκάδια, πουλιά, ελάφια με παίγνια, σατιρική διάθεση, συμπληρώνουν την  κουστωδία του δάσους που βρίσκεται όλη επί ποδός.

Επαναστατική η συμφωνική γραφή του Μάλερ, ακόμα και για την εποχή του, θ’ αναδείξει το γκροτέσκο στοιχείο, την ειρωνική διάθεση τής δήθεν βαθιάς θλίψης των υποψηφίων  θυμάτων του νεκρού, «πανηγύρι», θα λέγαμε,  των απροστάτευτων ζώων για την απρόσμενη σωτηρία τους.

Ο μοναδικός ήχος του Κοντραμπάσου στο σόλο «πένθιμο εμβατήριο» Frère Jacques από τον σπουδαίο σολίστ της ορχήστρας, περνά στ’ άλλα όργανα, για να καταλήξει στο σώμα των  βελούδινων Εγχόρδων και ολόκληρη η Ορχήστρα να αγκαλιάσει την παιδική τρυφερή μελωδία «ίνα πληρωθή» ο πόνος των πενθούντων, μέσα από μια διάθεση παρωδίας, συγκλονιστικά συγκινητικής και να επαληθευθεί ο λόγος ότι «η σάτιρα προκαλεί ορατό γέλιο με αόρατα δάκρυα». Κι ενώ στο πρώτο μέρος υπάρχει η απόλυτη σιγουριά, σκοτεινή σε μερικά σημεία στο τέλος η αβεβαιότητα, ο αποπροσανατολισμός θα  φέρουν την έκρηξη…

Ο μουσικός παλμός του έργου έχει κάτι από την δημιουργία της ύπαρξης! Σα να προχωρεί ο χαρισματικός Συνθέτης πέρα από την επιφάνεια και να συνομιλεί με το «Θείο».

Εμφανής η αίσθηση του Αρχιμουσικού Βασίλη Χριστόπουλου για το ηχόχρωμα, κατάφερε σε κάθε τέμπο, σε κάθε φράση, σε κάθε ανάσα να  φυλακίσει το πνεύμα του Μάλερ και μες από τα χέρια του να το αναπέμψει στην ορχήστρα και μαζί με τους εκλεκτούς μουσικούς του, να εναποθέσει στο ακροατήριο την αίσθηση της μοναδικότητας, της ανάτασης, της χαράς και της μαγείας. Εύγε!!!

Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ «ΒΑΦΤΙΣΤΙΚΟΥ» ΤΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗ. ΜΙΑ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Στον προαύλιο χώρο του εστιατορίου FUGGA, στους κήπους του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, παρακολουθήσαμε μια διαφορετική συνέντευξη τύπου για την επιστροφή του «Βαφτιστικού», της δημοφιλέστερης Οπερέτας όλων των εποχών, του Θεόφραστου Σακελλαρίδη. Η επιτυχημένη παράσταση του «Βαφτιστικού» το καλοκαίρι, ανάγκασε τους υπευθύνους να την επαναλάβουν για έξη μόνο παραστάσεις [από τις 23, 26, 27, 28-10-12 ως και τις 2, 3-11-12 και ώρα 20:00], στη  Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη, για όσους δεν πρόλαβαν να τηn δουν και ν’ απολαύσουν, «Τον παλιό εκείνο τον καιρό» και τόσα άλλα όμορφα τραγούδια με τη συνοδεία της Καμεράτα-Ορχήστρα των Φίλων της  Μουσικής, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου και σκηνοθεσία του Βασίλη Παπαβασιλείου, σε μια συμπαραγωγή του Μεγάρου Μουσικής και του Ελληνικού Φεστιβάλ.

Ένας ευτυχής συνδυασμός Πάρτι, Μουσικών Δρωμένων και Συνέντευξης Τύπου, ξεκίνησε με τις μελωδίες του Βαφτιστικού να ηχούν από το μαγικό Βιολί του Sergio Nastasa και το θαυματουργό Πιάνο  του Αρχιμουσικού Γιώργου Πέτρου που συνόδευαν τη σοπράνο Τζίνα Φωτεινοπούλου και τη μέτζο Ειρήνη Καράγιαννη στους ρόλους της Βιβίκας και της Κικής αντίστοιχα. Μαζί τους εξαίρετοι τραγουδιστές και ηθοποιούς που κατάφεραν να δημιουργήσουν μια ζεστή  ατμόσφαιρα παρέας και να στείλουν το μήνυμα της καλλιτεχνικής  παρουσίας τους  για λίγες ακόμα παραστάσεις στο Μέγαρο Μουσικής.

«Ο Βαφτιστικός», έργο διαχρονικό, ξεκίνησε τη καλλιτεχνική του πορεία στα 1918 κι έκτοτε συνεχίζει να παρουσιάζεται με μεγάλη πάντα επιτυχία. Τούτο οφείλεται  στις  δημοφιλείς και συναρπαστικές μελωδίες του αλλά και στο συνδυασμό μουσικής και πεζού λόγου. Το λιμπρέτο βασίζεται σε μια γαλλική φάρσα και η υπόθεση διαδραματίζεται την περίοδο των Βαλκανικών πολέμων. Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 18 Ιουλίου του 1918 από το θίασο Παπαϊωάννου και στην κυριολεξία έσπασε τα ταμεία. Μαζί με τους Απάχηδες των Αθηνών του Νίκου Χατζηαποστόλου έγινε η αγαπημένη οπερέτα των Ελλήνων και δικαίωσε το Συνθέτη, ο οποίος έλεγε «Εγώ γράφω με αθηναϊκή έμπνευση» και πρόσθετε, «Όταν ακούωμεν μίαν οπερέτα του Λέχαρτ λέγομεν “μυρίζει Βιέννην” εάν μεθαύριο ειπούν και περί των έργων μου ότι μυρίζει Αθήνα, επιτρέψατέ μου να το θεωρήσω ως εκπλήρωση του καλλιτεχνικού μου ονείρου». Εμείς να προσθέσουμε ότι, για να συμμεριστείτε το «καλλιτεχνικό όνειρο» του Συνθέτη και για να απολαύσετε την όμορφη αυτή παράσταση, πρέπει να εξασφαλίσετε εγκαίρως τις θέσεις σας.

Η Γυναίκα Θάνατος και ο θάνατος της Γυναίκας

Γράφει ο ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΣΤΟΥΦΗΣ

Είναι λίγο παράξενο να αναζητήσουμε την Γυναίκα στον θάνατο, αφού είναι συνδεδεμένη με τη ζωή, δηλαδή τη γέννηση και την ανατροφή της ανθρωπότητας, αλλά και με τον έρωτα. Παλαιότερα είχα αναζητήσει τον θάνατο στη φωτιά και πιο πρόσφατα στη θάλασσα. Τώρα η παροιμία Πυρ, γυνή και θάλασσα θα κλείσει την από πλευράς μου θανατολογική προσέγγιση. Η Γυναίκα δεν παρομοιάζεται άδικα με τη φωτιά και τη θάλασσα, αφού έχει τα «καλά και κακά» χαρακτηριστικά τους. Η σχέση αυτής της τριάδας με τον φόβο υπάρχει σε όλες τις κοινωνίες της γης και συνδέεται απόλυτα με τον φόβο του θανάτου και τα τρία αυτά στοιχεία μπορούν να μετατραπούν σε στοιχειά και να προκαλέσουν το απόλυτο κακό, στέλνοντας ανθρώπους και πράγματα, από την ύπαρξη στην ανυπαρξία.

            Στις λατινογενείς γλώσσες όπου ο θάνατος είναι γένους θηλυκού και όχι αρσενικό, όπως συμβαίνει στην ελληνική γλώσσα, πολλοί καλλιτέχνες τον παρομοίωσαν ή τον ταυτοποίησαν με τη Γυναίκα, και μάλιστα με την ωραία Γυναίκα. Αν δούμε τη Γυναίκα στην αυτοκτονία -Η αυτοκτονία, προνόμιο πια στα θηλυκά, έλεγε ο Ν. Καββαδίας- θα δούμε πως οι γυναίκες έχουν την πρωτιά στις αυτοκτονίες, μιας και είναι το αδύνατο φύλο. Αυτό τις κάνει δέκτες της καταπίεσης των ισχυρών αρσενικών. Μόνο ο αφόρητα καταπιεσμένος αυτοκτονεί και οι γυναίκες μέχρι και σήμερα καταπιέζονται σε μόνιμη βάση. Χαρακτηριστικός είναι ο δικός τους (ξεχωριστός από τους άνδρες) τρόπος αυτοκτονίας. Πρόκειται για μεθόδους όπως η δηλητηρίαση, η πτώση από ύψος, η καρτερία, που όλοι μαζί μαρτυρούν τη μετατόπιση της γυναίκας από διαχειριστή του θανάτου σε θύμα του.

            Ας δούμε, όμως, τι σημαίνει διαχειριστής του θανάτου. Η Γυναίκα είναι αυτή που φέρνει τη ζωή αλλά και αυτή που την προετοιμάζει ως εγκυμονούσα (λεχώνα). Ο ρόλος της μαμής, το φάσκιωμα και η τελετουργική φροντίδα μέχρι τα σαράντα, που θα πάρει το νεογέννητο την ευχή από τον παπά, επισφραγίζοντας έτσι την είσοδό του στον κόσμο των ζωντανών, ήταν μια αμιγώς γυναικεία υπόθεση. Επειδή πίστευαν πως ο νεογέννητος, όπως και ο νεκρός, είναι «μολυσμένοι» και υπάρχει κίνδυνος να το «μεταδώσουν» αυτό στους ζωντανούς, γι’ αυτό είχαμε ανάλογες τελετουργικές ετοιμασίες και στους νεκρούς, πάντα από γυναίκες. Σαρανταήμερη απομόνωση της λεχώνας, σαρανταήμερη και της χήρας. Περιποίηση του χώρου που ήταν σε απομόνωση η μάνα και το παιδί μόνο από γυναίκες, περιποίηση και φροντίδα του μνήματος πάλι από γυναίκες.

            Το φάσκιωμα του νεκρού από τη σαβανώτρα (συγυρίστρα στο χωριό μου). Οι διαισθητικές-μαντευτικές αναγνώσεις στην κοιλιά και στο πρόσωπο της εγκύου για το φύλο του παιδιού που θα γεννηθεί και αντίστοιχα οι ανάλογες νεκρομαντίες πάνω στο σώμα του ετοιμοθάνατου και αργότερα, κατά την εκταφή, πάνω στα οστά του, για να δουν την ηθική κατάσταση στην οποία βρίσκεται (κόλαση-παράδεισος), και αυτό το έκαναν μόνο γυναίκες. Όπως και τα προφητικά όνειρα για εγκυμοσύνη ή για θάνατο, πάλι γυναίκες τα έβλεπαν και τα ερμήνευαν. Τα πρώτα τραγούδια που άκουγε ο άνθρωπος ήταν τα νανουρίσματα της μητέρας του, ενώ τα τελευταία του τα «άκουγε» νεκρός από τη γυναίκα ή τις κόρες του που τον μοιρολογούσαν. Τέλος, η διατροφή των νεογέννητων δια του θηλασμού και αντίστοιχα οι χοές στους φρεσκοπεθαμένους, τα κόλλυβα δηλαδή, ήταν και αυτό μια γυναικεία υπόθεση.

            Ποιος έδωσε όμως στη Γυναίκα αυτές τις «ευθύνες» του θανάτου και της τελετουργικής του; Τα του θανάτου έθιμα, ως γνωστόν, χάνονται στα βάθη των αιώνων, άρα η μόνη προσέγγιση μπορεί να είναι «βάσει λογικής», δεδομένου ότι ο άνθρωπος από πάντα, όπως και σήμερα, είχε ολική άγνοια του τι είναι αυτό το χαοτικό και ανεξήγητο  φαινόμενο του θανάτου.

            Πρώτα, ίσως πρέπει να δούμε, ποιος έδωσε στη Γυναίκα την αρμοδιότητα της γέννησης και της ανατροφής του είδους μας. Λογικά θα καταλήξουμε στη φύση, ίσως λοιπόν η ίδια η φύση έχρησε τη γυναίκα μητέρα και αν όντως έτσι είναι, τότε ποιος την ταυτοποίησε με τον θάνατο; Η φύση δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται για την τύχη των νεκρών, αυτό είναι θέμα του ανθρώπινου πολιτισμού που ακόμα και σήμερα είναι αντροκρατούμενος. Φαίνεται, λοιπόν, πως ο πολιτισμός που κατασκεύασε το ισχυρό φύλο θεώρησε υπεύθυνες τις γυναίκες για τη διαιώνιση του είδους μέσω της γέννησης «και σωστά θεώρησε», μόνο που φαίνεται να θεώρησε τη γυναίκα αρμόδια για το νεκρό (και από κάθε άποψη άχρηστο) άνθρωπο. Με το σκεπτικό ότι: αφού εσύ Γυναίκα φέρνεις τον άνθρωπο, δουλειά σου είναι και να τον πάρεις, της παραχώρησε το αντρικό φύλο όλη αυτή την μακάβρια εργασία.

            Νομίζω πως αυτή η καταχώρηση δεν προήλθε τόσο από αξιακά κριτήρια, όσο από τη λογική του να απαλλαχτούν οι άντρες από τη «βρομοδουλειά». Εξάλλου, οι γυναίκες δεν υπερασπίστηκαν σθεναρά τον ρόλο τους απέναντι στον θάνατο, όταν πριν από δεκαετίες στη χώρα μας την «βρομοδουλειά» την ανέλαβαν τα γραφεία τελετών που το προσωπικό τους απαρτίζεται κυρίως από άνδρες, οι οποίοι εκτός από «βρομοδουλειά» την αποκαλούν και «σκληρή δουλειά». Οι γυναίκες με ευχαρίστηση εγκατέλειψαν ένα έθιμο χιλιάδων χρόνων, το οποίο στην πραγματικότητα το υφάρπαξαν οι άντρες, προκειμένου να κερδοσκοπήσουν.

Τέλος, η σύγχρονη γυναίκα, με απενεργοποιημένες τις ευθύνες απέναντι στον θάνατο και πολύ περιορισμένες τις ευθύνες της μητρότητας (λόγω εργασίας, νοσοκομείων, παιδιάτρων, μπέιμπι σίτερ κ.λπ.) που επιτάσσει η σύγχρονη κοινωνία, μοιάζει να πεθαίνει μαζί με τους ρόλους της. Μπορεί, πράγματι, η γυναίκα να πέθανε με τη ριζική αλλαγή της κοινωνίας, πέθανε όμως μόνο η γυναίκα που ξέραμε στο πρόσωπο των γιαγιάδων μας. Η σύγχρονη γυναίκα ξαναγεννιέται μέσα σε νέους ρόλους, κυρίως σαν ερωτικό μοντέλο ή πιο συχνά σαν σεξουαλικό αντικείμενο. Μόνο που αυτή η «νέα» γυναίκα χωρίς τον θάνατο στα χέρια της, μοιάζει απενεργοποιημένη και σχεδόν άχρηστη στον Μεσαίωνα που ανατέλλει.

ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ [1904-1949] - ΚΟΝΤΣΕΡΤΟ ΓΙΑ ΒΙΟΛΙ ΚΑΙ ΟΡΧΗΣΤΡΑ - ΚΡΑΤΙΚΗ ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η  ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ           

Θριαμβευτική υπήρξε η εναρκτήρια συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, στο Μέγαρο Μουσικής, στις 5 Οκτωβρίου του 2012, με έργα Νίκου Σκαλκώτα και Γκούσταβ Μάλερ, υπό την διεύθυνση του αρχιμουσικού Βασίλη Χριστόπουλου και με σολίστ τον βιολονίστα Γιώργο Δεμερτζή. Στο πρώτο μέρος της συναυλίας η Ορχήστρα  ερμήνευσε  το Κοντσέρτο για βιολί και Ορχήστρα του Νίκου Σκαλκώτα, στο οποίο και θ’ αναφερθούμε, αφήνοντας για το επόμενο σημείωμα την εξαίσια ερμηνεία της 1ης Συμφωνίας του Γκούσταβ Μάλερ «Τιτάν», που ακούσαμε στο δεύτερο μέρος.

Νίκος Σκαλκώτας [1904-1949]

Πλάσμα χαρισματικό, ο Νίκος Σκαλκώτας, έδειξε την κλίση του στα πέντε χρόνια του και πήρε τα πρώτα μαθήματα βιολιού από τον θείο του. Ανατρέχοντας κανείς στη μουσική οικογενειακή φλέβα θα συναντήσει εκτός από τον φλαουτίστα πατέρα του, τον λαϊκό βιολιστή, τραγουδοποιό και τραγουδιστή παππού του και την γλυκόλαλη μητέρα του να  τραγουδά δημοτικά τραγούδια. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον ο μικρός Νίκος πλάθει το μουσικό του όνειρο και η οικογένειά του θα μετακομίσει το 1909 στην Αθήνα για να το στηρίξει.

Το 1910 ο Άρνολτ Σαίμπεργκ, μετέπειτα δάσκαλός του, στα 36 του χρόνια μετέχει ως ζωγράφος στην ομάδα «Γαλάζιος Καβαλάρης», ιδρυτής της οποίας είναι ο Βασίλη Καντίνσκυ κι ένα από τα μέλη της ο Πάουλ Κλέε.  Στα 1914 βρίσκουμε μαθητή τον Σκαλκώτα στο Ωδείο Αθηνών, στην τάξη του Τόνυ Σούλτσε. Τότε ο Δημήτρης Μητρόπουλος είναι 18 ετών και έχει ήδη κάνει την πρώτη του δημόσια εμφάνιση ως συνθέτης και πιανίστας με εξαιρετική επιτυχία. Μέσα σε έξι χρόνια [1920] ο έφηβος Σκαλκώτας θα πάρει μαζί με το δίπλωμα του βιολιού, το πρώτο βραβείο και χρυσό μετάλλιο. Την ίδια χρονιά ο Δημήτρης Μητρόπουλος φεύγει για τις Βρυξέλλες,  υπότροφος του Ωδείου Αθηνών. Στην πνευματική ζωή της Αθήνας κυριαρχεί η ασκητική μορφή του Κωστή Παλαμά, η πολιτική σκέψη του Ελευθερίου Βενιζέλου και το πάθος του Μανόλη Καλομοίρη για τη δημιουργία Εθνικής Μουσικής Σχολής, ενώ η ποίηση του Αλεξανδρινού φτάνει δειλά στην Αθήνα...

Στα 1921 ο νεαρός Σκαλκώτας παίρνει υποτροφία από το Αβερώφειο Ίδρυμα και πάει στο Βερολίνο, για να συνεχίσει τις σπουδές του στο βιολί. Θα συναντήσει τον Δημήτρη Μητρόπουλο και θα τον βοηθήσει στην ενορχήστρωση του έργου του για πιάνο «Κρητική Γιορτή».

Το 1924 ο Νίκος Σκαλκώτας στρέφεται στη σύνθεση, με δάσκαλο  τον Κουρτ Βάιλ, αφού έχει εξασφαλίσει υποτροφία από τον Εμμανουήλ Μπενάκη. Αργότερα θα μαθητεύσει κοντά στον Σαίμπεργκ, θα συνδεθεί μαζί του με στενή φιλία και ο Δάσκαλος, θα τον ξεχωρίσει και θα τον κατατάξει ανάμεσα στους, ταλαντούχους μαθητές του,  Άλμπαν Μπεργκ, Άντον φον Βέμπερν, Ρομπέρτο Γκέρχαντ, διάσημοι μουσικοί αργότερα.

Οι καιροί όμως είναι δύσκολοι και ο Σκαλκώτας, για να αντιμετωπίσει τις αυξημένες ανάγκες, που δημιουργήθηκαν από το γάμο του με την συμφοιτήτριά του βιολονίστα Μαντίλτε Τέμκο, εργάζεται ως πιανίστας σε καμπαρέ και στο βουβό κινηματογράφο. Με την Μαντίλντε αποκτά δύο παιδιά. Το ένα χάθηκε νωρίς, το άλλο, η πιανίστα Άρτεμις Λήνταλ, ζει στη Στοκχόλμη. Έχει τέσσερα παιδιά, προικισμένα με το ταλέντο του παππού τους.

Τον  καιρό της μαθητείας του με τον Σαίνμπεργκ  παίζονται έργα του στο Βερολίνο και την Αθήνα. Η άγνοια όμως του μουσικού κόσμου και του αθηναϊκού κοινού για τα νέα ρεύματα έχουν σαν συνέπεια αρκετά δυσμενείς κριτικές και αρνητικές αντιδράσεις, τόσο που ο πράος και ειρηνικός τούτος άνδρας αντιδρά βίαια και απαντά με γλώσσα σκληρή στους επικριτές του απαιτώντας να στηρίξουν με μουσικά επιχειρήματα τις κατηγορίες τους.

Το 1931 διαφωνεί και απαγκιστρώνεται από τον Σαίνμπεργκ, η σιδηρά  προσωπικότητα του οποίου δεν του επεβλήθη. Ο Σκαλκώτας κρατά την αυτονομία του, παρά το γεγονός ότι η μουσική σκέψη του δέχτηκε επιρροές από τον Γερμανικό εξπρεσιονισμό, που διαμορφώθηκε από τις κοινές αισθητικές αναζητήσεις τις ομάδας του «Γαλάζιου Καβαλάρη», την επική τέχνη του Μπέρτολτ Μπρεχτ, καθώς και από το κλίμα και την πολιτική ένταση του μεσοπολέμου.

Αυτή την εποχή, εκτός από τον Σκαλκώτα, βρίσκεται στο Βερολίνο και η περίφημη γενιά του 30. Η γενιά, που λάμπρυνε τις τέχνες και τα ελληνικά γράμματα και διαμόρφωσε την πνευματική ζωή της Ελλάδας: Δημήτρης  Μητρόπουλος, Πάνος Αραβαντινός, Γιώργος Μπουζιάνης, Γιάννης Κωνσταντινίδης, Δημήτρης Ροντίρης, Κατίνα Παξινού, Αντίοχος Ευαγγελάτος, Κωσταντίνος Τσάτσος, Παναγιώτης Κανελόπουλος, Ευάγγελος Παπανούτσος, Γιάννης Θεοδωρακόπουλος, Δημήτρης Πικιώνης, Μαρίνος Καλλιγάς.   

Το 1931 αρχίζει να συνθέτει τους 36 Ελληνικούς χορούς που τους επεξεργάζεται ως τα 1936, ενώ συνεχίζουν να τον απασχολούν ώς το τέλος της ζωής του και κατά καιρούς ετοιμάζει διαφορετικές ενορχηστρώσεις, διασκευές ή προσαρμογές για οργανικά σύνολα, σόλο πιάνο και στρατιωτική μπάντα. Όταν το έργο του ολοκληρώνεται, το καθαρογράφει σε δύο χειρόγραφα και δερματόδετα, χαρίζει το ένα στον Δημήτρη Μητρόπουλο, στον οποίο και το αφιερώνει και το άλλο στον  Εμμανουήλ Μπενάκη.

Στα 1933 επιστρέφει σε μια επαρχιώτικη Αθήνα. Η υποδοχή που του επιφυλάσσεται δεν είναι αντάξια της τιμής που γνώρισε από τους πρωτοπόρους της τέχνης του Βερολίνου. «Θάβεται», όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν οι μελετητές του, το ίδιο -άλλωστε- συμβαίνει και με τον Μπουζιάνη όπου στη Γερμανία θεωρείτο ισάξιος του Ντόλντε και του Κίρχνερ και στην Ελλάδα παραμερίζεται.

Στην Αθήνα ο Σκαλκώτας απομονώνεται. Κερδίζει τη ζωή του παίζοντας βιολί σ’ ένα από τα τελευταία αναλόγια της Κρατικής Ορχήστρας. Τι τιμή για τους μουσικούς που παίζουν σήμερα στη θέση του! Συνθέτει πάντα με εντατικούς ρυθμούς και παράλληλα βοηθά μουσικούς να ενορχηστρώσουν ή και να διασκευάσουν τα έργα τους. Δεν αποκτά μαθητές, συγγράφει όμως μία πραγματεία: «Η Τέχνη Της Ενορχήστρωσης». Ασχολείται με όλα τα είδη της μουσικής, εκτός από την όπερα.

Το 1946 παντρεύεται την πιανίστα Μαρία Παγκάλη. Αποκτούν δυο παιδιά, τον Αλέκο που έγινε ζωγράφος και το Νίκο που η γέννησή του συνέπεσε με τον ξαφνικό θάνατο του πατέρα του. Ο ευγενικός αυτός άνδρας για να μην ενοχληθεί η εγκυμονούσα σύζυγό του,  αποκρύπτει ότι υποφέρει από δυνατούς πόνους.  Φεύγει από τη ζωή από περίσφιγξη κήλης στις 19-9-1949, [κατ’ άλλους στις 20], αφήνοντας πίσω του το θαυμαστό κόσμο της μουσικής του.

Ο Σκαλκώτας με το εκπληκτικό σε όγκο και ποιότητα έργο του -το μεγαλύτερο το εγκατέλειψε στο Βερολίνο- κατέχει θέση ηγετική και προφητική στο μουσικό στερέωμα. Επιλέγει την ιστορική συνέχεια, κρατώντας από την παράδοση των Μπαχ, Μότσαρτ, Μπετόβεν, Σούμπερτ, Μπρούκνερ, Βάγκνερ, Μάλερ, Ντεμπυσσύ, τα πιο ενδιαφέροντα για εκείνον στοιχεία,  τα αναπλάθει και τα εξελίσσει με το δικό του ξεχωριστό τρόπο.

Γιώργος Δεμερτζής

Με τον ίδιο ξεχωριστό τρόπο ο διακεκριμένος σολίστ και βαθύς γνώστης του έργου του Σκαλκώτα, Γιώργος Δεμερτζής, δεν διστάζει να αναμετρηθεί με την πρόκληση του δύσκολου αυτού έργου. Εκτελεί τους «ακροβατικούς ελιγμούς» στο βιολί με μοναδική άνεση, προβάλλει τις επικές αποχρώσεις, τον πλούτο των ιδεών και σκιαγραφεί ανεπανάληπτα την πνευματική μορφή του χαρισματικού Έλληνα Συνθέτη.

Βασίλης Χριστόπουλος

Όμως, ο Αρχιμουσικός Βασίλης Χριστόπουλος θα ολοκληρώσει και θα αναδείξει το πολύχρωμο άκουσμα της ορχήστρας του, θα προβάλει τον λαμπερό ήχο του βιολιού του Γιώργο Δεμερτζή, την εσωτερική ένταση της σύνθεσης μέσα από τον πλούτο του πολυφωνικού ήχου, τις εύπλαστες εξπρεσιονιστικές μελωδίες και θα αφηγηθεί με την Ορχήστρα του την περιπέτεια της σύλληψης ενός σπάνιου έργου, γραμμένο από βιολονίστα συνθέτη που γνωρίζει καλά τα κρυμμένα μυστικά του βασιλιά των εγχόρδων!

Άριστος  γνώστης της κλασικής μουσικής, ο Νίκος Σκαλκώτας, δεν αγνοεί την πολύτιμη δημοτική και λαϊκή κληρονομιά και με λεπτότητα εισάγει στοιχεία λαϊκά στο έργο του, όπως μελωδίες και από το ρεμπέτικο τραγούδι. Ίσως θα πρέπει να προβληματίσει ο σεβασμός, με τον οποίο προσεγγίζει το λαϊκό στοιχείο και το μπολιάζει στην κλασική μουσική παλέτα του και να αναρωτηθεί κανείς πώς φτάσαμε στη σημερινή «κουλτούρα της ελαφρότητας» και στερήσαμε τον λαό μας από την δωρεά της υψηλής αυτής τέχνης, γιατί είναι βέβαιο ότι η θαυμάσια αυτή συναυλία δε θα φτάσει ποτέ στις πλατιές λαϊκές μάζες και είναι κρίμα. Γι’ αυτό, αφού ευχαριστήσουμε το Τρίτο Πρόγραμμα για την προσφορά του, παρακαλούμε τους «άρχοντες», που ελέγχουν την πνευματική ζωή της χώρας και την Κρατική Τηλεόρασή μας, με την εμβέλεια που διαθέτει, να μας κάνει τη μεγάλη χάρη να αναμεταδίδει τις συναυλίες της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, για να εκπληρώσει και τον εκπαιδευτικό ρόλο της και για να μην είμαστε εμείς οι ταπεινοί συνδρομητές της «τραγικά αυτοδίδακτοι».  

Τι κι αν η εποχή του τον αγνόησε; Υπήρξε, υπάρχει, και θα υπάρχει για να μας αποκαλύπτει μες από το έργο του, το σπάνιο ταλέντο του, την ευαισθησία, το ήθος,  την ευγένεια της ψυχής του και για να δικαιώνει το λόγο του W. Goehr: «…ένα θαύμα που συνέβη σ’ αυτή τη χώρα [την Ελλάδα] κι έχουν συμβεί τόσα πολλά θαύματα εδώ…».

  

Βιβλιογραφία:

1] Περιοδικό Η Λέσχη του Δίσκου 10-13, Αφιέρωμα Σκαλκώτα.

2] Μουσείο Μπενάκη, Νίκος Σκαλκώτας 1904-2004.

3] Πρόγραμμα Κ.Ο.Α. «Κρητική Γιορτή», « Η Θάλασσα» Συμφωνική Σουίτα.

4] Εφ. Καθημερινή Επτά Ημέρες, αφιέρωμα Νίκος Σκαλκώτας 1904-2004.

5] Μουσικό Αναλόγιο 1995-1996, Μ.Μ.Α. Δημήτρης Μητρόπουλος αφιέρωμα.

6] Πρόγραμμα Φεστιβάλ Αθηνών 2004.

7] Νίκος Σκαλκώτας ΕΜΙ.

8] Νέο Πρόγραμμα Κ.Ο.Α.

Απόστολου Θηβαίου: ΜΥΣΤΙΚΗ ΦΙΛΟΔΟΞΙΑ (ποίημα)

Ξυλογραφία Γιάννη Στεφανάκι, 2007

Χαίρομαι που με ρωτάτε,

που τέλος πάντων μου παρέχετε την ευκαιρία

να σας εξιστορήσω τη βαθύτερη,

τη μυστική φιλοδοξία μου.

Λοιπόν, φανταστείτε ένα χαμηλό βαρομετρικό λύπης

πάνω από τα πρόσωπά μας,

πάνω από τα πρόσωπά μας.

Φανταστείτε μια στοά στο κέντρο της πόλης,

αργά τη νύχτα,

φανταστείτε τον κρότο και το φως

καθώς θα εκρήγνυμαι μες στο βάθος της 

και θα είναι όλα της μοναξιάς μου τα σύνεργα

ανατιναγμένα, πάει να πει σε θέα κοινή,

σαν τα κορίτσια των πολλών.

Φανταστείτε μια στοά στο κέντρο της πόλης,

πάνω από τα πρόσωπά μας,

τα σύνεργα της μοναξιάς,

τα κόκκινα κορίτσια,

και άλλα τέτοια.

Γιάννη Πρίμπα: ΑΝΑΣΚΕΛΟ ΤΑΞΙΔΙ (διήγημα)

Ξαπλωμένος ανάσκελα, λίγο πριν αποκοιμηθώ, αναλογίζομαι. Πού καρφώνονται τα βέλη που απ' το στόμα μου ακατάσχετα τοξεύω; Πού καταλήγουνε οι σκέψεις και οι πράξεις που εντέχνως συγκαλύπτω; Απ' το ανοιχτό παράθυρο ακούω του δρόμου τις πρόστυχες φωνές. Σαν τα φασόλια που βράζουν στη χύτρα, ανεβοκατεβαίνουνε μέσα στη νύχτα οι κολασμένοι. Κι η μέρα φειδωλή, φοβάται μη τυχόν της ζητήσω ένα χάδι. Μα έστω αυτό το χάδι το ελάχιστο αν μου πρόσφερε, δε θα απαιτούσα τώρα ακόρεστα τα πάντα. Κι όμως τέτοιο χάδι ουδέποτε μου δόθηκε. Έτσι κι εγώ γι' αντίποινα, με δυο πόδια ορθοστάτες, έτοιμος είμαι τα πάντα να πιστέψω, αρκεί να μην πιστέψω σ' εσένα.

            Αυτά στο προσκεφάλι μου σκεφτόμουν κι αναλογιζόμουν, όταν μεταξύ ύπνου και ξύπνιου, κάποιος με σκούντηξε στον ώμο. "Ξύπνα", μου λέει, "κι ακολούθα με. Θα σε πάω σ' ένα σπίτι. Δε μένει πια μέσα στο ντάμι ο παπά-Φώτης". Σε λίγο ενός ανάκτορου χτυπούσαμε την πόρτα. Δε ξέρω ποιος μας άνοιξε, σ' ένα υπνοδωμάτιο βρεθήκαμε, όπου τρία αγγελόμορφα κοιμόντουσαν παιδάκια. Δε πρόλαβα να στρέψω αλλού το βλέμμα, να καταλάβω τι μου γίνεται, όταν -πώς έγινε- κι απ' το κρεβάτι εκείνο σηκώθηκε ο παπά-Φώτης. Όχι όμως τώρα πια κοντός καλογερόπαπας, με την καμπούρα και το βρώμικο τορβά του, μα νέος ευθυτενής και λεβεντόκορμος, μ' ένα παχύ μουστάκι. Το τριμμένο του ράσο πια δε φορούσε, με μια στολή ήταν ντυμένος κατάλευκη. Και δίχως πια το γέλιο του, χωρίς το φοβερό εκείνο πείραγμα του, μ' ένα φως μου πλημμύριζε τα μάτια, μ' ένα φως προβολέα με δίκαζε.

            Δεν είχα προλάβει ακόμα να συνέλθω, όταν ο αγνώστων στοιχείων ξεναγός μου, σ' ένα μέρος με οδήγησε τόσο υγρό και βρωμερό, που άνθρωπος ούτε λεπτό να σταθεί δε θα μπορούσε. Εκεί σε μια γωνιά, είδα τον Γκρούτζο, τον παλιό συγχωριανό μου. "Αν τα πάρουν κι όσο τα πάρουν", έλεγε πάντα ο Γκρούτζος, ο πλούσιος χονδρέμπορος προς τους φτωχούς ψαράδες, το μόχθο τους ληστεύοντας χωρίς καμία τύψη. Και ύστερα τους σκόρπιζε τρεις πενταροδεκάρες, αφού "τόσο τα πήραν, όσα πήραν". Τ' αγάπαγε τα ψάρια ο Γκρούτζος, τρεις πολυκατοικίες έφτιαξε στο κέντρο της Αθήνας. Μια μυρωδιά, του χρήματος μαζί και της ψαρίλας, το δέρμα τόσα χρόνια ριζοπότισε μαζί και την ψυχή του. Ψάρια στον ξύπνιο του έβλεπε, ψάρια και στον ύπνο, "Αν τα πάρουν κι όσο τα πάρουν", έλεγε και ξανάλεγε στον ύπνο και στον ξύπνιο. Σε μια γωνιά τον είδα τον Γκρούτζο. Μόνο εκεί κατάμονο, να τρέμει σαν το ψάρι. Κι είχε ακόμη πάνω του τη μυρωδιά εκείνη, την ανεξίτηλη εκείνη απαίσια μυρωδιά.

            Μη μπορώντας όμως άλλο να υποφέρω το αφιλόξενο εκείνο μέρος, τον άγνωστο οδηγό μου παρακάλεσα από εκεί το ταχύτερο να με απομακρύνει. Πράγματι, επί πτερύγων ανέμων υψούμενοι, σε μια διάσταση τελείως διαφορετική μεταφερθήκαμε. "Εδώ, αθεόφοβε", μου λέει ο οδηγός μου, "είναι το μέρος που μετά θάνατον περνούν όσοι φόβο είχαν Θεού στον επί γης τους βίο". Μέσα σ' εκείνον τον παράδεισο είδα τη Δήμητρα Φωτίου. Σα να 'ταν χθες τη θυμάμαι, κάτω κρατούσε πάντα τη ματιά σαν έβγαινε στη γειτονιά, τα σαράντα της τα χρόνια δε της είχαν αφήσει συμπόνια. Με κάτασπρο φόρεμα την είδα ντυμένη, στο κεφάλι της στεφάνι, κι έλαμπε καθώς ακούγονταν δίστιχα γάμου. Μα αιφνιδίως η εξαίσια εκείνη εικόνα άρχισε σιγά-σιγά να θαμπώνει και να σβήνει. Κι ενώ τον άγνωστο οδηγό μου προσπαθούσα με χίλια παρακάλια να πείσω λίγο ακόμα στο μέρος εκείνο να μείνουμε, απότομα ξύπνησα. Ανάσκελος ξύπνησα όπως κοιμήθηκα, αναίσθητος στη μαύρη μου μιζέρια. Μα όσο τώρα το σκέφτομαι, την απορία λύστε μου, πώς, αφού άνδρα ποτέ της δε γνώρισε, πώς νυφούλα την είδα τη Δήμητρα ντυμένη.

Μητροπολίτου Προικοννήσου Ιωσήφ: ΕΠΤΑ ΝΕΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

   α΄ δημοσίευση   

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΟΠΟΥΛΑ

Στὰ παιδιὰ τῆς Ἰσραηλιτικῆς Κοινότητος τῆς Θεσσαλονίκης

ποὺ τὰ κατάπιε τὸ Ἄουσβιτς - Μπερκενάου

Φίλε συμμαθητή μου Μωϋσῆ,

γλυκούλη «χαχαμίκο» γιὰ ὅσους σ’ ἀγαπούσαμε

καὶ ἐπιμέναμε νὰ βλέπουμε τὴ μύτη σου γαμψὴ

γιὰ τὸ ἀπαραίτητο παιδικὸ δούλεμα.

Φίλη Ἐσθήρ, μὲ τὰ ὡραῖα μαῦρα μάτια τ’ ἀπονήρευτα

καὶ τὴν πλεξούδα ποὺ ξελόγιαζε τ’ ἀγόρια,

φίλε Χαΐμη, φίλη Ρούθ,

καρντάση πειραχτήρι Ἰωσήφ,

φίλη Ραχήλ, φίλη Ρεβέκκα,

σπινθηρομάτη φίλε Μαρδοχαῖε.

Φίλοι μου ὅλη τὴ χρονιὰ

μὲ μιὰ μονάχα παρένθεση παγωμένη:

τὴν ἅγια Μεγαλοβδομάδα μας,

ποὺ ἔπαιρναν ξώφαλτσα καὶ σᾶς τὰ σκάγια

ποὺ ἀπευθύνονταν στοὺς ἄνομους

παληοὺς συμπατριῶτες σας

ποὺ ἐσταυρώσαν τὸν Χριστό μας,

τὸν Ὁμοεθνῆ σας καὶ Συμπατριώτη σας!

Παιδιὰ τῆς μάννας Θεσσαλονίκης,

Θεσσαλονικόπουλα,

σύντροφοι ἀγαπημένοι τῆς παιδικῆς μας ἀθωότητας,

ποιό μάτι βάσκανο σᾶς ἔκαψε;

Ποιός Ἰσκαριώτης σᾶς ἐπρόδωσε;

Ποιός Ἀσμοδαῖος σᾶς ἅρπαξε ἀπὸ τὴν ἀγκαλιά μας;

Ποιός βάρβαρος σᾶς ἔκλεψε τὸ ὄνειρο;

Ποῦ σᾶς ἐπότισαν τὸν ἄψινθο;

Ποῦ ἔσβησε ἡ τρεμάμενη καρδούλα σας;

Ποῦ ἔγιναν στάχτη οἱ τελευταῖες προσευχές σας;

Ποιός;;;… Ποῦ;;;..

Ἀδέλφια ἑλληνόπουλα-ἰουδαιόπουλα,

Παῖδες ἐν τῆ καμίνῳ τοῦ Ὁλοκαυτώματος,

εἴσαστε πάντοτε μαζί μας

καθὼς σκύβουμε στὴν Πεντάτευχο τοῦ Μωϋσῆ,

καθὼς μελετᾶμε τοὺς Μακκαβαίους,

καθὼς συμψάλλουμε μὲ τὸν Δαυΐδ,

καθὼς ἡδυμολποῦμε τ’ Ὠσαννά καὶ τ’ Ἀλληλούϊα!

Πειραιεύς, 15-3-2012

 *    *    *

ΔΟΞΑ ΣΟΙ…

Δόξα Σοι τῷ δείξαντι τὸ φῶς.

Δόξα Σοι τῷ δείξαντι

τοὺς εὔμολπους καταρράχτες τῶν ἤχων

ἀπὸ τὰ ὑψιτενῆ καμπαναριά.

Δόξα Σοι τῷ δείξαντι

τὴν εὐωδία τοῦ δοξαστικοῦ μοσχολιβάνου.

Δόξα Σοι τῷ δείξαντι

τὸ ἡλιόχυτο χαμόγελο τῆς Ἀνθρώπου

στὸ γενέθλιο λίκνο Της.

Δόξα Σοι τῷ δείξαντι

τὶς ὑπομονὲς τῶν πενήτων,

τὶς φωταυγὲς τῶν παιδικῶν ἐλπίδων,

τὶς χρυσόχλωρες πινελιὲς τῶν κάμπων,

τὴν ἁρμυρόαχνη δροσιὰ τοῦ φλοίσβου,

τὸ φθινοπωρινὸ μύρο τῶν πεύκων,

τῆς μαστίχας,

τοῦ θυμαριοῦ

καὶ τῆς μυρσίνης τῆς ἑλληνικῆς.

Δόξα Σοι τῶ δείξαντι

τὴν ἀχόρταστη χορτασία

τοῦ σιταροζύμωτου προσφόρου,

τὴν ἀκόρεστη κοινωνία

τοῦ αἵματος τοῦ ἀμπελιοῦ,

τὸ ζωοπάροχο θηλασμὸ

τοῦ ἀχτινοστεφάνωτου Ποτηρίου τῆς Εὐχαριστίας.

Σητεία, 8-9-2012

*    *    *

ΚΑΗΜΟΙ

Στὸν ἀδελφὸ Μόρφου Νεόφυτο

Τ’ ἀηδόνια δὲν ἀφήνανε τὸν ποιητὴ

νὰ κοιμηθεῖ στὲς Πλάτρες.

Ἐμᾶς δὲν μᾶς ἀφήνουνε νὰ κοιμηθοῦμε

οἱ ἀλάλητοι στεναγμοὶ τῶν ἀδικαίωτων νεκρῶν·

ἡ πνιγμένη ἀπογοήτευση τῶν εἰσέτι ἀγνοουμένων·

ἡ λήθη καὶ ἡ ξενοιασιὰ τῶν παρὰ ταῦτα

ἀστόχαστα καὶ ἀναιδέστατα βακχευομένων.

Τ’ ἀηδόνια!... Οἱ Πλάτρες!...

Τὸ περιγιάλι τὸ κρυφὸ κι ἄσπρο σὰν περιστέρι!...

Μὰ κ’ ἡ πρασινοκόκκινη γραμμή,

ἡ Μακεδονίτισσα,

τὰ μαῦρα μαντήλια τῆς Λύσης,

τῆς Κερύνειας, τοῦ Βαρωσιοῦ, τῆς Μόρφου!...

Τ’ ἀηδόνια!... Τὰ ὄρνια!...

Τὰ γέλια!... Τὰ δάκρυα!...

Ὁ ἔρωτας!... Ὁ θάνατος!...

Ἡ Κύπρος μας!...

Λεμεσός, 18-9-2012

 *    *    *

ΕΝΑ ΚΕΡΙ

Ἕνα κερί!

Ἕνα κερί! Γιὰ το Θεό!

Ἕνα μοσχόκερο!

Ἕνα μελισσοκέρι!

Νὰ τὸ ἀνάψουμε στὴ μνήμη

τῶν προδομένων ὀνείρων·

τῶν ξεχασμένων ὁραματισμῶν

τῆς πρόσφυγος ἀρχοντικῆς ἀξιοπρέπειας.

Λεμεσός, 19-9-2012

 *    *    *

ΑΜΦΙΣΗΜΟΝ

Ἡ Κύπρος – Cypre -  Cyprus,

φέρει μέσα της τὸ σύπρ – τὸ κυπαρίσσι.

Τὸ κυπαρίσσι εἶναι λεβεντιὰ

καὶ ἀρχοντιὰ ὑψιτενής.

Εἶναι κτητορικὴ κυπάρισσος

Αὐτοκρατορικῶν Σεμνείων

καὶ Σταυροπηγίων περιδόξων.

Μὰ εἶναι καὶ πένθος ἄπαυστα συρῖζον

καὶ γόος ἐπιτάφιος.

Λεμεσός, 19-9-2012

 *    *    *

KING EVELTHON HOTEL

Στὸν μικρὸ Εὐέλθοντα

Ἐστήθηκες προφάσει μνήμης τοῦ ἀρχαίου ἐκείνου

Βασιλιᾶ τῆς Σαλαμῖνος

τῆς δυναστείας τῶν Τευκριδῶν,

πράγματι  ὅμως γιὰ νὰ εἶσαι μόνιμο καλωσώρισμα

τοῦ πρώτου ἐγγονοῦ, τοῦ τρισαγαπημένου,

ποὺ ἦρθε κι ἐχάρησε ἄπλετο φῶς χαροποιὸ

στὸν κτήτορα.

Ὅμως τὴν ἴδια στιγμή, ἄθελά σου,

εἶσαι μεγάλο στηλογράφημα τιμῆς

σ’ ἕναν Εὐέλθοντα ἄλλον

πολυσέβαστο καὶ μεγαλάρετο,

ποὺ μᾶς μᾶς εἶχε κάμει ὅλους

νὰ νοιῶθουμε εὖ- ἐλθόντες

στὸ φιλόξενο νησὶ τῆς Κύπρου

καὶ στὴ θερμάγκαλη αὐλὴ τῆς χριστωνύμου χάριτος.

Λευκωσία, 21-9-2012

 * * *

ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΣΑΚΚΟΣ

Ποῦ πορεύει, τέκνον;

Ἕνας ταξιδιωτικὸς σάκκος.

Σὰκ βουαγιὰζ ἐπὶ τὸ νεοελληνικότερον.

Περιεχόμενο: μιὰ γερὴ δόση φιλότιμο,

δυὸ χοῦφτες ὄνειρο,

δύο πτυχία, δύο-τρεῖς γλῶσσες,

ἕνα-δυὸ μάστερς, ἕνα διδακτορικό,

μιὰ ντουζίνα πορτοφαγώματα,

δυὸ φιαλίδια συμπυκνωμένη πίκρα,

ἄλλα δυὸ ἀπεσταγμένη ἀπογοήτευση,

δυὸ μπουκαλάκια δάκρυα,

τὸ ἕνα γιὰ μύρο, τὸ ἄλλο γιὰ after shave,

λίγη ἐλπίδα σὲ κονσέρβα

δυὸ μπλουζάκια  μὲ τυπωμένη πάνω τους

τὴ γαλανόλευκη καὶ  τὸ γνωστὸ I love Greece

καὶ εἰκοσιπέντε χρόνια νιότης ἁρμυρῆς,

ἕτοιμος γι’ ἀναχώρηση.

Γιὰ ποῦ: Δὲν ἔχει σημασία!

Ἰγγλετέρα, Γερμανία, Καναδᾶς ἤ Αὐστραλία,

ὅπου νἄναι. Ὅποια πόρτα ἀνοίξει!

Ὅποια πόρτα μᾶς δεχτεῖ…

Πειραιεύς, 1-10-2012