Δέσποινας Καποδίστρια: ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΖΑΚΥΝΘΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟΝ ΝΤΙΝΟ ΚΟΝΟΜΟ

[Από τον Τιμητικό Τόμο Φιόρα Τιμής για τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Β' Συνετό, Ζάκυνθος 2009, σ. 373-380.]

«... Η ιστορία Σού οφείλει πολλά και ο κατοπινός
μελετητής […] πρέπει να Σε ευγνωμονή…»
Ο Μητροπολίτης Ιερισσού Παύλος, προς τον Ντ. Κονόμο

Σε μια προσπάθεια συμβολής στη διεξοδική έρευνα για τη συμπλήρωση, μελέτη και αξιολόγηση της ζακυνθινολογικής Επιστολογραφίας, δημοσιεύουμε στην παρούσα εργασία τέσσερα άγνωστα γράμματα ζακυνθινών εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων προς τον ακαταπόνητο Ζακύνθιο μελετητή Ντίνο Κονόμο.
O Ντίνος Κονόμος [1] γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1918 και πέθανε στην Αθήνα το 1990. Κατά την διάρκεια της ζωής του αφιερώθηκε στην, ζακυνθινολογικού κυρίως ενδιαφέροντος, ιστορική, φιλολογική και λαογραφική έρευνα. Εκτός από τις πολυάριθμες μελέτες του, αποκορύφωμα του φιλοπνευματικού του ζήλου, αποτελεί αναμφίβολα η ίδρυση και η τακτή έκδοση του έγκριτου περιοδικού Επτανησιακά Φύλλα.

Οι επιστολές [2] που στάλθηκαν στον Ντίνο Κονόμο και παρουσιάζονται εδώ συντάχθηκαν από τον Μητροπολίτη Αργολίδος Χρυσόστομο Β΄, τον Μητροπολίτη Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου Παύλο, τον Καθηγούμενο της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου Δανιήλ Γιγάντε και τον θεολόγο – γυμνασιάρχη Σπύρο Αβούρη.

Ο Μητροπολίτης Αργολίδος Χρυσόστομος Β΄[3] , κατά κόσμον Νικόλαος Δεληγιαννόπουλος, γεννήθηκε το 1916 στη Ζάκυνθο και πέθανε το 1985 στην Αθήνα. Διετέλεσε ιεροκήρυκας της Μητρόπολης Τριφυλίας και Ολυμπίας και της Μητρόπολης Αργολίδος, στρατιωτικός ιερέας με τον βαθμό του Υπολοχαγού κατά την διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, έχοντας τιμηθεί με τον Πολεμικό Σταυρό Γ΄ Τάξεως, και Μητροπολίτης στην Μητρόπολη Αργολίδος από το 1965 έως τον θάνατό του. Διακρίθηκε για το πνευματικό, θεολογικό και φιλανθρωπικό του έργο, ενώ στο συγγραφικό έργο του συγκαταλέγονται μελέτες, όπως: Η Εκκλησία του Άργους και της Ναυπλίας (δύο τεύχη), Αγιολογικαί μελέται και ασματική Ακολουθία Αγίου Λεωνίδου και Βίοι των εν Αργολίδι Αγίων [4] .

Ο Μητροπολίτης Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου Παύλος, κατά κόσμον Παναγιώτης Σοφός, γεννήθηκε το 1910 στη Ζάκυνθο και πέθανε το 1995 στην Αθήνα. Διετέλεσε ιεροκήρυκας των Μητροπόλεων Ζακύνθου και Κεφαλληνίας, Μητροπολίτης Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου από το 1960 έως το 1980, οπότε και εξέπεσε του θρόνου του, καθώς και Τοποτηρητής της Μητρόπολης Ζακύνθου κατά την περίοδο 1976-1977. Μετά τον θάνατό του και σύμφωνα με επιθυμία του, τα υπάρχοντά του διατέθηκαν για την ίδρυση του «Ιδρύματος Μητροπολίτου Παύλου Σοφού» το οποίο λειτουργεί ύστερα από Προεδρικό Διάταγμα του 2000 και χορηγεί υποτροφίες σε Ζακυνθινούς φοιτητές Εκκλησιαστικών ή Θεολογικών Σχολών [5] .

Ο Αρχιμανδρίτης και Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου [6] Δανιήλ Γιγάντες (κατά κόσμον Διονύσιος) γεννήθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1892 στο χωριό Μαχαιράδο της Ζακύνθου. Προσήλθε στη Μονή Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου την 1η Οκτωβρίου 1912, εκάρη μοναχός στις 11 Νοεμβρίου 1917 και χειροτονήθηκε Διάκονος στις 20 Νοεμβρίου του ίδιου έτους. Το 1925, χειροτονήθηκε Πρεσβύτερος, ενώ το 1942, χειροτονήθηκε Αρχιμανδρίτης. Απεβίωσε στις 13 Δεκεμβρίου 1980 [7] . Υπηρέτησε το μοναστήρι του με τέτοιο ζήλο κι αφοσίωση ώστε κάποιοι σύγχρονοί του να μαρτυρούν ότι «στη Ζάκυνθο έχουμε δύο αγίους, τον πολιούχο Άγιο Διονύσιο και τον ηγούμενό μας» [8] .

Ο Σπύρος Αβούρης [9] γεννήθηκε το 1904 [10] και πέθανε την 1η Απριλίου 1978. Σπούδασε στην Θεολογική Σχολή Αθηνών, στο Ωδείο Αθηνών, καθώς και στο Διδασκαλείο Μέσης Εκπαίδευσης. Δίδαξε σε γυμνάσια ως θεολόγος από το 1927 έως το 1967 [11] , ενώ διετέλεσε γυμνασιάρχης, ιεροκήρυκας, ψάλτης και πρόεδρος της Ένωσης Ζακυνθίων Αθηνών – Πειραιά [12] . Εκπόνησε φιλολογικές, λαογραφικές κι ιστορικές μελέτες, συνεργαζόμενος με τα σημαντικότερα έντυπα του καιρού του στη Ζάκυνθο και στις Κυκλάδες όπου εργάστηκε. Συνεργάστηκε ακόμα με τις εγκυρότερες εγκυκλοπαίδειες τις εποχής του, γράφοντας λήμματα για τη Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Χριστιανισμού, την Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαιδεία, τη Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (Χάρη Πάτση) και τη Λαϊκή Εγκυκλοπαίδεια. Στο συγγραφικό του έργο συμπεριλαμβάνονται μελέτες όπως: Η Εκκλησία της Επτανήσου επί Αγγλοκρατίας (Αθήναι, 1964), Χριστιανική Ηθική (Διδακτικό βιβλίο Η΄ Τάξης), Τα Εκκλησιαστικά της Επτανήσου (1815-1867) (Αθήναι, 1965), Σύντομος Ιστορία της Εκκλησίας των Ιονίων Νήσων (Αθήναι, 1966), Η Σύρος στη Νεοελληνική Λογοτεχνία (Αθήναι, 1966) και Ηθικά Μελετήματα (Αθήναι, 1969). Για την προσφορά του, το 1960, του απονεμήθηκε Τιμητικό Δίπλωμα από τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Βενέδικτο Α΄.

Οι τέσσερις επιστολές παρουσιάζουν ιστορικό και γραμματειακό ενδιαφέρον καθώς το περιεχόμενό τους μας αποκαλύπτει τις σχέσεις μεταξύ αποστολέων και παραλήπτη και σχετίζεται με θέματα ζακυνθινής βιβλιογραφίας.
Τα άγνωστα, μέχρι τώρα, επιστολικά κείμενα παρουσιάζονται στη συνέχεια σχολιασμένα, έχοντας τηρηθεί η χρονολογική τους σειρά και η ορθογραφία των συντακτών τους.


ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

Α. Το γράμμα του Σπύρου Αβούρη

Τήνος 17-9-62

Φίλτατε Ντίνο,
Δεν βρήκα ευκαιρία να σου γράψω από Αθήνα, γιατί γυρίζοντας από τη Ζάκυνθο, βρήκα μετάθεση για Τήνο, εις την οποίαν και βρίσκομαι από τας αρχάς του μηνός.
Διάβασα με απληστία τους «Ζακυνθινούς σατιρικούς» [13] . Μου άρεσαν πολύ οι κριτικές βιογραφίες και τα σημειώματα. Αρκετά καλή και η επιλογή από τα έργα τους. Έδωσα σχετικό σημείωμα στο περιοδικό της Ενώσεως Ελλ[ήνων] Θεολόγων [14] . Αλλά, φαίνεται, ότι δεν εκυκλοφόρησεν ακόμη [15] .
Προ ολίγων ημερών έμαθα, ότι εκυκλοφόρησες μία ιστορική εργασία σου, την Ιστορία της κατοχής στη Ζάκυνθο [16] .
Δεν έχω καμμιά αξίωση να μου το στείλεις. Μπορούμε όμως να το αγοράση το Σχολ[ικόν] Ταμείον του Γυμνασίου μας. Γι’ αυτό στείλε ένα αντίτυπο, αν σου είναι δυνατόν ή και δύο, με σχετικήν απόδειξη και τα χρήματα θα σου σταλούν άμα τη λήψει του βιβλίου.
Στον κ. .... [17] τους χαιρετισμούς μου, το ίδιο και στον αγαπητό μου πατέρα σου [18] .
Από τη γυναίκα μου έχεις τα δέοντα.
Συγχαίροντάς σε και ευχαριστώντας για την αποστολή του βιβλίου // μένω μ’ αγάπη

[Υπογραφή]
Σπυρ. Αβούρης
Γυμνασιάρχης

Από τον κ. Μαυρίδη [19] πήρα πίσω την «καμπανολογία» [20] . Ζητούσε λεπτά για… τη δημοσίευση. Δεν του έκαμα το χατίρι [21] .



Β. Το γράμμα του Μητροπολίτη Ιερισσού, Αγίου Όρους και Αρδαμερίου Παύλου


+ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ
ΙΕΡΙΣΣΟΥ, ΑΓ. ΟΡΟΥΣ & ΑΡΔΑΜΕΡΙΟΥ
ΠΑΥΛΟΣ
Σέρραι 1/4/1965

Αγαπητέ Ντίνο,
Με πολλήν προσοχήν διάβασα το αριστουργηματικόν έργον Σου «Ναοί και μονές στην Ζάκυνθο» [22] και ως Ζακυνθινός Σε συγχαίρω με όλην μου την καρδιά.
Δώρον πολύτιμον δια την Ζάκυνθον και για κάθε Ζακυνθινό, διότι άφησες ζωντανά στην Ιστορία, όχι μόνον την προέλευσιν και τον σκοπόν που εκτίσθησαν οι ανεκτιμήτου αξίας Ναοί και Μοναί της ωραίας Ζακύνθου, αλλά απετύπωσες τα ανεκτίμητα αυτά κειμήλια που οι φλόγες απετέφρωσαν και εξηφάνησαν για πάντα.
Η ιστορία Σου οφείλει πολλά και ο κατοπινός μελετητής, είτε Ζακυνθινός είναι αυτός είτε ξένος, πρέπει να Σε ευγνωμονή, διότι δεν ελογάριασες κόπους, θυσίες και στερήσεις, προκειμένου να παρουσιάσης την αρτίαν κατά πάντα αυτήν εργασίαν.
Ταπεινός εγώ Ιεράρχης, ο ελάχιστος των Ζακυνθινών Ιεραρχών, εκφράζω την ευγνωμοσύνην μου διότι έμαθα και εγνώρισα πολλά που αγνοούσα για τους ωραίους Ναούς και τις Μονές της φιλτάτης Ζακύνθου μας.
Σου εύχομαι δε διαπύρος υγείαν, χαράν και δύναμιν, δια να συνεχίσης το ωραίον έργον Σου, φέροντας εις το φως της δημοσιότητος και άλλες πολίτιμες ιστορικές αλήθειες δια την Ζάκυνθόν μας που τις αγνοούμεν και ημείς οι ντώπιοι και οι ξένοι.-
Διάπυρος ευχέτης προς Κύριον
+ Ο Ιερισσ[ού] Αγ. Όρ[ους] και Αρδ[αμερί]ου Παύλος



Γ. Το γράμμα του Ηγουμένου Δανιήλ Γιγάντε [23]

+
ΙΕΡΑ ΚΟΙΝΟΒΙΑΚΗ ΜΟΝΗ
ΣΤΡΟΦΑΔΩΝ & ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ
ΖΑΚΥΝΘΟΥ

Εν Ζακύνθω τη 24-2-1979

Αγαπητέ κύριε Κονόμε ελάβαμε τα αντίτυπα του έργου σας και σας ευχαριστούμεν θερμώς επιφυλασσόμενοι να σας γράψωμε στο μέλλον για την επανέκδοσιν του.
Παρακαλώ τον Άγιον Διονύσιον να σας έχη πάντα καλά για να επιτελήτε ένα τόσο ωραία έργο της συγγραφής.
Μετ’ ευχών και ευχαριστιών
ο Καθηγούμενος
Αρχ[ιμανδρίτης] Δ[ανιήλ] Γιγάντες



Δ. Το γράμμα του Μητροπολίτη Αργολίδος Χρυσοστόμου Β΄


+ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΑΡΓΟΛΙΔΟΣ
ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ

Ναύπλιον 31-1-85
Αγαπητέ μου Ντίνο, χαίρε.
Έλαβα την ωραίαν και επιτυχή φωτογραφίαν, του θρόνου της παληάς (αλησμόνητης) εκκλησίας της Μητροπόλεως Ζακύνθου [24] και σ’ ευχαριστώ θερμώς δια την προσφοράν, που για μένα είναι πολύτιμη [25] .
Για το βιβλίο Σου για τον Τερτσέτη [26] έγραψα στον ίδιον τον Πρόεδρον της Βουλής[27] και ελπίζω να μου το στείλει.
Σου εύχομαι υγείαν, υγείαν, υγείαν εις έτη πολλά για να συνεχίσης το πολύτιμον δια την Ιστορίαν και δη της Ζακύνθου έργόν Σου και διατελώ

Με αδελφικήν αγάπην
+ Ο Αργολίδος Χρυσόστομος


ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Για τον Ντίνο Κονόμο, βλ. επιλεκτικά α) Διονύση Σέρρα, Ντίνος Κονόμος. Η μορφή του – Το έργο του. Κείμενα για την 50χρονη προσφορά του, Εκδόσεις Περίπλους, Αθήνα 1986, β) Του ίδιου, Φύλλα τιμής για τον Ντίνο Κονόμο. Αφιέρωμα στη μνήμη του, Έκδοση Ένωσης Ζακυνθίων Αθήνας, Αθήνα 1991, γ) Επτανησιακά Φύλλα, Αφιερωματικό τεύχος στον Ντίνο Κονόμο, 17 (1995) 4-54 και δ) Επτανησιακά Φύλλα, Αφιέρωμα στον Ντίνο Κονόμο για τα 10 χρόνια από το θάνατό του, 20 (2000) 723-968.
2. Οφείλονται ευχαριστίες στον φιλόλογο και εκδότη των Επτανησιακών Φύλλων κύριο Διονύση Σέρρα για την ευγενική παραχώρηση των επιστολών που δημοσιεύονται σ’ αυτή τη μελέτη.
3. Βλ. Λεωνίδα Χ. Ζώη, Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου, Εκ του Εθνικού Τυπογραφείου, Αθήναι, 1963, τ. 1, 150.
4. Βλ. Πρωτοπρεσβύτερου Παναγιώτη Καποδίστρια, Ζακυνθινοί Επίσκοποι Στον Κόσμο, Ιερά Μητρόπολις Ζακύνθου, Ζάκυνθος 2004, σ. 162-169.
5. Βλ. ό.π., σ. 158-161.
6. Για την Ιερά Μονή Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου, βλ. Διονυσίου Ιω. Μούσουρα, Αι Μοναί Στροφάδων και Αγίου Γεωργίου των Κρημνών Ζακύνθου (Μελέτη φιλολογική και παλαιογραφική), (Διδακτορική Διατριβή), Έκδοση Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου, Εν Αθήναις 2003.
7. Στοιχεία από το Μοναχολόγιο της Ιεράς Κοινοβιακής και Αυτοκρατορικής Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου Ζακύνθου.
8. Βλ. Αρχιμανδρίτη Αλεξίου Ξένου, «Ιερατικές Μορφές Ζακυνθίων που κατεκόσμησαν τα ήθη και τα έθιμα», Ματιές και Μνήμες από την Ζάκυνθο, τχ. 26 (2009)16-22.
9. Για τον Σπύρο Αβούρη βλ. α) Το συλλογικό τομίδιο Αφιέρωμα στη μνήμη Σπύρου Ν. Αβούρη Θεολόγου – Γυμνασιάρχου (1904-1978), Δημόσια Βιβλιοθήκη Ζακύνθου, Ζάκυνθος 1980 και β) Διονύση Σέρρα, «Επιστολή του Σπύρου Αβούρη για τις Λυρικές Παραλλαγές του Νίκου Γρυπάρη», Επτανησιακά Φύλλα 26 (2006) 647.
10. Στο Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου του Λεωνίδα Χ. Ζώη, βλ. ό.π., σ. 18, αναφέρεται εσφαλμένα ως έτος γέννησης του Σπύρου Αβούρη το 1900.
11. Βλ. α) Ντίνου Κονόμου, «Σπύρος Αβούρης (1904-1978)», Εφημερίδα Πρόοδος της Ζακύνθου, Ζάκυνθος, 31.12.1979, σ.1 και β) Του ίδιου, «Σπύρος Αβούρης (1904-1978)» στο Αφιέρωμα στη μνήμη Σπύρου Ν. Αβούρη Θεολόγου – Γυμνασιάρχου (1904-1978), Δημόσια Βιβλιοθήκη Ζακύνθου, Ζάκυνθος, 1980, σ. 78-80.
12. Βλ. Μαρίας Καραμαλίκη – Κεφαλινού, «Μια εκκλησιαστική προσωπικότητα. Σπύρος Αβούρης. Ο θεολόγος, ο δάσκαλος, ο Ζακυνθινός, ο άνθρωπος», Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου «Άγιοι και εκκλησιαστικές προσωπικότητες στη Ζάκυνθο» (Ζάκυνθος, 6-9.11.1997), Αθήναι, 1 (1999) 443-446.
13. Πρόκειται για το βιβλίο του Ντίνου Κονόμου, Ζακυθινοί Σατιρογράφοι που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1962, ως δεύτερο έργο της σειράς Ζακυθινή Βιβλιοθήκη.
14. Εννοείται το Δελτίο της «Πανελληνίου Ενώσεως Θεολόγων» που εκδίδεται από το 1957.
15. Σύμφωνα με την Απογραφή των δημοσιευμάτων του Σπύρου Αβούρη, δεν υπάρχει παρουσίαση του βιβλίου του Ντίνου Κονόμου Ζακυθινοί Σατιρογράφοι στο Δελτίο της «Πανελληνίου Ενώσεως Θεολόγων». Βλ. σχετικά, Γεωργίας Κόκλα – Παπαδάτου, «Αναγραφή Δημοσιευμάτων του Σπύρου Αβούρη (1927-1977)», στο Αφιέρωμα στη μνήμη Σπύρου Ν. Αβούρη Θεολόγου – Γυμνασιάρχου (1904-1978), Δημόσια Βιβλιοθήκη Ζακύνθου, Ζάκυνθος 1980, σ.9-39.
16. Αναφορά στο έργο του Ντίνου Κονόμου, Η Επτάνησος κατά την Ιταλικήν Κατοχήν (1941-1943) που κυκλοφόρησε το 1962 στην Αθήνα.
17. Δυσανάγνωστο επίθετο.
18. Για τη σχέση του Ντίνου Κονόμου με τον πατέρα του, βλ. Ντίνου Κονόμου, Ο πατέρας μου κι εγώ, Αθήνα 1973.
19. Εννοείται ο Φαναριώτης τυπογράφος κι εκδότης Αριστείδης Μαυρίδης (1903-1997), ιδρυτής των εκδόσεων Μαυρίδη (1929) που από το 1943 εκδίδουν την Φιλολογική Πρωτοχρονιά.
«Ο Αριστείδης Μαυρίδης αφιέρωσε τη ζωή του στην έκδοση της Φιλολογικής Πρωτοχρονιάς. Αυτή υπήρξε το πάθος κι ο έρωτας της ζωής του και γι’ αυτήν ανάλωσε κάθε ικμάδα του βίου του. “Η γυναίκα που αγάπησα πιο πολύ στη ζωή μου, είναι η Φιλολογική Πρωτοχρονιά” είπε κάποτε (στον Δ. Νικορέτζο).» [Ευγενίας Ζωγράφου, Ριζοσπάστης, 12.2.1998, σ. 28].
20. Πρόκειται για τη μελέτη του Σπύρου Αβούρη «Ζακυνθινή Καμπανολογία» που κυκλοφόρησε τελικά στην εφημερίδα Ταχυδρόμος Ζακύνθου, στα φύλλα 319-321, στις 12/16/18 Ιουνίου 1964.
21. Παρ’ όλα αυτά, το βιβλίο του Ντίνου Κονόμου, Ζακυθινοί Σατιρογράφοι τυπώθηκε στο τυπογραφείο του Αριστοτέλη Μαυρίδη.
22. Αναφορά στη μελέτη του Ντίνου Κονόμου, Ναοί και Μονές στη Ζάκυνθο, Έκδοσις Ιονικής και Λαϊκής Τραπέζης Ελλάδος, Αθήναι, 1964. Για το έργο αυτό που κυκλοφόρησε εκτός εμπορίου, ο Ντίνος Κονόμος τιμήθηκε με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών στις 25.5.1965.
23. Το χειρόγραφο αυτό γράμμα υπογράφεται από τον Ηγούμενο της Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου αλλά γράφτηκε από τον τραπεζικό υπάλληλο Ιωάννη Μαρμαρά που την εποχή εκείνη εκτελούσε χρέη λογιστή της Μονής.
24. Πρόκειται για τον Ναό του Αγίου Νικολάου των Ξένων, ο οποίος είναι και ο σημερινός Μητροπολιτικός Ναός της Ζακύνθου. Γι’ αυτό τον Ναό, βλ. α) Αρχιεπισκόπου Ζακύνθου Διονυσίου Λάτα, Επίσημα Έγγραφα αφορώντα εις τον εν Ζακύνθω Ναόν της Μητροπόλεως και την αυτώ παρακειμένην γυναικείαν Μονήν, Εκ του Τυπογραφείου Παρασκευά Λεωνή, Εν Αθήναις 1891 και β) Ντίνου Κονόμου, Εκκλησίες και Μοναστήρια στη Ζάκυνθο, Αθήνα, 1967, σ. 93 εξ. Εδώ διαβάζουμε τα εξής: «Από τους αξιομνημόνευτους καλλιτεχνικούς θησαυρούς της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου των Ξένων ήταν ο ξυλόγλυπτος αρχιερατικός θρόνος, έργο 14ου αιώνα […]». Επίσης, σε υποσημείωση ο Κονόμος γράφει ότι «ο μνημειώδης αυτός θρόνος ανήκε αρχικά στην εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο χωριό Καλαμάκι».
25. Δεν μπορούμε να ξέρουμε γιατί ο Μητροπολίτης Αργολίδος χρειαζόταν την φωτογραφία του θρόνου του παλιού Μητροπολιτικού Ναού. Ωστόσο, μπορούμε να υποθέσουμε ότι είχε δεσμούς με τον συγκεκριμένο Ναό, αφού εκεί χειροτονήθηκε Διάκονος την 1.1.1938 και Πρεσβύτερος στις 28.4.1940 από τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Δημητρίου (1934-1957). Βλ. σχετικά, Πρωτοπρεσβύτερου Παναγιώτη Καποδίστρια, ό.π., σ. 162 εξ.
26. Πρόκειται για τη μελέτη του Ντίνου Κονόμου, Ο Γεώργιος Τερτσέτης και τα ευρισκόμενα έργα του. Το κορυφαίο αυτό έργο του Κονόμου, έκδοση της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1984. Πρόκειται για έναν μεγάλου μεγέθους πανόδετο τόμο, 920 σελίδων.
27. Εννοείται ο τότε Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων Γιάννης Αλευράς. Ο Ντίνος Κονόμος στον πρόλογο του έργου του Ο Γεώργιος Τερτσέτης και τα ευρισκόμενα έργα του, ευχαριστεί τον πρώην Πρόεδρο της Βουλής Δημήτριο Παπασπύρου ο οποίος του έδωσε την εντολή να επιμεληθεί την έκδοση και τον τότε Πρόεδρο Γιάννη Αλευρά «ο οποίος προχώρησε με κατανόηση κι ενθουσιασμό στην πραγματοποίηση της εθνικής αυτής έκδοσης.» (Ο Γεώργιος Τερτσέτης και τα ευρισκόμενα έργα του, Έκδοση Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 1984, σ. 46).

* Στη φωτογραφία: Ντίνος Κονόμος (1918-1990), Ξυλογραφία της Άριας Κομιανού (2000) που πρωτοδημοσιεύτηκε στο εξώφυλλο του αφιερωματικού τεύχους των Επτανησιακών Φύλλων για τα 10 χρόνια από το θάνατο του Ντίνου Κονόμου (τόμος 20, 2000).

Δέσποινας Καποδίστρια, ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΕΣ ΤΗΣ ΜΑΡΓΚΕΡΙΤ ΓΙΟΥΡΣΕΝΑΡ

[Αναδημοσίευση από το Περιοδικό Ιστορία Εικονογραφημένη,

τχ. 475, Ιανουάριος 2008, σελ. 90-93]

Συμπληρώθηκαν το 2007, είκοσι (20) χρόνια από τον θάνατο της Γαλλοελβετίδας μυθιστοριογράφου Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (Marguerite Yourcenar) που υπήρξε μία από της δημοφιλέστερες πεζογράφους του 20ου αιώνα, έχοντας ένα ευρύ κι απαιτητικό αναγνωστικό κοινό παγκοσμίως, και η πρώτη γυναίκα μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας.

Η ζωή και τα πρώτα της λογοτεχνικά βήματα

Η Μαργκερίτ ντε Κραιγιανκούρ γεννήθηκε στις 8 Ιουνίου 1903 στις Βρυξέλες. Η Βελγίδα μητέρα της πέθανε κατά τη γέννησή της κι έτσι η Μαργκερίτ μεγάλωσε με νταντάδες και γκουβερνάντες στον επιβλητικό πύργο της οικογένειάς της στη Βόρεια Γαλλία. O πατέρας της, ο Γάλλος Μισέλ ντε Κραιγιανκούρ ήταν συνήθως απών, καθώς τον κρατούσε απασχολημένο η διπλωματική του καριέρα. Φρόντισε, όμως, ώστε η κόρη του να λάβει άριστη κατ’ οίκον μόρφωση, με έμφαση στα Αρχαία Ελληνικά και τα Λατινικά, γλώσσες τις οποίες η Μαργκερίτ έμαθε άπταιστα.
Σε ηλικία μόλις δεκαέξι ετών η έφηβη Μαργκερίτ θέλησε να εκδόσει το πρώτο της ποιητικό βιβλίο, μια έμμετρη αναφορά στο μύθο του Ικάρου, υπό τον τίτλο Ο κήπος των χιμαιρών (1919). Για να υπογράψει το βιβλίο της αποφασίζει να αλλάξει το όνομά της: έγραψε σε χαρτάκια όλα τα γράμματα του επιθέτου της (Creyancour) κι αφού τα ανακάτεψε, σχημάτισε με κλήρωση το ψευδώνυμό με το οποίο έγινε ευρέως γνωστή (Yourcenar). Αντιθέτως, το μικρό της όνομα προτίμησε να το κρατήσει: «Είναι ένα όνομα που μου αρέσει», έλεγε, «γιατί δεν ανήκει σε καμία εποχή ούτε σε καμία κοινωνική τάξη. Υπήρξε το όνομα μιας βασίλισσας και μπορεί να είναι το όνομα μιας χωρικής»[1]. Το 1929 επανέρχεται στα γαλλικά γράμματα με τη νουβέλα Αλέξης ή η συγγραφή του μάταιου αγώνα και ακολουθούν Η νέα Ευριδίκη (νουβέλα, 1931), Ο θάνατος οδηγεί τα υποζύγια (νουβέλα, 1934), Ο οβολός του ονείρου (μυθιστόρημα, 1934), Τα Διηγήματα της Ανατολής (νουβέλες, 1937) και Χαριστική βολή (μυθιστόρημα, 1939).

Η εδραίωσή της στον χώρο των Γραμμάτων

Το 1949 εγκαθίσταται μόνιμα στο νησί Μάουντ Ντέζερτ στην πολιτεία Μέιν των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά συνεχίζει να ταξιδεύει σε όλον τον κόσμο. Στο Μάουντ Ντέζερτ, η Γιουρσενάρ θα γράψει το μεγαλύτερο μέρος του έργου που την έκανε παγκόσμια γνωστή, όπως, για παράδειγμα, τα κορυφαία μυθιστορήματά της Αδριανού Απομνημονεύματα (1951) και Έργο στα τυφλά (1968, στα ελληνικά κυκλοφόρησε με τον τίτλο Άβυσσος). Τους ήρωες αυτών των μυθιστορημάτων, τον Αδριανό και τον Ζήνωνα, τους επεξεργαζόταν ήδη από την ηλικία των είκοσι ετών. Με κύριο ήρωα τον Αδριανό, που δεν είναι άλλος από τον Αυτοκράτορα Αδριανό, η Γιουρσενάρ καταφέρνει στα Απομνημονεύματα να συνδέσει την μυθιστορηματική δράση με τις μεταφυσικές σκέψεις και την ιστορική πραγματικότητα. Ο Ζήνωνας του Έργου στα τυφλά είναι ο φιλόσοφος, αλχημιστής και γιατρός που κατά τον 16ο αιώνα αγωνίστηκε ενάντια στον σκοταδισμό, υποστηρίζοντας τις νέες ιδέες και τη γνώση.
Στη συνέχεια, η Γιουρσενάρ βρίσκει πηγή έμπνευσης στην ιστορία της δικής της οικογένειας κι έτσι γράφει την αυτοβιογραφική τριλογία Ο Λαβύρινθος του κόσμου, αποτελούμενη από τα βιβλία Ευλαβικές Αναμνήσεις (1974), Αρχεία του Βορρά (1977) και Τι; Η αιωνιότητα (1988, μετά θάνατον). Στο πρώτο ασχολείται με την οικογενειακή ιστορία της μητέρας της, στο δεύτερο με την ιστορία της οικογένειας του πατέρα της και τέλος, στο τρίτο βιβλίο, το οποίο δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει πριν πεθάνει, περιγράφει τη ζωή της στο αυστηρό περιβάλλον του οικογενειακού πύργου και το εγχείρημα της κατ’ οίκον μόρφωσής της. Κυρίως, όμως, σκιαγραφεί την προσωπικότητα του πατέρα της και την σχέση πατέρα – κόρης γράφοντας για παράδειγμα: «Ο Μισέλ, για να ξεγελάσει τη νοσταλγία του για τη Ριβιέρα και τα καζίνο της, είχε αποφασίσει να περάσει μερικές μέρες στο Ενγκιέν, για να ξαναβρεθεί στο πράσινο, το πράσινο των δέντρων και το πράσινο της τσόχας»[2] κι ακόμα, «Δεν ξέρω αν αγαπούσα ή όχι εκείνο τον ψηλό κύριο, που ήταν στοργικός χωρίς χαϊδολογήματα, που δεν μου απηύθυνε ποτέ εκδηλώσεις αγάπης και μερικές φορές μου έστελνε ένα καλοσυνάτο χαμόγελο»[3].
Στο έργο της Γιουρσενάρ συγκαταλέγονται, ακόμα, θεατρικά έργα, τα οποία ταξινομούνται σε Θέατρο Ι (Τα του Καίσαρος τω Καίσαρι, Η μικρή σειρήνα και Διάλογος στο τέλμα) και σε Θέατρο ΙΙ (Ηλέκτρα ή η αφαίρεση των προσωπείων, Το μυστήριο της Άλκηστης και Ποιος δεν έχει τον Μινώταυρό του;)

Η Γαλλική Ακαδημία και το τέλος

Το 1980 η Μαργκερίτ Γιουρσενάρ εκλέγεται μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας. Η εκλογή της ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων, οι οποίες στηρίζονταν κατ’ αρχήν στην διάκριση, από πλευράς των συντηρητικών κύκλων, μεταξύ «ανδρικής» και «γυναικείας» λογοτεχνίας, και ύστερα στην προσωπική της ζωή, και κυρίως στην επί σαράντα χρόνια σχέση της με την Γκρέις Φρικ. Στις 22 Ιανουαρίου 1981, η Γιουρσενάρ γίνεται, τελικά, δεκτή στους κόλπους της Ακαδημίας και μένει στην ιστορία ως η πρώτη γυναίκα μέλος του ανώτατου αυτού πνευματικού Ιδρύματος.
Λίγα χρόνια αργότερα, στις 17 Δεκεμβρίου του 1987, η μεγάλη Γαλλοελβετίδα μυθιστοριογράφος πεθαίνει στο Μάουντ Ντέζερτ, αφήνοντας στους αναγνώστες της ένα σημαντικό λογοτεχνικό έργο, στο οποίο συνδυάζει, με την ευρηματική της γραφή, την λεπτότητα με τη διεισδυτικότητα, τον κοσμοπολίτικο αέρα με την ευρυμάθεια, και τις μεταφυσικές σκέψεις με το φιλοσοφικό στοχασμό. Ολόκληρο το προσωπικό της αρχείο, αποτελούμενο από πλήθος επιστολών, φωτογραφιών, αποκομμάτων και σημειώσεων, ταξινομήθηκε και δωρίθηκε από την ίδια στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, με τον όρο, όμως, να επεξεργαστεί μόνο όταν θα έχουν περάσει πενήντα χρόνια μετά το θάνατό της.

Γιουρσενάρ και Ελλάδα

Η Μαργκερίτ Γιουρσενάρ υπήρξε σπουδαία ελληνίστρια. Η άριστη γνώση της ελληνικής γλώσσας και η αγάπη της για την ελληνική λογοτεχνία, την ώθησαν να μεταφράσει στα γαλλικά, σε συνεργασία με τον Κ. Θ. Δημαρά, ποιήματα του Καβάφη, τα οποία και παρουσίασε στην έκδοση Κριτική παρουσίαση του Κωνσταντίνου Καβάφη (1958). Η Ελλάδα ήταν πάντοτε ένας από τους αγαπημένους προορισμούς της και συνήθιζε να την επισκέπτεται κυρίως την περίοδο 1932-1939, χρόνια κατά τα οποία είχε συνδεθεί με τον Ανδρέα Εμπειρίκο, στον οποίο κι αφιέρωσε τα Διηγήματα της Ανατολής. Στα Διηγήματα της Ανατολής, εξάλλου, η Γιουρσενάρ πραγματεύεται στις τρεις από τις δέκα νουβέλες του βιβλίου ελληνικά θέματα: «Ο άνθρωπος που αγάπησε τις Νεράιδες», «Παναγία η Χελιδονού» και «Αφροδίσια η χήρα». Το 2003, έτος κατά το οποίο η Γαλλία γιόρτασε τα 100 χρόνια από την γέννηση της Γιουρσενάρ, η Ελλάδα συμμετείχε στους εορτασμούς με ημερίδα για τη ζωή και το έργο της μεγάλης συγγραφέως, οργανωμένη από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ενώ το 2000 πραγματοποιήθηκε το συνέδριο «Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, συγγραφέας του 19ου αιώνα;», οργανωμένο από Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Στη χώρα μας κυκλοφορούν εκτός από τα ήδη αναφερθέντα έργα της και τα: Η Σμίλη του χρόνου, Με ανοιχτά τα μάτια, Anna Soror, Γράμματα σε φίλους κι όχι μόνο, Το στεφάνι και η λύρα, Με την επιφύλαξη της εξακρίβωσης, Μισίμα, Σαν το νερό που κυλάει και Φωτιές.


Επιλογή Βιβλιογραφίας

Yourcenar Marguerite, Nouvelles Orientales, éd. Gallimard, 1963
Yourcenar Marguerite, Quoi? L’Éternité, éd. Gallimard, 1988 (éd. posthume)
100 Σημαντικές γυναίκες του 20ού αιώνα, εκδ. Marie Claire, 2000
Οι πρωταγωνιστές του 20ού αιώνα, εκδ. Το Βήμα/Ιστορία, 2002
Lecherbonnier B. - Rincé D. - Brunel P. - Moati Ch., Littérature XXe siècle, (Introduction historique de Pierre Miquel), Collection Henri Mitterand, Nathan, 2004

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] [Ανωνύμου], «Μαργκερίτ Γιουρσενάρ», Οι πρωταγωνιστές του 20ού αιώνα, Το Βήμα/Ιστορία, 2002, σ. 14.
[2] Yourcenar Marguerite, Quoi? L’Éternité, éd. Gallimard (éd. posthume), 1988, (Η μετάφραση του αποσπάσματος είναι δική μας).
[3] [Ανωνύμου], «Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (1903-1987). Μια κοσμοπολίτισσα που λάτρεψε την Ελλάδα», 100 Σημαντικές γυναίκες του 20ού αιώνα, εκδ. Marie Claire, 2000, σ. 25.

Μικρό ανθολόγιο Γαλλικής Ποίησης ΙΙ [Ανθολόγηση-Μετάφραση: Δέσποινα Καποδίστρια]

[Σε περιμένω]

Δεν κοιμάμαι Τζώρτζια

Πετάω βέλη μες στη νύχτα Τζώρτζια

περιμένω Τζώρτζια

Η φωτιά είναι όπως το χιόνι Τζώρτζια
Η νύχτα είναι γειτόνισσά μου Τζώρτζια

Ακούω τους θορύβους όλους ανεξαιρέτως Τζώρτζια

βλέπω τον καπνό που ανεβαίνει και φεύγει Τζώρτζια

περπατώ αθόρυβα μες στη σκιά Τζώρτζια

τρέχω ορίστε ο δρόμος τα προάστια Τζώρτζια

Ορίστε μια πόλη που είναι η ίδιακαι που δεν την ξέρω Τζώρτζια

βιάζομαι ορίστε ο άνεμος Τζώρτζια

και το κρύο και η σιωπή και ο φόβος Τζώρτζια

φεύγω Τζώρτζια

τρέχω Τζώρτζια

τα σύννεφα είναι χαμηλά θα πέσουν Τζώρτζια

απλώνω τα χέρια Τζώρτζια

δεν κλείνω τα μάτια Τζώρτζια

φωνάζω Τζώρτζια

κραυγάζω Τζώρτζια

φωνάζω Τζώρτζια

σε φωνάζω Τζώρτζια

Μήπως έρθεις Τζώρτζια

σε λίγο Τζώρτζια

Τζώρτζια Τζώρτζια Τζώρτζια

Τζώρτζια

δεν κοιμάμαι Τζώρτζια

σε περιμένωΤζώρτζια

[Philippe Soupault, Τζώρτζια, 1926]

Ο φαροφύλακας αγαπάει πολύ τα πουλιά

Πουλιά κατά χιλιάδες πετούν προς τη φωτιά

κατά χιλιάδες πέφτουν κατά χιλιάδες χτυπούν

κατά χιλιάδες τυφλωμένα κατά χιλιάδες αναίσθητα

κατά χιλιάδες πεθαίνουν

Ο φύλακας δεν μπορεί ν' αντέξει τέτοια πράγματα

τ' αγαπάει πολύ τα πουλιά

λέει λοιπόν Δε βαριέσαι δε με νοιάζει!

Και τα σβήνει όλα

Μακριά ένα φορτηγό πλοίο βουλιάζει

ένα φορτηγό πλοίο ερχόμενο απ'τα νησιά

ένα φορτηγό πλοίο με πουλιά

χιλιάδες πουλιά των νησιών

χιλιάδες πνιγμένα πουλιά.

[Jacques Prévert, Ιστορίες, 1946]

Σ' όλες τις χώρες

Μεταξύ ζωής και θανάτου

σ' όλες τις χώρες

συμβαίνει μια κοπέλα

να γδύνεται για να φανεί

όταν φεύγει απ' το δωμάτιο

η ομορφιά της

αφήνει χώρο στην ηρεμία

καμιά φορά

τα χέρια αυτού που φοβάται το τέλος του

σπάζουν μες στο μαύρο της σιωπής

να συγκρατήσουν την ελπίδα.

[Jean Follain, Σύμφωνα μ' όλα, 1967]

Δέσποινας Καποδίστρια, ΜΑΝΟΥΗΛ ΓΕΔΕΩΝ "Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΓΝΗΣΙΟΣ ΦΑΝΑΡΙΩΤΗΣ"

Ο Μανουήλ Γεδεών, ο «τελευταίος», κατά πολλούς, «γνήσιος Φαναριώτης»[1], υπήρξε αναμφισβήτητα ακαταπόνητος αρχειοδίφης και πολυγραφότατος συγγραφέας. Αν και ίδιος προτιμούσε να λέγεται Μεσαιωνολόγος, θεωρώντας την Τουρκοκρατία και την προεπαναστατική περίοδο ως συνέχεια του Μεσαίωνα, συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους μελετητές του Νεότερου Ελληνισμού. Στην υπερεβδομηκονταετή συγγραφική του δραστηριότητα παρουσίασε περισσότερα από εφτακόσια δημοσιεύματα, διασκορπισμένα σε δυσεύρετα σήμερα έντυπα της Κωνσταντινούπολης και των Αθηνών, των οποίων δεν υπάρχει, δυστυχώς, πλήρης βιβλιογραφική αναγραφή.

Η ζωή και το έργο του
Γεννημένος στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης (1851) από γονείς κρητικής καταγωγής, αποφοίτησε από τη Μεγάλη του Γένους Σχολή (1869) και ασχολήθηκε με την δημοσιογραφία, αρχικά ως συνεργάτης της εφημερίδας Κωνσταντινούπολις και της τουρκόφωνης εφημερίδας Μικρά Ασία και στη συνέχεια ως εκδότης των βραχύβιων εβδομαδιαίων εφημερίδων Πρωία (1876) και Ανατολή (1877), επιδιδόμενος παράλληλα στην αρχειοδιφική και ιστορική έρευνα, «εκ νεανικής κενοδοξίας», όπως έγραψε κι ο ίδιος. Κατά την περίοδο 1881-1923 υπήρξε μέλος της συντακτικής ομάδας της Εκκλησιαστικής Αλήθειας, του επίσημου, δηλαδή, οργάνου του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, διατελώντας ακόμα, αρχισυντάκτης (1882-1885 και 1888-1890) και επίτιμος διευθυντής (1902-1923) του εν λόγω περιοδικού. Στην Εκκλησιαστική Αλήθεια ο Γεδεών δημοσιεύει πλήθος ιστορικών μελετών, ανέκδοτων έως τότε χειρογράφων κωδίκων, πατριαρχικών σιγιλλίων και εκκλησιαστικών εγγράφων. Κυρίως δε μετά το 1897, οπότε και διορίζεται Μέγας Χαρτοφύλαξ του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ο Γεδεών αναδιφεί το Πατριαρχικό αρχείο και δημοσιεύει πολύτιμο αρχειακό, ιστορικό και φιλολογικό υλικό.
Ένα μεγάλο, όμως, μέρος του έργου του προέρχεται και από την προφορική παράδοση, που ο Γεδεών πρόφτασε ζωντανή και αγωνίστηκε να τη σώσει, την ίδια στιγμή που οι σύγχρονοί του την παρέβλεπαν, μην έχοντας την επίγνωση ότι η προφορική παράδοση συμπληρώνει τη γραπτή. Στις μελέτες του πολλές φορές ασχολείται με τη γραμματολογία, τη βιογραφία, την μουσική, την πολιτική και θρησκευτική ιστορία, τη βιβλιογραφία, την επιγραφική, τη λαογραφία και την εικονογραφία. Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι ο κύριος σκοπός του ήταν να καταγράψει και να σώσει κάθε τι το ελληνικό, προσφέροντάς το, μέσω των πολύπλευρων πραγματειών του στις επόμενες γενιές.
Πάντοτε όμως το κέντρο της ερευνητικής του περιοχής παραμένει η πατριαρχική ιστορία του ελληνισμού κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, την «περίοδο των κάτω χρόνων», όπως συνήθιζε να λέει. Παράλληλα, το γεωγραφικό κέντρο της ερευνητικής του δραστηριότητας παραμένει η Κωνσταντινούπολη και η περιοχή γύρω από την Κωνσταντινούπολη, έχοντας όμως επεκτείνει την αρχειοδιφική του έρευνα και σε περιοχές όπως το Άγιον Όρος και η Πάτμος.

Θητεία στο Οικουμενικό Πατριαρχείο κι εγκατάσταση στην Αθήνα
Ωστόσο, ο Μανουήλ Γεδεών δεν αρκείται μόνο στην αναδιφική και ιστορική έρευνα κι έτσι κατά την μακρόχρονη θητεία του στο Οικουμενικό Πατριαρχείο που συμπίπτει με δύσκολες περιόδους της Ελληνικής Ιστορίας και στιγμές έντονης όξυνσης των ελληνο-οθωμανικών σχέσεων, αναμιγνύεται σε όλα τα ζητήματα που συντάραξαν είτε το ίδιο το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, είτε γενικότερα την ελληνική ομογένεια της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως για παράδειγμα, οι ρωσικές βλέψεις επί του Αγίου Όρους, το Βουλγαρικό Σχίσμα, το ζήτημα των θρησκευτικών προνομίων των μειονοτήτων που ζούσαν στα οθωμανικά εδάφη, και τέλος, η στάση του Οικουμενικού Πατριαρχείου ως προς την Ελληνική κυβέρνηση και την Εκκλησία της Ελλάδος κατά την περίοδο του Εθνικού Διχασμού (1916-1922).
Κατά τη διαμονή του στην Αθήνα, δηλαδή από το 1921 έως και το θάνατό του το 1943, ο Γεδεών ίδρυσε (1926) και διηύθυνε τον Σύλλογο των Μεσαιωνικών Γραμμάτων, καθώς και την περιοδική έκδοση του συλλόγου, Μεσαιωνικά Γράμματα (Α΄ 1933, Β΄ 1935). Επιπροσθέτως, εκτός του οφικίου του Μεγάλου Χαρτοφύλακα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, είχε δεχθεί ακόμα τα οφίκια του Χρονογράφου του ιδίου Πατριαρχείου (1901) και του Υπομνηματογράφου του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων (1920)˙ ήταν μέλος της Ρουμανικής Ακαδημίας και το 1929 εξελέγη πρόσεδρο μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, στον τομέα της Βυζαντινής Ιστορίας.

Ιδιάζουσα Προσωπικότητα
Σαν άνθρωπος ο Μέγας Χαρτοφύλαξ, υπήρξε, σύμφωνα με τους συγχρόνους του, ιδιόρρυθμος. Ο Γ. Βαλέτας, στην νεκρολογία που του αφιερώνει στην Νέα Εστία, τον σκιαγραφεί αριστοτεχνικά, γράφοντας ότι ούτε η προσφυγιά ούτε και το ξερίζωμα από το Φανάρι ανέκοψαν την ιδιότροπη έκφραση του Γεδεών, τον πατριαρχικό αέρα, τις απότομες κινήσεις τις γεμάτες πνεύμα και λεπτό χιούμορ, την κατά καιρούς αλαζονεία του ή την αγκαθωτή ειρωνεία και την ελευθερόστομη κριτική για τα σύγχρονα ή και τα περασμένα. Αλλά ούτε και το κέφι και η έγνοια του για την επιστήμη άλλαξαν ποτέ. Μάλιστα δε, αυτή η έγνοια γύρω από την επιστήμη ήταν που οδηγούσε συχνά τον Γεδεών σε μικρολογίες, εθελοκακίες κι ιδιοτροπίες[2].
Ως ιστορικός ο Γεδεών, δεν ακολουθεί μια συγκεκριμένη μέθοδο αλλά προτιμά την χρονολογική και τοπική κατάταξη του ιστορικού υλικού, αδιαφορώντας για την εσωτερική αταξία και τις επαναλήψεις. Ελλείψει μεθόδου, κατάταξης, κριτικής επεξεργασίας, ευρετηρίων και περιεχομένων, το έργο του, σύμφωνα και με τον ίδιο, «κολυμβά εις ωκεανόν». Στα γραπτά του καταργεί ακόμα και τα κεφαλαία γράμματα των παραγράφων και των περιόδων, μιμούμενος, πιθανότατα, τους βυζαντινούς κωδικογράφους[3]. Το χαρακτηριστικότερο, όμως, της μεθόδου του Γεδεών είναι η σκόπιμη παράλειψη υποσημειώσεων και παραπομπών στις πηγές του, «προς απελπισμόν», καθώς έλεγε, «των Ελλήνων λογοκλόπων».

Θεμελιωτής των Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών
Επιλογικά, αξίζει να σημειωθεί ότι από αναδιφική και ιστοριογραφική άποψη, το έργο του Γεδεών είναι μια τεράστια προσφορά στις επόμενες γενιές μελετητών. Γι’ αυτό και σύμφωνα με τον Ν. Τωμαδάκη, ο Γεδεών διακρίνεται ως ο κατεξοχήν ιστοριογράφος και αναδιφητής της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας[4]. Κατά συνέπεια, και με βάση την βαθειά αφοσίωσή του στην επιστήμη, τη φιλοπονία του και κυρίως το αρχειοδιφικό του έργο, καθώς και τον όγκο και την σημαντικότητα των πραγματειών του, ο Μανουήλ Γεδεών συγκαταλέγεται στους θεμελιωτές των Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών στην Ελλάδα, όπως άλλωστε και ο αιώνιος αντίζηλος του Αθ. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς και ο Κ. Σάθας[5].
Τέλος, άξια μνείας είναι τα ακόλουθα έργα του Γεδεών: Χρονικά Πατριαρχικής Ακαδημίας: ιστορικαί ειδήσεις περί της Μεγάλης του Γένους Σχολής (Κωνσταντινούπολις 1883), Βυζαντινόν Εορτολόγιον (Κωνσταντινούπολις 1896), Επίσημα γράμματα τουρκικά αναφερόμενα εις τα εκκλησιαστικά ημών δίκαια (Κωνσταντινούπολις 1910), Αποσημειώματα χρονογράφου 1780-1800-1869-1913 (Αθήναι 1932), Μνεία των προ εμού 1800-1863-1913 (Αθήναι 1934), Πατριαρχικαί Εφημερίδες: ειδήσεις εκ της ημετέρας εκκλησιαστικής ιστορίας 1500-1912 (Αθήναι 1936-1938), Ιστορία των του Χριστού πενήτων 1453-1913 (Αθήναι 1939).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Βλ. Χ.Γ. Πατρινέλη, «Γεδεών Μανουήλ», ΘΗΕ 4 (1964) 242.
[2] Βλ. Γ. Βαλέτα, «Μανουήλ Γεδεών» (Νεκρολογία), Νέα Εστία 34 (1943) 1418.
[3] Βλ. ό.π. σελ. 1420.
[4] Βλ. Ν. Τωμαδάκη, Εισαγωγή εις την Βυζαντινήν Φιλολογίαν, τ. 1 Κλεις της Βυζαντινής Φιλολογίας, Έκδοσις 3η, Αθήναι, Εκ του Τυπογραφείου Αδελφών Μυρτίδη, 1965, σελ. 129.
[5] Βλ. Χ.Γ. Πατρινέλη, ό.π.

[Αναδημοσίευση από το Περιοδικό Ιστορία Εικονογραφημένη, τχ. 471, Σεπτέμβριος 2007, σελ. 104-107]

Μικρό ανθολόγιο Γαλλικής Ποίησης Ι [Μετάφραση: Δέσποινα Καποδίστρια]

Οι προσεγγίσεις της αγάπης και του φιλιού

Σταματά στην όχθη των ρυακιών Τραγουδά
Τρέχει Βγάζει μια κραυγή διαρκείας προς τον ουρανό
Το φουστάνι της είναι ανοιχτό πάνω στον παράδεισο
Είναι απόλυτα γοητευτική
Ταρακουνά ένα κλαδί πάνω από τα κυματάκια
Περνά με βραδύτητα το λευκό της χέρι στο καθαρό της μέτωπο
Ανάμεσα στα πόδια της τρέχουν οι νυφίτσες
Μες στο καπέλο της κάθεται το κυανό.

[Louis Aragon, Η αέναη κίνηση, 1925]


Φως

Μια μικρή πανάδα γυαλίζει ανάμεσα στα μάτια που ανοιγοκλείνουν. Το δωμάτιο είναι άδειο και τα παντζούρια ανοίγουν μες στη σκόνη. Είναι η μέρα που μπαίνει ή κάποια ανάμνηση που κάνει τα μάτια σου να κλαίνε. Το τοπίο του τοίχου –ο ορίζοντας από πίσω- η μνήμη σου σε αναταραχή κι ο ουρανός πιο κοντά τους. Υπάρχουν δέντρα και σύννεφα, κεφάλια που περνούν και χέρια πληγωμένα από το φως. Και μετά είναι μια κουρτίνα που πέφτει και τυλίγει όλα τα σχήματα μες στη νύχτα.

[Pierre Reverdy, Πλειοψηφία χρόνου, 1945]


Όντας υπόλογος

Βλέπω, ακούω, μιλάω
Βλέπω για τους μουγκούς
Ακούω για τους τυφλούς
Μιλάω για τους κωφούς
Ο κόσμος που είναι ο κόσμος
-Τυφλός, κωφός, μουγκός-
Πάω όπου μένω
Αλλά δεν τρέμω πια

[Claude Sernet, Τα ξαναμετρημένα βήματα, 1962]

Τρία γαλλικά ποιήματα για το Καλοκαίρι [Ανθολόγηση - Μετάφραση: Δέσποινα Καποδίστρια]

Η ακρογιαλιά με τη λευκή άμμο

Μπουντρούμια πύργων από άμμο
Πολεμίστρες της λησμονιάς
Πάντα όλα είναι ίδια
Κι όμως άλλαξαν όλα
Ήσουν γυμνή στον ήλιο
Ήσουν γυμνή κολύμπαγες
Τα βότσαλα με τη θάλασσα τυλίγονταν
Και πάντα πάντα θ’ ακούω
Το γλυκό ρεφρέν τους από πέτρες χαρούμενες
Το χαρούμενο ρεφρέν τους από βρεγμένες πέτρες
Σπαραγμένο ρεφρέν των διακοπών
Χαμένο στα κύματα της ανάμνησης
Σπαραγμένες αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας
Καμένης ζωντανής απ’ την επιθυμία
Θαυμαστή ανάμνηση της παιδικής ηλικίας
Θαμπωμένης απ’ την ηδονή.

[Jacques Prévert, Ιστορίες, 1946]


Ήλιος

Ήλιος ανεύρετος
Ήλιος επανάληψη
Ήλιος πόνος
Ήλιος οπτασία της αυγής
Ήλιος ευρέτης
Ήλιος Ρωμαίος και Ιουλιέτα χωρισμένοι
Ήλιος προς το εσωτερικό
Ήλιος διάσταση
Ήλιος κοιλιά μαιάνδρων
Ήλιος επίμονος
Ήλιος μαύρο κρύσταλλο
Ήλιος ηλεκτρονική κάλπη
Ήλιος ατομική καρδιά
Ήλιος άρωμα κρασιού ξεθυμασμένο
Ήλιος του κεραυνοβόλου Ειρηνικού
Ήλιος γιουχαρισμένος από ανθρώπους δίχως τύχη
Ήλιος που έπεσε στα χέρια του Τζίμι Χέντριξ
Ήλιος – Κιόσκι
Ήλιος – Ίλιγγος
Ήλιος για πούλημα
Ήλιος για νοίκιασμα
Ήλιος εμπρηστής του θορύβου
Ήλιος – Δοτήρας
Ήλιος ερείπια ενέργειας
ΗΛΙΟΣ ΒΙΤΑΜΙΝΗ ΤΟ ΑΙΜΑ ΚΥΛΗΣΕ

[Claude Pélieu, Αυτό που λέει το στόμα του ίσκιου μέσα στο μπρούτζινο αστέρι ενός κεφαλιού, 1969.]



Νύχτα Καλοκαιριού

Ολόκληρη η πόλη μέσα στη νυχτερινή της βοή
Ξεχύνεται σε ηχητικά κύματα

Περνώντας από τα ψηλά παράθυρα του καύσωνα
Το μπάσο των ροκάδων υπόκωφα συνοδεύει
Το Salve Regina των Ολοκρατικών

Γέλια λόγια ασυνάρτητα ψιθυρίσματα
Βόμβοι και μακρόσυρτοι κρότοι

Μυρωδιές μυρωδιές δυνατές έως θανάτου
Σκόνες και στάχτες αποπνικτικές
Γύρεις ιπτάμενες και γάτοι περιπλανώμενοι

Οι γριούλες που βασανίζουμε και δολοφονούμε
Μες στα κλειστά δωμάτια
Μένουν κρυφές και κρυμμένες
Μέχρι το τέλος
Χωρίς καμιά αντιληπτή κραυγή
Μες στη μαύρη βροντώδη πόλη
Ταραχώδη νυχτερινά πανηγύρια
Αγόρια και κορίτσια διακρίνονται απ’ τη μυρωδιά
Μες στην κουφόβραση του καμινιού
Ο έρωτας και τα ναρκωτικά κυκλοφορούν
Κάτω απ’ το διαπεραστικό νέον
Κάτω απ’ τη σκοτεινή καμάρα των σοκακιών

Ενώ στον χωρίς φεγγάρι και ήλιο ουρανό
Σκοτεινοί μάντεις τούς υπόσχονται το τέλειο άστρο
Απολαύσεις και θάνατος μπερδεμένα σε μια μόνο λάμψη.

[Anne Hébert, Η μέρα δεν έχει ίσο παρά τη νύχτα, 1992]

Ζυλ Συπερβιέλ ΝΑΥΑΓΙΟ (Μετάφραση Δέσποινα Καποδίστρια)

Ένα τραπέζι πολύ κοντά, μια λάμπα πολύ μακριά
Που μες στον μανιασμένο αέρα δεν μπορούν να σμίξουν
Και μέχρι τον ορίζοντα μια έρημη ακρογιαλιά.
Ένας άνθρωπος στη θάλασσα σηκώνει το χέρι, φωνάζει: "Βοήθεια!"
Κι η ηχώ του απαντά: "Τι εννοείτε μ' αυτό;"

(Από τη συλλογή Αποβάθρες, 1922)

Δέσποινας Καποδίστρια, ΓΑΛΛΟΙ ΕΛΛΗΝΙΣΤΕΣ ΚΑΙ Ο ΛΕΩΝΙΔΑΣ Χ. ΖΩΗΣ (ΑΓΝΩΣΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ)

«Ο συγκερασμός του ξένου, νεωτερικού στοιχείου
με το ντόπιο ελληνικό και η επανασύνδεση -μέσω
του ξένου- με το αρχαίο αποτελεί ιδιαίτερο τύπο
συγκερασμού παράδοσης και νεωτερισμού που
χαρακτηρίζει τον νεοελληνικό πολιτισμό.»[1]

Είναι κοινά αποδεκτό, ότι, εκτός από το καθαρά φιλολογικό ενδιαφέρον που πάντοτε παρουσιάζουν τα επιστολικά κείμενα, η μελέτη της Επιστολογραφίας βοηθά και προάγει την έρευνα. Κατά συνέπεια, η γνώση της Επιστολογραφίας επιτρέπει την εξέταση των συνθηκών ζωής των επιστολογράφων και του κοινωνικού περιβάλλοντος στο οποίο έζησαν, καθώς επίσης και τη συγκέντρωση ερμηνευτικών στοιχείων για την προσωπικότητα και τα γενικότερα ενδιαφέροντά τους που σχετίζονται με την εποχή τους. Παράλληλα, βοηθά στην ακριβέστερη κατανόηση, ανάλυση, παρουσίαση κι αξιολόγηση των διαφόρων έργων τους. Επιπλέον, η μελέτη των Επιστολών καθιστά δυνατή την διαπίστωση απόψεων, παρατηρήσεων και κρίσεων, που διατυπώνονται από τους επιστολογράφους για πρόσωπα και έργα της εποχής τους και σηματοδοτούν την αισθητική τους αξιολόγηση για την πολιτιστική στάθμη του καιρού τους[2].

Σχετικά με την πολύτιμη Αλληλογραφία του Ζακύνθιου λεξικογράφου και ιστοριοδίφη Λεωνίδα Χ. Ζώη (1865-1956) με σημαντικούς ανθρώπους της εποχής του έχει γραφτεί πλήθος μελετών,[3] με στόχο την συμπλήρωση των βιοεργογραφικών στοιχείων των Αλληλογράφων και την μελέτη του ιστορικού, κοινωνικού και πνευματικού πλαισίου στο οποίο έζησαν και δημιούργησαν. Σε μια προσπάθεια συμβολής σ’ αυτή τη μελέτη καθώς και στη συμπλήρωση της Επιστολογραφίας του Λεωνίδα Χ. Ζώη ή γενικότερα στη συμπλήρωση της τοπικής μας Επιστολογραφίας, καταθέτουμε εδώ, μερικά τεκμήρια της Αλληλογραφίας του δεινού ιστοριοδίφη με τους Γάλλους λογίους και ελληνιστές Louis Roussel, Fortunato Perilla και Roger Milliex[4].

Ο Louis Roussel[5] γεννήθηκε στην πόλη Νιμ το 1881 και πέθανε στο Μονπελιέ το 1971. Σπούδασε στα Πανεπιστήμια του Μονπελιέ και της Σορβόννης και διετέλεσε μέλος της Γαλλικής Σχολής Αθηνών και καθηγητής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών. Το 1925 διορίστηκε καθηγητής της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μονπελιέ.
Στο συγγραφικό του έργο συγκαταλέγονται μελέτες όπως: La prononciation de l’Attique classique [Η προφορά της Αττικής κλασικής Διαλέκτου] (1921), Valaoritis traducteur [Ο Βαλαωρίτης ως μεταφραστής] (1922), Contes de Mycono [Παραμύθια της Μυκόνου] (1929), Palamas et Mistral [Παλαμάς και Μιστράλ] (1930), L’aspect en grec attique [Η όψη στα αττικά ελληνικά] (1958) και μεταφράσεις έργων όπως ο Καλλιμάχου ύμνος εις τον Δία (Libre 1928) και οι Πέρσες του Αισχύλου (1960). Από το 1922 εξέδιδε στην Αθήνα την διμηνιαία φιλολογική επιθεώρηση Libre, της οποίας η έκδοση συνεχίστηκε από το 1925 στο Μονπελιέ.
Σύμφωνα με την κρίση του Τέλλου Άγρα, «ως φιλόλογος ο Ρουσσέλ εισάγει το αυστηρώς κριτικόν πνεύμα εν τη μελέτη και τη βαθμολογία των έργων της αρχαιότητος, ως ελληνιστής δε είναι ένθερμος οπαδός του δημοτικιστικού κινήματος και εχθρός της καθαρευούσης. Γενικώτερον, ως κριτικός, ευρίσκει απολύτως απάδοντα προς τον μεσογειακόν και το εν γένει ανατολικόν περιβάλλον της Ελλάδος τα σύγχρονα ευρωπαϊκά κηρύγματα της γνήσιας (pure) ποιήσεως, την οποίαν και καθόλου θεωρεί ως ατελή έκφρασιν ιδεών, ως είναι ο ελεύθερος στίχος προκειμένου περί μορφής της ποιήσεως. […]»[6].
Ο συνδετικός κρίκος που ενώνει τον Louis Roussel με τον Λεωνίδα Ζώη δεν είναι άλλος από τον διακεκριμένο Ζακυνθινό συγγραφέα Γρηγόριο Ξενόπουλο. Κι αυτό, γιατί ο Ξενόπουλος συστήνει στο Ζώη τον Γάλλο ελληνιστή γράφοντάς του: «[…] Αυτό το γράμμα μου θα σου το δώσει ο κ. Louis Roussel, ο γνωστός σου βέβαια Γάλλος Φιλόλογος κι’ Ελληνιστής, καθηγητής στην εδώ Γαλλική Σχολή κι’ αγαπητός μου φίλος. Θέλει να γνωρίση τη Ζάκυνθό μας και να τη μελετήση ’ς ό,τι τον ενδιαφέρει. Σε ποιόν άλλον λοιπόν μπορούσα να τον συστήσω παρά σε σένα; Σε παρακαλώ // να τον βοηθήσης και να τον οδηγήσης ’ς ό,τι θα χρειασθή, και να τον συστήσης θερμά, σα να ήμουν εγώ ο ίδιος, και στους λοιπούς φίλους μας. […]»[7].

Ο Γάλλος Fortunato Perilla[8] υπήρξε ιστορικός της Τέχνης, ζωγράφος και συγγραφέας έργων, σχετικά με τη βυζαντινή και νεοελληνική τέχνη και ιστορία. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής διορίστηκε στην Αθήνα, Διευθυντής του Τμήματος εξωτερικών εκδόσεων Γραφείου Τύπου της Β. Αντιπροσωπίας της Ιταλίας στην Ελλάδα. Ο Fortunato Perilla βιογραφείται μονάχα στο Λεξικό του Ζώη και σε κανένα άλλο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό ή άλλη Εγκυκλοπαίδεια. Το πιθανότερο είναι, το πρόσωπό του να ταυτίζεται με τον Φραγκίσκο Περιλλά[9] (1874-;), Γάλλο ιστορικό της Τέχνης και ζωγράφο, συγγραφέα μελετών της βυζαντινής και νεοελληνικής ιστορίας και τέχνης. Δημοσίευσε πολλά λευκώματα και έργα, όπως: Το Άγιον Όρος (1927), Οδηγός του Αγίου Όρους, Δαφνί (1928), Μυστράς, Χίος: το νησί της ευτυχίας (1928), Τα νησιά της Ελλάδος, Μακεδονία, Ακουαρέλες της Ελλάδος, Στη χώρα των Κενταύρων, Το 1821 και ο Μακρυγιάννης, Αττικοί περίπατοι και Παλιά Αθήνα.

Όσον αφορά στον ελληνιστή Roger Milliex,[10] γεννήθηκε το 1913 στη Μασσαλία και πέθανε στην Αθήνα στις 9.7.2006[11]. Σπούδασε φιλολογία στα Πανεπιστήμια της Εξ-αν-Προβάνς και της Σορβόννης και το 1936 ήρθε στην Ελλάδα ως καθηγητής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών[12], όπου αργότερα έγινε υποδιευθυντής και διευθυντής σπουδών, ενώ το 1939 νυμφεύθηκε την πεζογράφο Τατιάνα Γκρίτση - Milliex[13].
Στην Ελλάδα, διακρίθηκε για την σημαντική πολιτισμική δραστηριότητά του, αποκορύφωμα της οποίας αποτελεί η έκθεση Αφιέρωμα στην Ελλάδα (Hommage à la Grèce), που έλαβε χώρα στο Γαλλικό Ινστιτούτο το 1949. Τα έργα σύγχρονης τέχνης που περιελάμβανε η έκθεση προσφέρθηκαν από κορυφαίους Γάλλους καλλιτέχνες ως ένδειξη αλληλεγγύης στους Έλληνες της Αντίστασης και συγκεντρώθηκαν με πρωτοβουλία του ζεύγους Milliex[14].
Τέλος, στην έντονη πνευματική του δραστηριότητα, ξεχωριστή θέση έχουν τα έργα του: Ά l’école du peuple grec (1940-1944) [Στο σχολείο του ελληνικού λαού (1940-1944)] (1946), Ο Αδαμάντιος Κοραής για το γαλλικό πολιτισμό – Ο Victor Hugo πιστός φίλος της Ελλάδας (1953), Chypre [Κύπρος] (1963), Ημερολόγιο και μαρτυρίες του πολέμου και της κατοχής (1982), καθώς και το πλήθος των μελετών του με κυρίως γαλλο-ελληνική θεματολογία, όπως Charles Péguy et les éternelles valeurs grecques [Ο Σαρλ Πεγκύ και οι παντοτινές ελληνικές αξίες] (1940), Les Universitaires et Intellectuels de Grèce au service de la Résistance [Οι Πανεπιστημιακοί και Διανοούμενοι της Ελλάδας στην υπηρεσία της Αντίστασης] (1945), Mistral et la Grèce [Ο Μιστράλ και η Ελλάδα] (1972), Φιλελληνικές εκδηλώσεις στη Γαλλία το 1897 στο πλευρό της επαναστατημένης Κρήτης (Ομιλία, Ακαδημία Αθηνών 1991).

Η σπουδαιότητα των επτά ανέκδοτων Επιστολικών κειμένων δεν κρίνεται μόνο από τις σημαντικές προσωπικότητες των αλληλογράφων αλλά και από το πλούσιο περιεχόμενό τους, σχετικό με θέματα λογοτεχνικής, λαογραφικής, γλωσσικής και ζακυνθινολογικής βιβλιογραφίας, κοινωνικής δραστηριότητας και ιστορικής πραγματικότητας.
Οι δύο Επιστολές γράφονται από τον Louis Roussel, απευθύνονται στον Λεωνίδα Χ. Ζώη και φυλάσσονται στο Αρχείο του τελευταίου[15]. Η πρώτη συντάσσεται στα γαλλικά τον Αύγουστο του 1922 - λίγες μόλις ημέρες πριν την Μικρασιατική Καταστροφή - και η δεύτερη στα ελληνικά τον Φεβρουάριο του 1926.
Η επόμενη Επιστολή γράφεται από τον ίδιο τον Λεωνίδα Ζώη στα ιταλικά, τον Μάρτιο του 1942. Απευθύνεται στον Fortunato Perilla και αντίγραφό της σώζεται σε ένα από τα ανέκδοτα «Επιστολάρια» του Ζακύνθιου ιστοριοδίφη. Ο Perilla απαντώντας στον Ζώη, γράφει την επόμενη Επιστολή στα ιταλικά, τον ίδιο μήνα, κατά τη διάρκεια της Κατοχής, καθώς κι ένα πρόχειρο κι αχρονολόγητο σημείωμα στα γαλλικά. Τα κείμενά αυτά, αν και ήσσονος σημασίας, συγκριτικά με τις υπόλοιπες Επιστολές, μαρτυρούν τη συνεργατική σχέση που διατηρούσε ο Ζώης με έναν ακόμα διανοούμενο και γνωστό άνθρωπο των Τεχνών της εποχής του.
Οι υπόλοιπες δύο Επιστολές γράφονται από τον ίδιο τον Λεωνίδα Ζώη στη γαλλική γλώσσα και αντίγραφά τους σώζονται στα ανέκδοτα «Επιστολάριά» του. Το αντίγραφο της πρώτης Επιστολής είναι αχρονολόγητο, απευθύνεται στον Louis Roussel κι εφόσον αποτελεί απάντηση στο πρώτο γράμμα του Γάλλου λογίου, συμπεραίνουμε ότι γράφτηκε τον Σεπτέμβριο του 1922. Η δεύτερη Επιστολή συντάσσεται, αντιγράφεται κι αποστέλλεται στον Γάλλο ελληνιστή Roger Milliex τον Ιανουάριο του 1955, δύο σχεδόν χρόνια πριν το θάνατο του ακάματου Ζακυνθινού λογίου[16].
Το σύνολο των επτά Επιστολών παρουσιάζεται στη συνέχεια με χρονολογική σειρά κι έχοντας υποστεί, όπου χρειάστηκε, την απόδοση στα νέα ελληνικά και τον απαραίτητο σχολιασμό.


Η ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ

Α. Με τον Louis Roussel

1η Επιστολή Roussel[17]

24 août 1922
Cher Monsieur,
Me voici de retour à Athènes, sans incident. Je me hâte de vous remercier du charmant accueil que vous m’avez réservé dans votre belle île, vous, et Mrs Saloutsis et Dasis. Grâce à vous, j’ai passé une très agréable semaine.
J’ai lu avec le plus grand intérêt les publications que vous avez eu la gentillesse de me donner. Votre étude sur Foscolo fixe des points intéressants, la Patridographia est d’une admirable précision et d’une grande clarté, et votre travail sur les corporations à Zante est une contribution excellente à l’histoire sociale de l’île. Elle m’a particulièrement intéressé.
J’ai lu aussi avec un grand plaisir les œuvres de notre bon poète. L’inspiration patriotique élève très haut ses conceptions. Il me semble en particulier que, dans l’hymne à la grande Grèce, le poète qui n’a pas craint de rappeler le rythme et même des phrases de Solomos, a su ne pas rester au-dessous de son magnifique modèle.
Je vous envoie par le même courrier quelques exemplaires de celles de mes œuvres dont j’ai des exemplaires disponibles et je vous prie de les distribuer, comme il était convenu à ceux de vos amis que ces choses peuvent intéresser.
Il y a: 8 Karagheuz, tome I et tome II
8 Kalvos
4 Livres de Contes
2 Brochures sur la Langue dans les Έcoles.
Veuillez me faire savoir si vous avez reçu ces chefs-d’œuvre.
Si vous pouvez rassembler quelque chose de votre admirable dictionnaire de Zante, pensez à moi. Je vous en serai très reconnaissant.
J’écris à de Boccard, pour qu’il vous envoie ma Grammaire: il suffira que vous lui fassiez un article, que je lui enverrai.
Ά vous revoir, monsieur. Merci encore de toute votre amabilité.
Toutes mes amitiés aux personnes que j’ai eu le plaisir de connaître grâce à vous. Excusez-moi de vous avoir dérangé à un moment où votre deuil aurait demandé plutôt du repos, et croyez-moi bien amicalement à vous.
Roussel
Louis
Έcole Française d’Athènes
Rue Didot
Athènes.

.
Μετάφραση

24 Αυγούστου 1922
Αγαπητέ Κύριε,
Ορίστε που επέστρεψα στην Αθήνα χωρίς απρόοπτα. Σπεύδω να σας ευχαριστήσω για την γοητευτική φιλοξενία που μου επεφυλάξατε στο όμορφο νησί σας[18], εσείς και οι κύριοι Σαλούτσης[19] και Δάσης[20]. Χάρη σε σας, πέρασα μια πολύ ευχάριστη εβδομάδα.
Διάβασα με το μεγαλύτερο ενδιαφέρον τα δημοσιεύματα που είχατε την ευγένεια να μου δώσετε. Η μελέτη σας για το Φώσκολο[21] καθορίζει ενδιαφέροντα σημεία, η Πατριδογραφία[22] είναι αξιοθαύμαστης ακρίβειας και μεγάλης σαφήνειας, και η δουλειά σας για τις συντεχνίες[23] στη Ζάκυνθο είναι μια εξαίρετη συμβολή στην κοινωνική ιστορία του νησιού. Μ’ ενδιέφερε ιδιαίτερα.
Διάβασα επίσης με μεγάλη ευχαρίστηση τα έργα του καλού μας ποιητή[24]. Η πατριωτική έμπνευση ανεβάζει πολύ ψηλά τις επινοήσεις του. Μου φαίνεται ιδιαιτέρως ότι στον ύμνο στην μεγάλη Ελλάδα[25], ο ποιητής που δε φοβάται να θυμίσει το ρυθμό και ακόμα τις φράσεις του Σολωμού, ήξερε να μην υστερήσει από το θαυμάσιο πρότυπό του.
Σας στέλνω με το ίδιο ταχυδρομείο μερικά αντίτυπα από τα έργα μου που έχω διαθέσιμα αντίτυπα και σας παρακαλώ να τα διανείμετε, όπως αρμόζει σε όσους από τους φίλους σας που τέτοια πράγματα μπορεί να τους ενδιαφέρουν.
Υπάρχουν: 8 Καραγκιόζηδες (τόμος Ι και τόμος ΙΙ)[26]
8 Κάλβοι[27]
4 Βιβλία Παραμυθιών[28]
2 Μπροσούρες για τη Γλώσσα στα Σχολεία[29].
Γνωστοποιήστε μου αν λάβατε αυτά τα αριστουργήματα.
Αν μπορείτε να συγκεντρώσετε κάτι από το θαυμάσιο λεξικό σας της Ζακύνθου, σκεφθείτε με. Θα σας είμαι πολύ ευγνώμων.
Γράφω στον Ντε Μποκάρ, για να σας στείλει τη Γραμματική μου[30]: θα αρκεί να του κάνετε ένα άρθρο, για να του το στείλω.
Εις το επανειδείν, κύριε. Ευχαριστώ πολύ για όλη σας την καλοσύνη.
Τους χαιρετισμούς μου στους ανθρώπους που είχα την ευχαρίστηση να γνωρίσω χάρη σε σας. Με συγχωρείτε που σας ενόχλησα σε μια στιγμή κατά την οποία το πένθος σας θα απαιτούσε κυρίως ανάπαυση, και πιστέψτε με, πολύ φιλικά δικό σας.
Roussel
Louis
Γαλλική Σχολή Αθηνών[31]
Οδός Διδότου
Αθήνα


Απάντηση Ζώη στην 1η Επιστολή Roussel

Cher M[onsieu]r Roussel,
Avec une joie extraordinaire je viens de recevoir votre lettre et le paquet des livres, que vous aviez la bonté de m’envoyer pour les distribuer aux amis. Je le ferai avec grand plaisir et bien vite. Les amis Ms Salutsis et Dassis vous remercieront particulièrement.
Vos opinions favorables pour mes humbles œuvres je garderai comme un indice honorable d’un savant et cher ami, auquel je n’ai rien fait -à cause de circonstances connus- qu’un devoir imposé. Je ne manquerai pas de chercher partout mon Dictionnaire et vous l’envoyer à temps, soit en volumes.
Veuillez, M[onsieur], d’agréer l’expression de mes sentiments les plus sincères.
Tout – à – vous
L. Z.
< Ά M[onsieu]r Louis Roussel. Prof[esseur] Rue Sina 29-31> Athènes.>

Μετάφραση

Αγαπητέ Κύριε Roussel,
Με μεγάλη χαρά μόλις έλαβα το γράμμα σας και το πακέτο με τα βιβλία, που είχατε την καλοσύνη να μου στείλετε για να τα διανείμω σε φίλους. Θα το κάνω με μεγάλη ευχαρίστηση και πολύ γρήγορα. Οι φίλοι κύριοι Σαλούτσης και Δάσης θα σας ευχαριστήσουν ιδιαίτερα.
Θα κρατήσω τις ευνοϊκές σας γνώμες για τα ταπεινά μου έργα σαν μια αξιότιμη ένδειξη ενός ειδήμονα και αγαπητού φίλου, για τον οποίο δεν έκανα τίποτα –εξαιτίας των γνωστών περιστάσεων- εκτός του επιβεβλημένου καθήκοντος. Δε θα παραλείψω να ψάξω παντού το Λεξικό μου και να σας το στείλω εγκαίρως, έστω και σε τεύχη[32].
Αποδεχθείτε, Κύριε, την έκφραση των πιο ειλικρινών μου αισθημάτων.
Δικός σας
Λ.Ζ.
< Στον Κύριο Louis Roussel, Καθηγητή Οδός Σίνα 29-31[33]> Αθήνα. >


2η Επιστολή Roussel ( Καρτ-Ποστάλ)[34]
[Πρώτη Πλευρά]

Monsieur L. Ζώη
«Αι Μούσαι»[35]
Ζάκυνθος
Grèce

[Κύρια Πλευρά]

Φίλτατε κύριε,
Έλαβα τ’ όμορφό σας βιβλίο, και πολύ σας ευχαριστώ. Θα γράψω για δαύτο πιθανώς στο διπλό μου νούμερο του Φλεβάρη[36]. Παρακαλώ να σημειώσετε πως δεν έχω τίποτα κοινό με τον Π. Ρουσσέλ[37] που διορίστηκε διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα. Πέστε στους φίλους σας συγγραφείς να μη με ξεχνάνε. Χαιρετίσματα στον κ. Σαλούτση και σε όσους γνώρισα στο Τζάντε. Φιλικότατα.
Roussel
Louis

Β. Με τον Fortunato Perilla

Επιστολή Ζώη

Atene 8-III-942

Caro S[igno]r[e] Prof[essore],
Ho l’onore d’inviarla, con un piccolo mio lavoro, la lista dei nomi che mi ha chiesto.
Mi permettera V[ostra] S[ignoria] pregarla di tenere a mento l’ultima mia preghiera, riguardante le traduzioni dall’italiano in greco di qualunque libro o documento, antico o nuovo, per poter risparmiare almeno una parte dello stretto vivere.
Gradisca i sensi dell’alta mia considerazione di cui ho l’onore di essere De[votissi]m[o] Aff[ezio]n[atissimo]
L. Zois

S[igno]r[e] Prof[essore] Perilla
Via Regina Sofia Atene

Μετάφραση

Αθήνα 8-ΙΙΙ-942
<Οδός Μιχαήλ Βόδα 120>
Αγαπητέ Κύριε Καθηγητά,
Έχω την τιμή να σας στείλω, μαζί με μια μικρή μου δουλειά, την λίστα των ονομάτων που μου είχατε ζητήσει.
Θα μου επιτρέψει μου η ευγένειά σας να σας παρακαλέσω να έχετε στο νου σας την τελευταία μου παράκληση, σχετικά με τις μεταφράσεις από τα ιταλικά στα ελληνικά οποιουδήποτε βιβλίου ή εγγράφου, παλιού ή καινούργιου, ώστε να μπορέσουμε να διαφυλάξουμε τουλάχιστον ένα μέρος της γεμάτης ένδεια ζωής.
Δεχθείτε τα αισθήματα της μεγάλης μου εκτίμησης των οποίων έχω την τιμή να είμαι αφοσιωμένος.
Λ. Ζώης

Καθηγητή Κύριο Perilla
Οδός Βασιλίσσης Σοφίας Αθήνα


Απάντηση Perilla[38]στην Επιστολή Ζώη

14 marzo1942 – XXo
Gentilissimo amico,
grazie anzitutto dell’interessante pubblicazione che avete voluto offirmi – e grazie pure per gl’indirizzi fornitimi.
Io avrei la possibilità di utilizzare per l’Ufficio la Vostra attività : ma siamo tanto lontani e non c’é verso di communicare con la frequenza che sarebbe necessaria. Come fare ? venite a vedermi, oggi stesso se vi é possibile - Parleremo e, lo spero, «arrangeremo» questa faccenda -
Io sarò in Ufficio dalle 4 alle 8 pomeridiane.
Tanti cordiali saluti
Vostro aff[ezionatissi]mo
Perilla

Μετάφραση

14 Μαρτίου 1942 – 20ος
Ευγενέστατε φίλε,
Ευχαριστώ πρώτα απ’ όλα για την ενδιαφέρουσα δημοσίευση που θελήσατε να μου προσφέρετε – κι ευχαριστώ επίσης για τις διευθύνσεις που μου προμηθεύσατε.
Θα είχα τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσω τη δραστηριότητά σας για το Γραφείο: αλλά είμαστε τόσο απομακρυσμένοι και δεν υπάρχει τρόπος να επικοινωνούμε με την συχνότητα που θα ήταν απαραίτητη. Τι να κάνουμε; Ελάτε να με δείτε, σήμερα αν σας είναι δυνατό – Θα μιλήσουμε και, το πιστεύω, «θα βολέψουμε» αυτήν την υπόθεση –
Θα είμαι στο Γραφείο από τις 4 έως τις 8 απογευματινές.
Πολλούς εγκάρδιους χαιρετισμούς.
Δικός σας αφοσιωμένος
Perilla


Σημείωμα Perilla[39]

Cher Monsieur,
Veuillez venir / à mon bureau / (Reine Sophie, 20) / pour commencer / notre travail du / Dictionnaire Zantiote. / Je vous attendrai / entre 5 et 6 h / Cordialement
Perilla

Μετάφραση

Αγαπητέ Κύριε,
Ελάτε στο γραφείο μου (Βασιλίσσης Σοφίας 20) για ν’ αρχίσουμε τη δουλειά μας για το Ζακυνθινό Λεξικό. Θα σας περιμένω μεταξύ των ωρών 5 και 6. Εγκάρδια,
Perilla


Γ. Με τον Roger Milliex


Επιστολή Ζώη στον Roger Milliex

Palaion Faliron
Dexamenis 15.
Cher monsieur Roger Milliex,
Je vous remercie de tout coeur pour “Les îles Ioniennes et la France” votre précieux cadeau reçu les premiers jours de la Nouvelle Année.
Croyez moi, vous avez fait revivre en moi la belle époque de mon enfance, lorsque avec une joie inouïe je recevais de mes parents les cadeaux de Noël.
Mais votre cadeau me donne l’occasion de communiquer, soit que mentalement avec une personne qui fait honneur aux lettres françaises et grecques et laquelle je n’ai pas de con[tact][40] personnel.
J’ai lu votre œuvre avec l’attention et l’intérêt que lui sont dus.
J’ai joui de l’esprit lumineux français dans ce travail d’une apparence si artistique comme dans un film exposé avec une précision mathématique et avec les con[duites][41] précises de l’écrivain sur tout ce qui concerne la Grèce et spécialement nos îles ioniennes si cruellement endommagées pendant la catastrophe du mois d’août 1953 et pour laquelle vous exprimez si gentiment votre sympathie. //
Mon long service aux Archives de Zante avait permis de concentrer suffisant matériel inédit, concernant les époques 1797 et 1807 de l’occupation française de l’Heptanése. Malheureusement l’incendie des Archives m’a privé non seulement du résultat de mes si longs efforts, mais surtout de grand honneur que j’aurais pris en le dédicant, presque complet, à vous.
Et maintenant une prière.
Si après la décision du Conseil de Ministre, a commencé par l’Imprimerie de l’ Έtat, l’impression de mes deux œuvres l’Histoire de Zante et le Dictionnaire Historique et Biographique de Zante. Puisque dans le Dictionnaire sont mentionnés les noms de ceux qui, de quelque manière ont contribué à la recherche de l’histoire de Zante, je voudrais bien y comprendre, en peu de mots, vos notices biographiques si vous daignez d’accepter.
Veuillez agréer, cher M[onsieu]r avec mes remerciements, l’expression de mes sentiments les plus dévoués.
L. Zois
20-1-55.

Μετάφραση

Παλαιόν Φάληρον
Δεξαμενής 15.
Αγαπητέ κύριε Roger Milliex,
Σας ευχαριστώ ολόψυχα για «Τα Ιόνια νησιά και τη Γαλλία»[42] το πολύτιμο δώρο σας που έλαβα τις πρώτες μέρες της Καινούργιας χρονιάς.
Πιστέψτε με, κάνατε να αναβιώσει μέσα μου η ωραία εποχή της παιδικής μου ηλικίας, όταν με μια πρωτάκουστη χαρά λάμβανα απ’ τους γονείς μου τα δώρα των Χριστουγέννων.
Αλλά το δώρο σας μου έδωσε την ευκαιρία να επικοινωνήσω, έστω και νοερά με ένα πρόσωπο που τιμά τα γαλλικά και τα ελληνικά γράμματα και με το οποίο δεν έχω προσωπική επαφή.
Διάβασα το έργο σας με την προσοχή και το ενδιαφέρον που του οφείλονται.
Χάρηκα το φωτεινό γαλλικό πνεύμα σ’ αυτή τη δουλειά μιας εμφάνισης τόσο καλλιτεχνικής όπως σε μια ταινία που εκτίθεται με μια μαθηματική ακρίβεια και με τις ακριβείς καθοδηγήσεις του συγγραφέα για όλα όσα αφορούν στην Ελλάδα και ειδικά στα δικά μας ιόνια νησιά, τόσο βάναυσα ζημιωμένα κατά τη διάρκεια της καταστροφής του Αυγούστου του 1953[43] και για την οποία εκφράζετε τόσο ευγενικά τη συμπάθειά σας.
Η μακρά μου θητεία[44] στα Αρχεία της Ζακύνθου μου επέτρεψε να συγκεντρώσω επαρκή ανέκδοτο υλικό, σχετικά με τις εποχές 1797 και 1807 της γαλλικής κατοχής της Επτανήσου. Δυστυχώς, η πυρκαγιά των Αρχείων μου στέρησε όχι μόνο το αποτέλεσμα των τόσο μακρών προσπαθειών μου, αλλά κυρίως την μεγάλη τιμή που θα είχα πάρει αφιερώνοντάς το, σχεδόν πλήρες, σε σας.
Και τώρα μια παράκληση.
Μετά την απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, άρχισε από το Εθνικό Τυπογραφείο, η έκδοση των δύο μου έργων, η Ιστορία της Ζακύνθου[45] και το Λεξικό Ιστορικό και Βιογραφικό της Ζακύνθου[46]. Καθώς στο Λεξικό αναφέρονται τα ονόματα όλων αυτών που, με κάποιο τρόπο συνεισέφεραν στην έρευνα της ιστορίας της Ζακύνθου, θα ήθελα πολύ να συμπεριληφθούν εκεί, με λίγα λόγια, το βιογραφικό σας σημείωμα, αν καταδέχεσθε να δεχθείτε[47].
Αποδεχθείτε, αγαπητέ Κύριε, μαζί με τις ευχαριστίες μου, την έκφραση των πιο αφοσιωμένων μου αισθημάτων.
Λ. Ζώης
20-1-55.


ΕΠΙΜΕΤΡΟ

Σύμφωνα με τις βασικές αρχές τις Επιστολογραφίας, τα κύρια κριτήρια για τη δημοσίευση επιστολικών κειμένων παραμένουν πάντοτε το περιεχόμενό τους, η υπογραφή του αποστολέα και το όνομα του παραλήπτη. Όσον αφορά στην Επιστολή που δημοσιεύουμε στη συνέχεια, το περιεχόμενο της παρουσιάζει έντονο γραμματειακό και ψυχογραφικό ενδιαφέρον. Το όνομα του αποστολέα είναι γνωστό και σεβαστό˙ αυτό του Λεωνίδα Χ. Ζώη, αλλά το όνομα του παραλήπτη, μας είναι άγνωστο. Εν τούτοις, η παρουσίασή της κρίνεται επιτακτική, αφού το περιεχόμενό της φωτίζει το ήθος του αποστολέα, υπογραμμίζοντας τα γνήσια πνευματικά στοιχεία της προσωπικότητάς του.
Η Επιστολή αντιγράφεται εδώ από το ανέκδοτο «Επιστολάριον» του Λεωνίδα Χ. Ζώη, είναι γραμμένη στη γαλλική γλώσσα, εκτείνεται σε τρεις σελίδες του «Επιστολάριου» και φέρει ημερομηνία της 15/27.3.1899. Ακολούθως, παρουσιάζεται το Επιστολικό κείμενο και η απόδοσή του στην ελληνική, ως εξής:

Zante ce 15/27 Mars 1899.
Monsieur
J’ai considéré un grand honneur pour moi la lettre que vous m’avez expédiée par l’entremise de Mr Έtienne Marzochi; et je ne pouvais la considérer autrement, puisque elle me présente l’occasion d’entrer en correspondance avec un personnage très – respectable, jouissant d’une grande et bien méritée réputation dans le monde des lettres.
Cet honneur est rehaussé par votre demande de vouloir traduire dans votre langue universelle mon modeste ouvrage sur Saint Denis, et je me hâte de vous donner toute autorisation en ce qui regarde mes ouvrages publiés ainsi qu’inédits, qui ne seront pas en petit nombre dans l’avenir.
Vos jugements savants sur mes ouvrages, unis à ceux d’autres personnages distingués, sont pour moi la seule satisfaction de mes travaux assidus pour les lettres et l’histoire, à qui j’ai sacrifié ma jeunesse et je sacrifierai le reste de ma vie.
Croyez, Monsieur, que dénués dans notre petite province de tout moyen néces//saire, tant matériel aussi bien qu’intellectuel pour une ample étude, ce que nous faisons est bien au dessus de nos forces. Pour cette raison nos faibles travaux doivent être jugés avec indulgence.
En dehors de mes écrits que je vous ai expédiés par l’entremise de Mr E. Marzochi, vous en recevrez aujourd’hui quelques autres encore que j’ai pu recueillir, car le recueil de tous ces petits travaux épars dans des journaux et des revues, est tout à fait impossible. Je vous enverrai prochainement un nouvel exemplaire de mon ouvrage (Saint Denis) avec toutes les corrections que j’ai pu apporter au texte italien des documents rédigés dans cette langue. Je me permets à ce propos de remarquer que dans la publication il ne s’est pas glissé de fautes typographiques, mais que c’est reproduction fidèle des pièces originales.
Je ne manquerai pas de recommander à tous mes amis des Îles Ioniennes, qui excellent dans les lettres, de vous faire parvenir leurs écrits.
Je vous suis reconnaissant de la publication prochaine de ma biographie, dont les notes // vous ont été fournies, si je ne me trompe, par mon ami distingué Mr E. Marzochi, une des étoiles brillantes de la pléiade des frères. Ricordan, André et Έtienne Marzochi, qui comptent parmi les rares poètes et lettrés que la Grèce moderne puisse offrir, et dont notre patrie est fière à juste titre.
Avant d’achever ces quelques lignes, je crois de mon devoir de vous exprimer de nouveau ma vive reconnaissance pour vos jugements empreints de tant de bienveillance à l’égard des mes modestes écrits, et de vous prier de vouloir bien excuser le retard que j’ai mis à répondre à votre lettre. Je me croirais vraiment heureux si je pourrai vous servir en quoi que ce soit, et je vous prie de me commander librement dans la certitude que vous trouverez en moi un ami respectueux et dévoué.
Veuillez agréer, Mr, l’assurance de ma haute considération.
Léonidas Ch. Zoïs

Μετάφραση

Ζάκυνθος 15/27 Μαρτίου 1899.
Κύριε,
Θεώρησα μεγάλη τιμή για μένα το γράμμα που μου στείλατε με τη μεσολάβηση του κ. Στέφανου Μαρτζώκη[48]˙ και δεν μπορούσα να το θεωρήσω διαφορετικά, αφού μου παρουσιάζει την ευκαιρία να αρχίσω αλληλογραφία με ένα πρόσωπο πολύ σεβαστό, που χαίρει μεγάλης κι εντελώς δίκαιας φήμης στο χώρο των γραμμάτων.
Αυτή η τιμή είναι ανυψωμένη από την αίτησή σας να θέλετε να μεταφράσετε στη διεθνή σας γλώσσα το μέτριο έργο μου για τον Άγιο Διονύσιο[49], και σπεύδω να σας δώσω κάθε εξουσιοδότηση σε ότι αφορά στα δημοσιευμένα, καθώς και στα αδημοσίευτα έργα μου, που στο μέλλον δε θα είναι λίγα.
Οι σοφές σας κρίσεις για τα έργα μου, ενωμένες μ’ αυτές άλλων διακεκριμένων προσώπων, είναι για μένα η μόνη ικανοποίηση για τις συνεπείς μου εργασίες σχετικά με τα γράμματα και την ιστορία, στα οποία θυσίασα τη νεότητά μου και θα θυσιάσω το υπόλοιπο της ζωής μου.
Πιστέψτε, Κύριε, ότι στερούμενοι στη μικρή μας επαρχία όλα τα απαραίτητα μέσα τόσο υλικά όσο και πνευματικά για μια ευρεία μελέτη, αυτό που κάνουμε είναι κατά πολύ πάνω από τις δυνάμεις μας. Γι’ αυτό το λόγο οι αδύναμές μας εργασίες πρέπει να κριθούν με επιείκεια.
Εκτός από τα γραπτά που σας έστειλα με τη μεσολάβηση του κ. Στ. Μαρτζώκη, θα σας στείλω ακόμα σήμερα μερικά άλλα, που μπόρεσα να μαζέψω, καθώς η συλλογή όλων αυτών των μικρών εργασιών, διασκορπισμένων σε εφημερίδες και περιοδικά είναι εντελώς αδύνατη. Σύντομα θα σας στείλω ένα καινούργιο αντίτυπο του έργου μου (Άγιος Διονύσιος) με όλες τις διορθώσεις που μπόρεσα να επιφέρω στο ιταλικό κείμενο των εγγράφων που συντάχθηκαν σ’ αυτή τη γλώσσα. Επιτρέπω στον εαυτό μου μ΄ αυτά τα λόγια να σημειώσει ότι στην έκδοση το κείμενο δεν γλίστρησε σε τυπογραφικά λάθη, αλλά ότι είναι πιστή αναπαράσταση των πρωτότυπων κομματιών.
Δε θα παραλείψω να συστήσω σε όλους τους φίλους μου από τα Ιόνια Νησιά που αριστεύουν στα γράμματα να σας στείλουν τα γραπτά τους.
Σας είμαι ευγνώμων για την προσεχή έκδοση της βιογραφίας μου, της οποίας οι σημειώσεις, σας προμηθεύτηκαν, αν δεν απατώμαι, από τον ξεχωριστό μου φίλο κ. Στ. Μαρτζώκη, έναν από τους λαμπερούς αστέρες της πλειάδας των αδελφών. Ρικορντάν[50], Ανδρέας[51] και Στέφανος Μαρτζώκης που υπολογίζονται μεταξύ των σπάνιων ποιητών και διανοούμενων που η σύγχρονη Ελλάδα μπορεί να προσφέρει και για τους οποίους η πατρίδα μας είναι δικαίως υπερήφανη.
Πριν ολοκληρώσω αυτές τις λίγες γραμμές, θεωρώ χρέος μου να σας εκφράσω εκ νέου την έντονη ευγνωμοσύνη μου για τις όλο καλοσύνη κρίσεις σας σχετικά με τα μέτρια γραπτά μου και να σας παρακαλέσω να συγχωρέσετε την καθυστέρησή μου να απαντήσω στο γράμμα σας. Θα θεωρώ τον εαυτό μου πραγματικά χαρούμενο αν θα μπορέσω να σας είμαι χρήσιμος σε οτιδήποτε είναι αυτό, και σας παρακαλώ να μου δώσετε παραγγελίες ελεύθερα με την βεβαιότητα ότι θα βρείτε σε μένα έναν φίλο που σας σέβεται και σας είναι αφοσιωμένος.
Δεχθείτε, Κύριε, τη διαβεβαίωση της μεγάλης μου εκτίμησης.
Λεωνίδας Χ. Ζώης

Διαβάζοντας προσεκτικά και αναλύοντας την Επιστολή αυτή, ο υποψιασμένος αναγνώστης μπορεί να διαισθανθεί περί της ταυτότητας του άγνωστου παραλήπτη. Σύμφωνα με τις προσεγγίσεις μας, πρόκειται για τον Γάλλο κορυφαίο ελληνιστή και μελετητή της νεοελληνικής γραμματείας Έmile Legrand[52] (1841-1903), τον γνωστό βιβλιογράφο, με τα κορυφαία έργα Bibliographie Hellénique [Ελληνική Βιβλιογραφία] και Bibliographie Ioniénne [Ιονική Βιβλιογραφία]. Η θέση μας αυτή διατυπώνεται με βάση τους εξής συλλογισμούς:
1. Ο παραλήπτης της Επιστολής του Ζώη είναι Γάλλος. Αυτό συνεπάγεται από το ότι ο Ζώης γράφει την Επιστολή του στην γαλλική, «στη διεθνή σας γλώσσα», όπως αναφέρει, για να τιμήσει τον αλληλογράφο του, καθώς και από το γεγονός ότι ο Στέφανος Μαρτζώκης που μεσολαβεί μεταξύ των δύο αλληλογράφων, κατοικούσε το 1899 στο Παρίσι και είχε πρόσβαση στους παρισινούς φιλολογικούς κύκλους.
2. Ο Ζώης γράφει με ύφος γεμάτο δέος και εξαιρετική ευγένεια. Απευθύνεται σε «ένα πρόσωπο πολύ σεβαστό, που χαίρει μεγάλης κι εντελώς δίκαιας φήμης στο χώρο των γραμμάτων». Όσο φιλοφρονητική κι αν θεωρήσουμε τη διάθεση του Ζώη, αντιλαμβανόμαστε ότι ο παραλήπτης είναι μια σημαντική προσωπικότητα των γραμμάτων και ότι γνώρισε την αποδοχή και την καταξίωση από τους σύγχρόνους του, κάτι που συμβαίνει στην περίπτωση του Έmile Legrand.
3. Εφόσον ο παραλήπτης επιθυμεί να μεταφράσει το έργο του Ζώη, Ο Άγιος Διονύσιος Προστάτης Ζακύνθου από την ελληνική προς την «διεθνή» του γλώσσα, γίνεται εύκολα κατανοητό ότι η γνώση του της ελληνικής ήταν άψογη, ακριβώς όπως και του Legrand που από το 1887 κατείχε την έδρα του Καθηγητή της Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στη Σχολή Ανατολικών Γλωσσών του Παρισιού.
4. Υπογραμμίσαμε και παραπάνω ότι μεταξύ των αλληλογράφων μεσολαβεί ο ποιητής Στέφανος Μαρτζώκης. Στην περίπτωση που παραλήπτης της Επιστολής είναι ο Έmile Legrand, ο Μαρτζώκης μπορεί κάλλιστα να είναι ο μεσολαβητής, αφού η φιλία και η συνεργασία μεταξύ Μαρτζώκη και Legrand είναι γνωστές[53], δεδομένης και της έκδοσης των Σονέτων του Μαρτζώκη από τους Έmile Legrand και Hubert Pernot[54].
5. Από την ανέκδοτη αλληλογραφία μεταξύ του Hubert Pernot και του Λεωνίδα Ζώη[55], επικυρώνουμε το γεγονός ότι Legrand και Ζώης διατηρούσαν αλληλογραφία, είχαν συνεργατικές σχέσεις και ο Ζακύνθιος ιστοριοδίφης βοηθούσε πάντα πρόθυμα τον Γάλλο Καθηγητή, όπως ακριβώς υπόσχεται στην υπό μελέτη Επιστολή γράφοντας, «Θα θεωρώ τον εαυτό μου πραγματικά χαρούμενο αν θα μπορέσω να σας χρησιμεύσω σε οτιδήποτε είναι αυτό, και σας παρακαλώ να μου παραγγείλετε ελεύθερα με την βεβαιότητα ότι θα βρείτε σε μένα έναν φίλο που σας σέβεται και σας είναι αφοσιωμένος».
6. Στην εν λόγω αταυτοποίητη Επιστολή ο Ζώης υπογραμμίζει: «Δε θα παραλείψω να συστήσω σε όλους τους φίλους μου από τα Ιόνια Νησιά που αριστεύουν στα γράμματα να σας στείλουν τα γραπτά τους». Στη φράση του αυτή δε γίνεται παρά να αναρωτηθούμε: Γιατί ο Ζώης θα συστήσει μόνο στους Επτανήσιους φίλους του, να στείλουν τα έργα τους στον παραλήπτη της Επιστολής του, και όχι και στους άλλους συνεργάτες ή φίλους του από την υπόλοιπη Ελλάδα; Η απάντηση έγκειται ίσως στο ότι ο Ζώης επιθυμεί να βοηθήσει τον Έmile Legrand στη συλλογή όσο το δυνατό περισσότερων τίτλων Επτανησιακών έργων και μελετών για την βιβλιογράφησή τους και την ολοκληρωμένη σύνταξη της Ιονικής Βιβλιογραφίας.

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση της Επιστολής αυτής, ευελπιστούμε στην μελλοντική πλήρη ταυτοποίηση του παραλήπτη με το πρόσωπο του νεοελληνιστή Καθηγητή Έmile Legrand, μέσω περαιτέρω μεθοδικής έρευνας. Εξάλλου, η ανεύρεση της αλληλογραφίας Legrand – Ζώη, που προς το παρόν λανθάνει, αποτελεί αδιαμφισβήτητο ερευνητικό desideratum.
.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Καθηγητή Γεωργίου Μπαμπινιώτη, «Τυπολογία του πολιτισμικού μας συγκερασμού», άρθρο στον ημερήσιο Τύπο. Αναδημοσίευση στο Έκφραση Έκθεση για το Ενιαίο Λύκειο. Θεματικοί Κύκλοι, ΟΕΔΒ 2001, σ. 445-449.
[2] Βλ. σχετικά, Φ. Μπουμπουλίδου, Νεοελληνική Επιστολογραφία. Α΄ Επιστολές του Διονυσίου Ρώμα, Ίδρυμα Νεοελληνικών Σπουδών, Αθήναι 1985, σ. 5-8 (Πρόλογος).
[3] Βλ. ενδεικτικά α) Νίκου Γρυπάρη, Ανέκδοτα γράμματα του Γρηγορίου Ξενόπουλου στον Λεωνίδα Χ. Ζώη, (φιλολογική-εκδοτική επιμέλεια, Δ. Σέρρας), εκδ. Δήμος Ζακυνθίων, Ζάκυνθος 2001, β) Διονύση Σέρρα, «Ανέκδοτες Επιστολές (1917-1949) της Μαριέττας Γιαννοπούλου-Μινώτου στον Λεωνίδα Χ. Ζώη», Επτανησιακά Φύλλα, 22 (2002) 413-507, γ) Του ίδιου, Επιστολές από το ανέκδοτο «Επιστολάριον» του Ζώη προς τον Αρχιδούκα Σαλβατόρ της Αυστρίας, στο «Λουδοβίκος Σαλβατόρ και Λεωνίδας Χ. Ζώης. Γραφές για τη Γνωριμία και τη Συνεργασία τους», ό.π., 24 (2004) 256-280, και δ) Δέσποινας Καποδίστρια, αποσπάσματα από ανέκδοτες Επιστολές του Μανουήλ Ιω. Γεδεών προς τον Λεωνίδα Χ. Ζώη, στο «Συμβολή στις σχέσεις Ζακύνθου-Κωνσταντινουπόλεως. Ο Λεωνίδας Χ. Ζώης και η Εκκλησιαστική Αλήθεια», ό.π. 26 (2006) 64-74.
[4] Ευχαριστούμε θερμά τον φιλόλογο και ακαταπόνητο εκδότη των Επτανησιακών Φύλλων κύριο Διονύση Σέρρα για την ευγενική παραχώρηση των Επιστολών που παρουσιάζονται σ’ αυτή τη μελέτη.
[5] Για τον Louis Roussel, βλ. α) Ελευθερουδάκη Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν, Εκδοτικός Οίκος Ελευθερουδάκη, Αθήνα, τ. 11, σ. 191, β) Λ. Χ. Ζώη, Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου, Εκ του Εθνικού Τυπογραφείου, Αθήναι 1963, τ. 1, σ. 566 εξ. και γ) Νέα Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, Εκδόσεις Χάρη Πάτση, 27 (1980) 633.
[6] Τέλλου Άγρα, «Ρουσσέλ Λουδοβίκος», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, Ιδρυτής Ιδιοκτήτης Παύλος Δρανδάκης, Εκδοτικός Οργανισμός ο «Φοίνιξ» Ε.Π.Ε., τ. ΚΑ΄, σ. 272 εξ.
[7] Βλ. Νίκου Γρυπάρη, ό.π., σ. 186.
[8] Για τον Fortunato Perilla, βλ. Λ. Χ. Ζώη, ό.π., σ. 525 εξ.
[9] Για τον Φραγκίσκο Περιλλά, βλ. στα σχετικά λήμματα α) Ελευθερουδάκη Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν, Εκδοτικός Οίκος Ελευθερουδάκη, Αθήνα, τ. 10, σ. 606, β) Π. Ν. Παπά, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, «Πυρσός» Ανώνυμος Εταιρία Εκδόσεων και Γραφικών Τεχνών, τ. Κ΄, σ. 14, και γ) Π. Π. Κ., Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν, Έκδοσις της Εγκυκλοπαιδικής Επιθεωρήσεως «ΗΛΙΟΣ», Αθήναι, τ. ΙΗ΄, σ. 231.
[10] Βλ. Δ. Δασκαλόπουλου, «Μιλλιέξ Ροζέ», Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάννικα, 42 (1996) 197 εξ.
[11] Για τον θάνατο του Roger Milliex, βλ. [Ανωνύμου], «Φινάλε για μια ιστορία φιλελληνισμού», Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, σ. 41 (Ένθετο Ορίζοντες, σ. 7), 10.7.2006.
[12] Μια σημαντική μαρτυρία για το ήθος και τον χαρακτήρα του Roger Milliex, μας προσέφερε η κυρία Ταζή Πετροπούλου - Μάνεση (γεν. 1920), μαθήτρια το 1939 και μετέπειτα συνάδελφος του Milliex στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Σύμφωνα με την μαρτυρία της κ. Πετροπούλου, ο Milliex υπήρξε άνθρωπος βαθύτατα μορφωμένος, πολύ δημοκρατικός και συνάμα θρησκευόμενος. Δίδαξε στους μαθητές του, Γάλλους θρησκευόμενους συγγραφείς και ποιητές όπως ο François Mauriac και ο Charles Péguy. Επρόκειτο για έναν ωραίο κι ευθυτενή άνθρωπο που του άρεσε η οδοιπορία. Αποκαλυπτικό για την ευγένεια του ήθους του Roger Milliex, είναι και το εξής περιστατικό που μας διηγήθηκε η κ. Ταζή Πετροπούλου: Όταν το 1939, η κ. Πετροπούλου τελείωσε το Cours Supérieur (χρονιά τελειοποίησης της γαλλικής γλώσσας στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών) δεν της απονεμήθηκε, όπως συνηθιζόταν, το βραβείο απόδοσης που εδικαιούτο. Ο Milliex της χάρισε τότε ένα βιβλίο ποιημάτων του Charles Péguy, γράφοντάς της ως αφιέρωση ότι εκείνο το μικρό βιβλίο ήταν πολύ πιο σημαντικό από το βραβείο που ενώ άξιζε δεν πήρε. Δυστυχώς, το βιβλίο ποιημάτων του Charles Péguy με την αφιέρωση, καθώς και φωτογραφίες του Milliex με την τάξη της κ. Πετροπούλου στο Γαλλικό Ινστιτούτο, καταστράφηκαν στην σεισμοπυρκαγιά του 1953. Ευχαριστούμε θερμά την κυρία Ταζή Πετροπούλου που τόσο αυθόρμητα κι ευγενικά, μας παρεχώρησε όλα τα παραπάνω στοιχεία, στην τόσο πολύτιμη προφορική της μαρτυρία.
[13] Βλ. Δ. Δασκαλόπουλου, «Μιλλιέξ – Γκρίτση Τατιάνα», ό.π., σ. 198.
[14] Βλ. και Μ.-Ελ. Χριστόφογλου, «Η Μεταπολεμική Τέχνη» στο Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 9 (2003) 276 εξ.
[15] Για το Αρχείο Ζώη, βλ. ενδεικτικά α) Διονύση Σέρρα, «Για το Αρχείο του Λ. Χ. Ζώη και του Ν. Γρυπάρη», Επτανησιακά Φύλλα, 18 (1997) 125-128 και β) Του ίδιου, «Άγνωστο αρχειακό υλικό του Λεωνίδα Χ. Ζώη (1865-1956)», ΣΤ΄ Διεθνές Πανιόνιο Συνέδριο, Ζάκυνθος 1997, (Πρακτικά), εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2000, τ. 1, σ. 515-523.
[16] Ο Λ. Χ. Ζώης πέθανε στις 17 Δεκεμβρίου 1956.
[17] Η Επιστολή είναι μονοσέλιδη και δακτυλογραφημένη με μοβ μελάνι σε υπόλευκο αρίγωτο «τσιγαρόχαρτο» γραφής, χρησιμοποιούμενο σε δακτυλογραφική μηχανή. Έχει διαστάσεις 29x22,2εκ. και φέρει τη χειρόγραφη υπογραφή του αποστολέα.
[18] Σύμφωνα με την Επιστολή αυτή, ο Louis Roussel επισκέφθηκε τη Ζάκυνθο στα μέσα του Καλοκαιριού του 1922 κι όχι έναν χρόνο πριν («Αφίκετο εις Ζάκυνθον την 26 ιουλ[ίου] 1921»), όπως εκ παραδρομής γράφει ο Λ. Χ. Ζώης, βλ. Λεξικόν…, τ. 1, σ. 567. Επιπλέον, στη μελέτη του Νίκου Γρυπάρη, βλ. ό.π., σ. 187 (σημείωση 3), διαβάζουμε τα ακόλουθα: «Από το ανέκδοτο προσωπικό ημερολόγιο του Ζώη φαίνεται πως ο Roussel επισκέφτηκε τη Ζάκυνθο στις 25 Ιούλη 1922: “26 Ιουλίου 1922: Χθες ήλθεν ο καθηγ. της Γαλλίας κ. Λ. Ρουσσέλ. Σήμερον μετέβημεν μετ’ αυτού, Αντων. Δάση και Α. Σαλούτση εις Αβριακόν δι’ αμάξης”. Και την επομένη 27 Ιούλη 1922: “Μετέβημεν ομοίως δι’ ιδίων εις Καλαμάκι δι’ αμάξης”. ».
[19] Άγγελος – Μάρκος – Ιωάννης Σαλούτσης (1861-1936). Ανώτερος υπάλληλος της Αγγλικής Τηλεγραφικής Εταιρείας Eastern και ποιητής. Τιμήθηκε με τον Αργυρό Σταυρό του Σωτήρος. Ποιητικές συλλογές του: Στιχουργήματα (1908), Εθνικά τραγούδια (1913), Στην Γαλλικήν σημαίαν (1918). Βλ. Λ. Χ. Ζώη, ό.π., σ. 577.
[20] Αντώνιος Δάσης (;-1923) εμπορομεσίτης. Βλ. ό.π., σ. 146.
[21] Μέχρι το 1922, έτος κατά το οποίο γράφεται η παρούσα επιστολή, ο Λ. Χ. Ζώης είχε δημοσιεύσει τις ακόλουθες δύο μελέτες για τον Ούγο Φώσκολο: α) Casa del Foscolo e suo imprigionamento, Zante, 1888, και β) «Τα οστά του Φωσκόλου εν Ιταλία», Χαραυγή, Δ΄ (1914) 74 εξ. Κατά συνέπεια, δεν ξέρουμε σε ποια από τις δύο αναφέρεται ο Roussel. Βλ. Λ. Χ. Ζώη, «Αναγραφή Δημοσιευμάτων 1885-1951», Ανάτυπον εκ των Νεοελληνικών, εν Αθήναις 1951, σ. VII.
[22] Πρόκειται για την μελέτη του Ζώη, Πατριδογραφία Ζακύνθου, (α΄ έκδ. 1892, ε΄ έκδ. 1913). Βλ. ό.π., σ. ΧΙΙΙ.
[23] Αναφορά στην μελέτη του Ζώη, Αι εν Ζακύνθω συντεχνίαι, Ζάκυνθος 1893. Βλ. ό.π., σ. XVIII.
[24] Εννοείται ο Άγγελος Σελούτσης.
[25] Μνεία για τον Ύμνο εις την Μεγάλην Ελλάδα του Αγγέλου Σαλούτση που κυκλοφόρησε στη Ζάκυνθο το 1920 ως παράρτημα των Μουσών. Βλ. Λ. Χ. Ζώη, Λεξικόν…, τ. 1, 672.
[26] Πρόκειται για τη μελέτη του Roussel, Karagheuz ou un théâtre d’ombres à Athènes [Καραγκιόζης ή ένα θέατρο σκιών στην Αθήνα]. Ο πρώτος τόμος κυκλοφόρησε το 1921 στην Αθήνα από το Τυπογραφείο της Βασιλικής Αυλής, Α. Ραφτάνη.
[27] Εννοείται η μελέτη του Roussel, La versification d’ André Kalvos [Η στιχουργία του Ανδρέα Κάλβου] που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1921 και στην Αθήνα το 1922 από τις εκδόσεις Ραφτάνη.
[28] Αναφορά στο βιβλίο του Roussel, Le livre des contes [Το βιβλίο των παραμυθιών] που κυκλοφόρησε στην Αθήνα στις αρχές της δεκαετίας του ’20.
[29] Πρόκειται για την μπροσούρα που εξέδωσε ο Roussel, με τίτλο Η γλωσσική διδασκαλία εις τα δημοτικά σχολεία και η έκθεσις της επιτροπής, έκδοση περιοδικού Αδερφοσύνη, το 1921.
[30] Εννοείται το βιβλίο του Roussel, Grammaire descriptive du Roméique littéraire [Περιγραφική γραμματική των λογοτεχνικών Ρωμαίικων], που κυκλοφόρησε το 1922 στο Παρίσι από τις εκδόσεις E. de Boccard.
[31] Η Γαλλική Σχολή Αθηνών ιδρύθηκε το 1846 και αποτελεί το παλαιότερο Ίδρυμα αρχαιολογικής έρευνας που ιδρύθηκε από αλλοδαπούς στην Ελλάδα. Η προσφορά της Γαλλικής Σχολής των Αθηνών στην επιστήμη είναι μεγάλη και το αρχαιολογικό ερευνητικό της έργο ιδιαίτερα σημαντικό, αφού ανέδειξε το κρητικό ανάκτορο στα Μάλια της Κρήτης, τις αρχαιότητες της Θάσου, μεγάλο μέρος της αρχαίας πόλης του Άργους, καθώς και τα μεγάλα ελληνικά ιερά των Δελφών και της Δήλου. Βλ. σχετικά, Β. Λαμπρινουδάκη, «Αρχαιολογικά ιδρύματα στην Ελλάδα», (λήμμα «Αρχαιολογία»), Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάννικα, 11 (1996) 246.
[32] Το Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου άρχισε να δημοσιεύεται το 1878 στο Περιοδικό Αι Μούσαι υπό τον τίτλο Λεξικόν Φιλολογικόν και Ιστορικόν Ζακύνθου. Σύμφωνα με την «Αναγραφή Δημοσιευμάτων 1885-1951» του Λ. Χ. Ζώη, ο Α΄ τόμος κυκλοφόρησε το 1898, ο Β΄ το 1901, ο Γ΄ το 1919 κι ακολούθησε ο Δ΄ τόμος, (βλ. «Αναγραφή…», σ. XXVI).
[33] Διεύθυνση του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών.
[34] Το κείμενο είναι γραμμένο με μαύρο μελάνι σε Καρτ-Ποστάλ διαστάσεων 13,6x8,6εκ. Στο αριστερό μέρος της πρώτης πλευράς και πλάγια, διαβάζουμε τα στοιχεία του Αποστολέα: «Roussel / Montpellier / Fac. des Lettres» (Roussel / Μονπελιέ / Φιλοσοφική Σχολή). To Καρτ-Ποστάλ φέρει σφραγίδα ταχυδρομείου με ημερομηνία 19.2.[19]26.
[35] Αι Μούσαι, το δεκαπενθήμερο περιοδικό που εξέδιδε ο Λ. Χ. Ζώης, στη Ζάκυνθο και κατόπιν στην Αθήνα, από το 1892 έως το 1941, βλ. και Γ. Κόκλα–Παπαδάτου, «Περιοδικά και εφημερίδες της Δημόσιας Βιβλιοθήκης Ζακύνθου. Ζακυνθινά περιοδικά», Περιοδικό Ζάκυνθος ’85, Αθήνα 1986, σ. 121-124.
[36] Δυστυχώς, και παρά τις επίμονες προσπάθειές μας στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στην Βιβλιοθήκη «Octave Merlier» του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, καθώς και στα Σπουδαστήρια Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας και Βυζαντινών/Νεοελληνικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, δεν στάθηκε δυνατόν να εντοπίσουμε το περιοδικό Libre, ώστε να βρούμε την εν λόγω βιβλιοπαρουσίαση ή ακόμα να καταλάβουμε σε ποιο βιβλίο του Λ. Χ. Ζώη αναφέρεται ο Roussel.
[37] Εννοείται ο Πιερ Ρουσσέλ (Pierre Roussel). Βλ. [Ανωνύμου], Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάννικα, 52 (1992) 303. Εκεί διαβάζουμε: «Γάλλος ελληνιστής (1881-1945), διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής (1925) και αργότερα καθηγητής στην Σορβόνη. Έγραψε μελέτες που αναφέρονται στην ιστορία και την θρησκεία τών Ελλήνων κατά τους ελληνιστικούς χρόνους.»
[38] Η χειρόγραφη Επιστολή είναι γραμμένη με μαύρο μελάνι σε υπόλευκο αρίγωτο χαρτί, διαστάσεων 17x19,6 εκ., κομμένο από μπλοκ. Στο πίσω μέρος της σελίδας, με μαύρο μελάνι είναι γραμμένο το όνομα του παραλήπτη: «m Leonidas Zoïs» [κ. Λεωνίδα Ζώη].
[39] Το χειρόγραφο σημείωμα είναι γραμμένο με μαύρο μολύβι σε υποκίτρινο προχειροσχισμένο και κακοσχισμένο στην αριστερή του πλευρά έντυπο τηλεγραφήματος, διαστάσεων 14,7x10,5εκ.
[40] Κενό στο πρωτότυπο κείμενο.
[41] Κενό στο πρωτότυπο κείμενο.
[42] Εννοείται πιθανόν η μελέτη του Milliex, «Η Γαλλία εν τη ‘Επτανησιακή Ιστορία’».
[43] Για τους καταστροφικούς σεισμούς τον Αύγουστο του 1953 στα νότια Ιόνια Νησιά, βλ. τα Αφιερωματικά τεύχη α) Μνήμη και Ζωή. Πενήντα χρόνια από τους Σεισμούς του 1953, Επτανησιακά Φύλλα, 23 (2003) τχ 3-4 και β) Αφιέρωμα. Ζάκυνθος 1953-2003. Πενήντα χρόνια από τους σεισμούς, Περίπλους, 18 (2003) τχ 52. Πρβλ. Ζακύνθου Κατάβασις. Σεισμοί 1953. Ματιές στο Αθηναϊκό τύπο, Εκδ. Αστερίας, 2003.
[44] Ο Λ. Χ. Ζώης εργάστηκε στο Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου από το 1894 ως το 1936.
[45] Αναφορά στο έργο του Λ. Χ. Ζώη, Ιστορία της Ζακύνθου που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1955, χωρίς όμως να αναφέρεται ότι είναι έκδοση του Εθνικού Τυπογραφείου.
[46] Εννοείται το Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου. Βλ. και υποσημείωση 32.
[47] Πράγματι, ο Milliex ανταποκρίνεται σ’ αυτήν την παράκληση του Ζώη και συνεπώς, στο Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου υπάρχει εκτενές λήμμα που αφορά στον Milliex, στις σπουδές και στην εργογραφία του, καθώς επίσης και στο γεγονός ότι «Ο κ. Μιλλιέ[ξ] επέδειξε στοργικόν πόνον και μεγάλον ενδιαφέρον υπέρ των σεισμοπλήκτων Ζακ.[υνθίων]». Βλ. τ.1, σ. 425.
[48] Στέφανος Μαρτζώκης (1855-1913) Ζακύνθιος ποιητής, από του τελευταίους εκπροσώπους της Επτανησιακής Σχολής. Κυριότερα έργα του: Sonnets [Σονέτα] (Παρίσι 1899), Ποιήματα (Αθήνα 1901) και Νέα Ποιήματα (Αθήνα 1906). Βλ. Γλυκ. Πρωτοπαπά – Μπουμπουλίδου, «Μαρτζώκης Στέφανος», Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάννικα, 40 (1996) 398.
[49] Εννοείται το έργο του Ζώη, Ο Άγιος Διονύσιος Προστάτης Ζακύνθου που κυκλοφόρησε στη Ζάκυνθο το 1895. Βλ. Λ. Χ. Ζώη, «Αναγραφή…», σ. XV.
[50] Μέμνων, Ricordano ή Ντάνο Μαρτζώκης (1844-1902). Αδελφός του Στέφανου Μαρτζώκη και καθηγητής στο Γυμνάσιο Ζακύνθου. Στα έργα του συγκαταλέγονται φιλολογικές και ιστορικές μελέτες, ποιητικές συλλογές και μεταφράσεις. Βλ. Λ. Χ. Ζώη, Λεξικόν…, τ. 1, σ. 400 εξ.
[51] Ανδρέας Μαρτζώκης (1849-1923) ποιητής από τους «ήσσονες» της Επτανησιακής Σχολής, αδελφός του Στέφανου Μαρτζώκη. Έγραψε λυρικά ποιήματα και σατιρικά στιχουργήματα. Το μεγαλύτερο έργο του θεωρείται το αφηγηματικό ποίημα Ο Γούμενος της Αναφωνήτρας (Εν Αθήναις 1889). Βλ. Γλυκ. Πρωτοπαπά – Μπουμπουλίδου, «Μαρτζώκης Ανδρέας», Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάννικα 40 (1996) 398.
[52] Περισσότερα για τον Έmile Legrand, βλ. Αικατερίνης Κουμαριανού, «Λεγκράν Εμίλ», ό.π., 38 (1996) 33.
[53] Βλ. σχετικά, Νίκου Γρυπάρη, Νεοελληνικά Φιλολογικά Παραλειπόμενα, Αθήνα 1977, σ. 93-98 και 121 εξ.
[54] Hubert Pernot (1870-1946), ο Γάλλος νεοελληνιστής Καθηγητής της Σορβόννης και μαθητής του Legrand, που μετά το θάνατο του δασκάλου του συμπλήρωσε και εξέδωσε την Ιονική Βιβλιογραφία (1910). Βλ. [Ανωνύμου], «Περνό Υμπέρ», ό.π., 49 (1992) 49.
[55] Οι ανέκδοτες Επιστολές μεταξύ Pernot και Ζώη ανακοινώθηκαν από τον π. Παναγιώτη Καποδίστρια στο Διεθνές Συνέδριο «Πηγές Επτανησιακής Φιλολογίας (1500-1940)» (Κεφαλονιά 28-30.10.2006).