14 marzo1942 – XXo
Gentilissimo amico,
grazie anzitutto dell’interessante pubblicazione che avete voluto offirmi – e grazie pure per gl’indirizzi fornitimi.
Io avrei la possibilità di utilizzare per l’Ufficio la Vostra attività : ma siamo tanto lontani e non c’é verso di communicare con la frequenza che sarebbe necessaria. Come fare ? venite a vedermi, oggi stesso se vi é possibile - Parleremo e, lo spero, «arrangeremo» questa faccenda -
Io sarò in Ufficio dalle 4 alle 8 pomeridiane.
Tanti cordiali saluti
Vostro aff[ezionatissi]mo
PerillaΜετάφραση
14 Μαρτίου 1942 – 20ος
Ευγενέστατε φίλε,
Ευχαριστώ πρώτα απ’ όλα για την ενδιαφέρουσα δημοσίευση που θελήσατε να μου προσφέρετε – κι ευχαριστώ επίσης για τις διευθύνσεις που μου προμηθεύσατε.
Θα είχα τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσω τη δραστηριότητά σας για το Γραφείο: αλλά είμαστε τόσο απομακρυσμένοι και δεν υπάρχει τρόπος να επικοινωνούμε με την συχνότητα που θα ήταν απαραίτητη. Τι να κάνουμε; Ελάτε να με δείτε, σήμερα αν σας είναι δυνατό – Θα μιλήσουμε και, το πιστεύω, «θα βολέψουμε» αυτήν την υπόθεση –
Θα είμαι στο Γραφείο από τις 4 έως τις 8 απογευματινές.
Πολλούς εγκάρδιους χαιρετισμούς.
Δικός σας αφοσιωμένος
Perilla
Σημείωμα Perilla[39]Cher Monsieur,
Veuillez venir / à mon bureau / (Reine Sophie, 20) / pour commencer / notre travail du / Dictionnaire Zantiote. / Je vous attendrai / entre 5 et 6 h / Cordialement
Perilla
Μετάφραση
Αγαπητέ Κύριε,
Ελάτε στο γραφείο μου (Βασιλίσσης Σοφίας 20) για ν’ αρχίσουμε τη δουλειά μας για το Ζακυνθινό Λεξικό. Θα σας περιμένω μεταξύ των ωρών 5 και 6. Εγκάρδια,
Perilla
Γ. Με τον Roger MilliexΕπιστολή Ζώη στον Roger MilliexPalaion Faliron
Dexamenis 15.
Cher monsieur Roger Milliex,
Je vous remercie de tout coeur pour “Les îles Ioniennes et la France” votre précieux cadeau reçu les premiers jours de la Nouvelle Année.
Croyez moi, vous avez fait revivre en moi la belle époque de mon enfance, lorsque avec une joie inouïe je recevais de mes parents les cadeaux de Noël.
Mais votre cadeau me donne l’occasion de communiquer, soit que mentalement avec une personne qui fait honneur aux lettres françaises et grecques et laquelle je n’ai pas de con[tact][40] personnel.
J’ai lu votre œuvre avec l’attention et l’intérêt que lui sont dus.
J’ai joui de l’esprit lumineux français dans ce travail d’une apparence si artistique comme dans un film exposé avec une précision mathématique et avec les con[duites][41] précises de l’écrivain sur tout ce qui concerne la Grèce et spécialement nos îles ioniennes si cruellement endommagées pendant la catastrophe du mois d’août 1953 et pour laquelle vous exprimez si gentiment votre sympathie. //
Mon long service aux Archives de Zante avait permis de concentrer suffisant matériel inédit, concernant les époques 1797 et 1807 de l’occupation française de l’Heptanése. Malheureusement l’incendie des Archives m’a privé non seulement du résultat de mes si longs efforts, mais surtout de grand honneur que j’aurais pris en le dédicant, presque complet, à vous.
Et maintenant une prière.
Si après la décision du Conseil de Ministre, a commencé par l’Imprimerie de l’ Έtat, l’impression de mes deux œuvres l’Histoire de Zante et le Dictionnaire Historique et Biographique de Zante. Puisque dans le Dictionnaire sont mentionnés les noms de ceux qui, de quelque manière ont contribué à la recherche de l’histoire de Zante, je voudrais bien y comprendre, en peu de mots, vos notices biographiques si vous daignez d’accepter.
Veuillez agréer, cher M[onsieu]r avec mes remerciements, l’expression de mes sentiments les plus dévoués.
L. Zois
20-1-55.ΜετάφρασηΠαλαιόν Φάληρον
Δεξαμενής 15.
Αγαπητέ κύριε Roger Milliex,
Σας ευχαριστώ ολόψυχα για «Τα Ιόνια νησιά και τη Γαλλία»
[42] το πολύτιμο δώρο σας που έλαβα τις πρώτες μέρες της Καινούργιας χρονιάς.
Πιστέψτε με, κάνατε να αναβιώσει μέσα μου η ωραία εποχή της παιδικής μου ηλικίας, όταν με μια πρωτάκουστη χαρά λάμβανα απ’ τους γονείς μου τα δώρα των Χριστουγέννων.
Αλλά το δώρο σας μου έδωσε την ευκαιρία να επικοινωνήσω, έστω και νοερά με ένα πρόσωπο που τιμά τα γαλλικά και τα ελληνικά γράμματα και με το οποίο δεν έχω προσωπική επαφή.
Διάβασα το έργο σας με την προσοχή και το ενδιαφέρον που του οφείλονται.
Χάρηκα το φωτεινό γαλλικό πνεύμα σ’ αυτή τη δουλειά μιας εμφάνισης τόσο καλλιτεχνικής όπως σε μια ταινία που εκτίθεται με μια μαθηματική ακρίβεια και με τις ακριβείς καθοδηγήσεις του συγγραφέα για όλα όσα αφορούν στην Ελλάδα και ειδικά στα δικά μας ιόνια νησιά, τόσο βάναυσα ζημιωμένα κατά τη διάρκεια της καταστροφής του Αυγούστου του 1953
[43] και για την οποία εκφράζετε τόσο ευγενικά τη συμπάθειά σας.
Η μακρά μου θητεία
[44] στα Αρχεία της Ζακύνθου μου επέτρεψε να συγκεντρώσω επαρκή ανέκδοτο υλικό, σχετικά με τις εποχές 1797 και 1807 της γαλλικής κατοχής της Επτανήσου. Δυστυχώς, η πυρκαγιά των Αρχείων μου στέρησε όχι μόνο το αποτέλεσμα των τόσο μακρών προσπαθειών μου, αλλά κυρίως την μεγάλη τιμή που θα είχα πάρει αφιερώνοντάς το, σχεδόν πλήρες, σε σας.
Και τώρα μια παράκληση.
Μετά την απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, άρχισε από το Εθνικό Τυπογραφείο, η έκδοση των δύο μου έργων, η Ιστορία της Ζακύνθου
[45] και το Λεξικό Ιστορικό και Βιογραφικό της Ζακύνθου
[46]. Καθώς στο Λεξικό αναφέρονται τα ονόματα όλων αυτών που, με κάποιο τρόπο συνεισέφεραν στην έρευνα της ιστορίας της Ζακύνθου, θα ήθελα πολύ να συμπεριληφθούν εκεί, με λίγα λόγια, το βιογραφικό σας σημείωμα, αν καταδέχεσθε να δεχθείτε
[47].
Αποδεχθείτε, αγαπητέ Κύριε, μαζί με τις ευχαριστίες μου, την έκφραση των πιο αφοσιωμένων μου αισθημάτων.
Λ. Ζώης
20-1-55.
ΕΠΙΜΕΤΡΟ
Σύμφωνα με τις βασικές αρχές τις Επιστολογραφίας, τα κύρια κριτήρια για τη δημοσίευση επιστολικών κειμένων παραμένουν πάντοτε το περιεχόμενό τους, η υπογραφή του αποστολέα και το όνομα του παραλήπτη. Όσον αφορά στην Επιστολή που δημοσιεύουμε στη συνέχεια, το περιεχόμενο της παρουσιάζει έντονο γραμματειακό και ψυχογραφικό ενδιαφέρον. Το όνομα του αποστολέα είναι γνωστό και σεβαστό˙ αυτό του Λεωνίδα Χ. Ζώη, αλλά το όνομα του παραλήπτη, μας είναι άγνωστο. Εν τούτοις, η παρουσίασή της κρίνεται επιτακτική, αφού το περιεχόμενό της φωτίζει το ήθος του αποστολέα, υπογραμμίζοντας τα γνήσια πνευματικά στοιχεία της προσωπικότητάς του.
Η Επιστολή αντιγράφεται εδώ από το ανέκδοτο «Επιστολάριον» του Λεωνίδα Χ. Ζώη, είναι γραμμένη στη γαλλική γλώσσα, εκτείνεται σε τρεις σελίδες του «Επιστολάριου» και φέρει ημερομηνία της 15/27.3.1899. Ακολούθως, παρουσιάζεται το Επιστολικό κείμενο και η απόδοσή του στην ελληνική, ως εξής:
Zante ce 15/27 Mars 1899.
Monsieur
J’ai considéré un grand honneur pour moi la lettre que vous m’avez expédiée par l’entremise de Mr Έtienne Marzochi; et je ne pouvais la considérer autrement, puisque elle me présente l’occasion d’entrer en correspondance avec un personnage très – respectable, jouissant d’une grande et bien méritée réputation dans le monde des lettres.
Cet honneur est rehaussé par votre demande de vouloir traduire dans votre langue universelle mon modeste ouvrage sur Saint Denis, et je me hâte de vous donner toute autorisation en ce qui regarde mes ouvrages publiés ainsi qu’inédits, qui ne seront pas en petit nombre dans l’avenir.
Vos jugements savants sur mes ouvrages, unis à ceux d’autres personnages distingués, sont pour moi la seule satisfaction de mes travaux assidus pour les lettres et l’histoire, à qui j’ai sacrifié ma jeunesse et je sacrifierai le reste de ma vie.
Croyez, Monsieur, que dénués dans notre petite province de tout moyen néces//saire, tant matériel aussi bien qu’intellectuel pour une ample étude, ce que nous faisons est bien au dessus de nos forces. Pour cette raison nos faibles travaux doivent être jugés avec indulgence.
En dehors de mes écrits que je vous ai expédiés par l’entremise de Mr E. Marzochi, vous en recevrez aujourd’hui quelques autres encore que j’ai pu recueillir, car le recueil de tous ces petits travaux épars dans des journaux et des revues, est tout à fait impossible. Je vous enverrai prochainement un nouvel exemplaire de mon ouvrage (Saint Denis) avec toutes les corrections que j’ai pu apporter au texte italien des documents rédigés dans cette langue. Je me permets à ce propos de remarquer que dans la publication il ne s’est pas glissé de fautes typographiques, mais que c’est reproduction fidèle des pièces originales.
Je ne manquerai pas de recommander à tous mes amis des Îles Ioniennes, qui excellent dans les lettres, de vous faire parvenir leurs écrits.
Je vous suis reconnaissant de la publication prochaine de ma biographie, dont les notes // vous ont été fournies, si je ne me trompe, par mon ami distingué Mr E. Marzochi, une des étoiles brillantes de la pléiade des frères. Ricordan, André et Έtienne Marzochi, qui comptent parmi les rares poètes et lettrés que la Grèce moderne puisse offrir, et dont notre patrie est fière à juste titre.
Avant d’achever ces quelques lignes, je crois de mon devoir de vous exprimer de nouveau ma vive reconnaissance pour vos jugements empreints de tant de bienveillance à l’égard des mes modestes écrits, et de vous prier de vouloir bien excuser le retard que j’ai mis à répondre à votre lettre. Je me croirais vraiment heureux si je pourrai vous servir en quoi que ce soit, et je vous prie de me commander librement dans la certitude que vous trouverez en moi un ami respectueux et dévoué.
Veuillez agréer, Mr, l’assurance de ma haute considération.
Léonidas Ch. Zoïs
ΜετάφρασηΖάκυνθος 15/27 Μαρτίου 1899.
Κύριε,
Θεώρησα μεγάλη τιμή για μένα το γράμμα που μου στείλατε με τη μεσολάβηση του κ. Στέφανου Μαρτζώκη
[48]˙ και δεν μπορούσα να το θεωρήσω διαφορετικά, αφού μου παρουσιάζει την ευκαιρία να αρχίσω αλληλογραφία με ένα πρόσωπο πολύ σεβαστό, που χαίρει μεγάλης κι εντελώς δίκαιας φήμης στο χώρο των γραμμάτων.
Αυτή η τιμή είναι ανυψωμένη από την αίτησή σας να θέλετε να μεταφράσετε στη διεθνή σας γλώσσα το μέτριο έργο μου για τον Άγιο Διονύσιο
[49], και σπεύδω να σας δώσω κάθε εξουσιοδότηση σε ότι αφορά στα δημοσιευμένα, καθώς και στα αδημοσίευτα έργα μου, που στο μέλλον δε θα είναι λίγα.
Οι σοφές σας κρίσεις για τα έργα μου, ενωμένες μ’ αυτές άλλων διακεκριμένων προσώπων, είναι για μένα η μόνη ικανοποίηση για τις συνεπείς μου εργασίες σχετικά με τα γράμματα και την ιστορία, στα οποία θυσίασα τη νεότητά μου και θα θυσιάσω το υπόλοιπο της ζωής μου.
Πιστέψτε, Κύριε, ότι στερούμενοι στη μικρή μας επαρχία όλα τα απαραίτητα μέσα τόσο υλικά όσο και πνευματικά για μια ευρεία μελέτη, αυτό που κάνουμε είναι κατά πολύ πάνω από τις δυνάμεις μας. Γι’ αυτό το λόγο οι αδύναμές μας εργασίες πρέπει να κριθούν με επιείκεια.
Εκτός από τα γραπτά που σας έστειλα με τη μεσολάβηση του κ. Στ. Μαρτζώκη, θα σας στείλω ακόμα σήμερα μερικά άλλα, που μπόρεσα να μαζέψω, καθώς η συλλογή όλων αυτών των μικρών εργασιών, διασκορπισμένων σε εφημερίδες και περιοδικά είναι εντελώς αδύνατη. Σύντομα θα σας στείλω ένα καινούργιο αντίτυπο του έργου μου (Άγιος Διονύσιος) με όλες τις διορθώσεις που μπόρεσα να επιφέρω στο ιταλικό κείμενο των εγγράφων που συντάχθηκαν σ’ αυτή τη γλώσσα. Επιτρέπω στον εαυτό μου μ΄ αυτά τα λόγια να σημειώσει ότι στην έκδοση το κείμενο δεν γλίστρησε σε τυπογραφικά λάθη, αλλά ότι είναι πιστή αναπαράσταση των πρωτότυπων κομματιών.
Δε θα παραλείψω να συστήσω σε όλους τους φίλους μου από τα Ιόνια Νησιά που αριστεύουν στα γράμματα να σας στείλουν τα γραπτά τους.
Σας είμαι ευγνώμων για την προσεχή έκδοση της βιογραφίας μου, της οποίας οι σημειώσεις, σας προμηθεύτηκαν, αν δεν απατώμαι, από τον ξεχωριστό μου φίλο κ. Στ. Μαρτζώκη, έναν από τους λαμπερούς αστέρες της πλειάδας των αδελφών. Ρικορντάν
[50], Ανδρέας
[51] και Στέφανος Μαρτζώκης που υπολογίζονται μεταξύ των σπάνιων ποιητών και διανοούμενων που η σύγχρονη Ελλάδα μπορεί να προσφέρει και για τους οποίους η πατρίδα μας είναι δικαίως υπερήφανη.
Πριν ολοκληρώσω αυτές τις λίγες γραμμές, θεωρώ χρέος μου να σας εκφράσω εκ νέου την έντονη ευγνωμοσύνη μου για τις όλο καλοσύνη κρίσεις σας σχετικά με τα μέτρια γραπτά μου και να σας παρακαλέσω να συγχωρέσετε την καθυστέρησή μου να απαντήσω στο γράμμα σας. Θα θεωρώ τον εαυτό μου πραγματικά χαρούμενο αν θα μπορέσω να σας είμαι χρήσιμος σε οτιδήποτε είναι αυτό, και σας παρακαλώ να μου δώσετε παραγγελίες ελεύθερα με την βεβαιότητα ότι θα βρείτε σε μένα έναν φίλο που σας σέβεται και σας είναι αφοσιωμένος.
Δεχθείτε, Κύριε, τη διαβεβαίωση της μεγάλης μου εκτίμησης.
Λεωνίδας Χ. Ζώης
Διαβάζοντας προσεκτικά και αναλύοντας την Επιστολή αυτή, ο υποψιασμένος αναγνώστης μπορεί να διαισθανθεί περί της ταυτότητας του άγνωστου παραλήπτη. Σύμφωνα με τις προσεγγίσεις μας, πρόκειται για τον Γάλλο κορυφαίο ελληνιστή και μελετητή της νεοελληνικής γραμματείας Έmile Legrand
[52] (1841-1903), τον γνωστό βιβλιογράφο, με τα κορυφαία έργα
Bibliographie Hellénique [Ελληνική Βιβλιογραφία] και
Bibliographie Ioniénne [Ιονική Βιβλιογραφία]. Η θέση μας αυτή διατυπώνεται με βάση τους εξής συλλογισμούς:
1. Ο παραλήπτης της Επιστολής του Ζώη είναι Γάλλος. Αυτό συνεπάγεται από το ότι ο Ζώης γράφει την Επιστολή του στην γαλλική,
«στη διεθνή σας γλώσσα», όπως αναφέρει, για να τιμήσει τον αλληλογράφο του, καθώς και από το γεγονός ότι ο Στέφανος Μαρτζώκης που μεσολαβεί μεταξύ των δύο αλληλογράφων, κατοικούσε το 1899 στο Παρίσι και είχε πρόσβαση στους παρισινούς φιλολογικούς κύκλους.
2. Ο Ζώης γράφει με ύφος γεμάτο δέος και εξαιρετική ευγένεια. Απευθύνεται σε
«ένα πρόσωπο πολύ σεβαστό, που χαίρει μεγάλης κι εντελώς δίκαιας φήμης στο χώρο των γραμμάτων». Όσο φιλοφρονητική κι αν θεωρήσουμε τη διάθεση του Ζώη, αντιλαμβανόμαστε ότι ο παραλήπτης είναι μια σημαντική προσωπικότητα των γραμμάτων και ότι γνώρισε την αποδοχή και την καταξίωση από τους σύγχρόνους του, κάτι που συμβαίνει στην περίπτωση του Έmile Legrand.
3. Εφόσον ο παραλήπτης επιθυμεί να μεταφράσει το έργο του Ζώη, Ο Άγιος Διονύσιος Προστάτης Ζακύνθου από την ελληνική προς την
«διεθνή» του γλώσσα, γίνεται εύκολα κατανοητό ότι η γνώση του της ελληνικής ήταν άψογη, ακριβώς όπως και του Legrand που από το 1887 κατείχε την έδρα του Καθηγητή της Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στη Σχολή Ανατολικών Γλωσσών του Παρισιού.
4. Υπογραμμίσαμε και παραπάνω ότι μεταξύ των αλληλογράφων μεσολαβεί ο ποιητής Στέφανος Μαρτζώκης. Στην περίπτωση που παραλήπτης της Επιστολής είναι ο Έmile Legrand, ο Μαρτζώκης μπορεί κάλλιστα να είναι ο μεσολαβητής, αφού η φιλία και η συνεργασία μεταξύ Μαρτζώκη και Legrand είναι γνωστές
[53], δεδομένης και της έκδοσης των Σονέτων του Μαρτζώκη από τους Έmile Legrand και Hubert Pernot
[54].
5. Από την ανέκδοτη αλληλογραφία μεταξύ του Hubert Pernot και του Λεωνίδα Ζώη
[55], επικυρώνουμε το γεγονός ότι Legrand και Ζώης διατηρούσαν αλληλογραφία, είχαν συνεργατικές σχέσεις και ο Ζακύνθιος ιστοριοδίφης βοηθούσε πάντα πρόθυμα τον Γάλλο Καθηγητή, όπως ακριβώς υπόσχεται στην υπό μελέτη Επιστολή γράφοντας,
«Θα θεωρώ τον εαυτό μου πραγματικά χαρούμενο αν θα μπορέσω να σας χρησιμεύσω σε οτιδήποτε είναι αυτό, και σας παρακαλώ να μου παραγγείλετε ελεύθερα με την βεβαιότητα ότι θα βρείτε σε μένα έναν φίλο που σας σέβεται και σας είναι αφοσιωμένος».
6. Στην εν λόγω αταυτοποίητη Επιστολή ο Ζώης υπογραμμίζει:
«Δε θα παραλείψω να συστήσω σε όλους τους φίλους μου από τα Ιόνια Νησιά που αριστεύουν στα γράμματα να σας στείλουν τα γραπτά τους». Στη φράση του αυτή δε γίνεται παρά να αναρωτηθούμε: Γιατί ο Ζώης θα συστήσει μόνο στους Επτανήσιους φίλους του, να στείλουν τα έργα τους στον παραλήπτη της Επιστολής του, και όχι και στους άλλους συνεργάτες ή φίλους του από την υπόλοιπη Ελλάδα; Η απάντηση έγκειται ίσως στο ότι ο Ζώης επιθυμεί να βοηθήσει τον Έmile Legrand στη συλλογή όσο το δυνατό περισσότερων τίτλων Επτανησιακών έργων και μελετών για την βιβλιογράφησή τους και την ολοκληρωμένη σύνταξη της Ιονικής Βιβλιογραφίας.
Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση της Επιστολής αυτής, ευελπιστούμε στην μελλοντική πλήρη ταυτοποίηση του παραλήπτη με το πρόσωπο του νεοελληνιστή Καθηγητή Έmile Legrand, μέσω περαιτέρω μεθοδικής έρευνας. Εξάλλου, η ανεύρεση της αλληλογραφίας Legrand – Ζώη, που προς το παρόν λανθάνει, αποτελεί αδιαμφισβήτητο ερευνητικό desideratum.
.
