Ζαχαρία Στουφή: Ο ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΟΛΩΜΟΣ (μελέτημα)

Έχω την πεποίθηση ότι όλοι οι πραγματικοί ποιητές έχουν έρθει αντιμέτωποι με το ζήτημα της αυτοκτονίας περισσότερο από μία φορά στη ζωή τους. Οι πιο πολλοί από αυτούς δε διστάζουν να γράψουν για το θέμα που μπορεί βέβαια να μην αφορά μόνο τη δικιά τους πρόβα θανάτου, αλλά κάποιου άλλου υπαρκτού προσώπου ή ακόμα και την αυτοκτονία ενός φανταστικού ήρωα του έργου τους. Όσο πιο σπουδαίος είναι ο ποιητής, τόσο περισσότερο έχει στοχαστεί αυτό το θέμα. Το αποτέλεσμα της διανοητικής του εργασίας φαίνεται στους καρπούς του έργου του, από το πώς αντιμετωπίζει δηλαδή το ήθος του αυτόχειρα και την αυτοκαταστροφική του πράξη στη διαχρονία. Ένα τέτοιο παράδειγμα σπουδαίου ποιητή, που δεν αγνόησε αυτό το δύσκολο θέμα της αυτοκτονίας, είναι ο Διονύσιος Σολωμός.

Ο Σολωμός, στις περισσότερες συνθέσεις του, επιλέγει τον θάνατο για καταλύτη της πλοκής. Σε πέντε από τα έργα του, ο θάνατος προέρχεται από αυτοκτονία. Στις τρεις από τις πέντε περιπτώσεις, εμπνέεται από πραγματικά περιστατικά αυτοχειρίας που στάθηκαν αφορμή για να δημιουργήσει τα έργα: Η Φαρμακωμένη, Στο θάνατο της ανεψιάς του, καθώς και λίγες στροφές από το ποίημα Στον Λόρδο Μπάυρον, που περιγράφει την ομαδική αυτοκτονία γυναικών στον Ζάλογγο. Τα άλλα δύο έργα που κορυφώνονται με αυτοκτονίες είναι προϊόν μυθοπλασίας. Πρόκειται για τα έργα Ο Λάμπρος και Η Γυναίκα τση Ζάκυνθος. Ας πάρουμε, όμως, ένα ένα τα έργα του Σολωμού, προκειμένου να εντοπίσουμε τα όποια ευρήματα, μα και ιδιαιτερότητες στον τρόπο που αντιμετωπίζει ο ποιητής την αυτοκτονία.

Στη Γυναίκα τση Ζάκυνθος, ο Σολωμός βάζει την ηρωίδα του να αυτοκτονεί δια του απαγχονισμού. Πρόκειται για μια πολύ κακιά γυναίκα, που εκτός του ότι δεν αγαπάει κανέναν συνάνθρωπό της, κατακρίνει την ελληνική επανάσταση που έχει ξεσπάσει και ειρωνεύεται τις Μεσολογγίτισσες που ζητιανεύουν στα Επτάνησα. Αυτή η γυναίκα, κατά πολλούς Σολωμιστές, δεν είναι άλλη από τη γυναίκα του αδελφού του ποιητή, Δημητρίου, με την οποία ο Σολωμός είχε μεγάλη διαμάχη που έφτασε ακόμη και να ταράξει τη σχέση με τον αδελφό του. Αυτήν την απάνθρωπη γυναίκα, ο Σολωμός, έχοντάς την για ηρωίδα του και καθορίζοντας όπως αυτός ήθελε την κατάληξή της, την βάζει να φουρκιστεί (να κρεμαστεί από αγχόνη). Ο τρόπος αυτοκτονίας που επιλέγει ο Σολωμός για την ηρωίδα του δεν είναι τυχαίος. Μέσα σε τόσους τρόπους αυτοκτονίας, επιλέγει τον ατιμωτικό απαγχονισμό, έτσι όπως συνέβη με τον προδότη Ιούδα. Από την κρεμάλα του Ιούδα και μετά, το μόνο που μπορούν να κάνουν οι άτιμοι προδότες της λογοτεχνίας, που έστω για μία στιγμή έρχονται σε επαφή με τη συνείδησή τους, είναι να βάλουν τέλος στην πρόστυχη ύπαρξή τους, πηγαίνοντας να φουρκιστούν. Ο Σολωμός, λοιπόν, φαίνεται να γνωρίζει καλά τη δύναμη και τον συμβολισμό που κρύβεται πίσω από κάθε τρόπο αυτοκτονίας.

Στο έργο Ο Λάμπρος, ο Σολωμός βάζει μια οικογένεια να αυτοκτονεί στο ίδιο σημείο, μια λίμνη, δηλαδή, που δέχεται να ξεπλύνει στα νερά της τη βαριά μοίρα των πρωταγωνιστών της υπόθεσης. Το σχεδίασμα αυτού του έργου που μας άφησε ο Σολωμός, δε φανερώνει την τελική μορφή την οποία ο ποιητής θα έκρινε δημοσιεύσιμη, γι’ αυτό και η υπόθεση του έργου παρουσιάζει διάφορα κενά που δε γνωρίζουμε πώς και εάν θα τα συμπλήρωνε ο Σολωμός. Αυτό συμβαίνει μόνο με το ποιητικό μέρος του έργου, διότι ο Σολωμός συνήθιζε να γράφει με τρόπο πεζό και στην ιταλική γλώσσα την υπόθεση του έργου του σαν μια μορφή σχεδιάσματος της τελικής σύνθεσης. Έτσι, από τον Λάμπρο, έχουμε την υπόθεση που μας αποκαλύπτει τα αίτια, τον τρόπο και τη σειρά με την οποία αυτοκτονούν τα τρία από τα έξι μέλη της οικογένειας.

Την εποχή που γράφεται ο Λάμπρος –εποχή του ρομαντισμού- οι αυτοκτονίες στη λογοτεχνία (και αναφέρομαι, κυρίως, στις ευρωπαϊκές χώρες) είναι συχνό φαινόμενο και συστατικό, θα έλεγα, της πετυχημένης συνταγής που διεγείρει τα συγκινησιακά συναισθήματα του αναγνώστη.

            Άξια λόγου είναι και η σχέση αυτοκτονίας - θρησκείας ή ακόμα καλύτερα η σχέση Σολωμού - θρησκείας - αυτοκτονίας. Εδώ ο Σολωμός βάζει τους ήρωές του, που είναι θρησκευόμενοι, να αυτοκτονούν για μία σειρά αμαρτημάτων που διέπραξαν, με κορυφαίο αυτό της εν αγνοία τους αιμομιξίας. Ενώ ο Λάμπρος προσπαθεί, τελικά, δε θα καταφέρει να ζητήσει συγχώρεση από τον Θεό, όχι γιατί ο Θεός δε θα τη δώσει, αλλά γιατί ο ίδιος δεν μπορεί, όσο κι αν μετανοήσει, να συγχωρέσει τον εαυτό του. Ο Σολωμός δείχνει να πιστεύει ότι για κάποια βαριά αμαρτήματα, η μόνη μετάνοια είναι η αυτοκτονία. Κανένα επικριτικό σχόλιο δεν κάνει για την επιλογή των ηρώων του, ούτε από τη θρησκευτική σκοπιά ούτε από την ηθική, παρόλο που ο ίδιος είναι πιστός χριστιανός, όπως τουλάχιστον διαφαίνεται από τη σωζόμενη αλληλογραφία του.

Η τεχνική του Σολωμού δεν είναι μόνο λυτρωτική αλλά και άρτια απ’ όλες τις κατασκευαστικές ιδιαιτερότητες της δραματουργίας, έτσι όπως συνέβαινε στα αρχαία τραγικά έργα.

            Στο μακροσκελές ποίημα με τίτλο Εις τον θάνατο του Λόρδου Μπάυρον, τις στροφές από 101 έως 104 ο Σολωμός τις αφιερώνει σε μια διάσημη αυτοκτονία της εποχής που συγκλόνισε τους πάντες. Ο λόγος για τις γυναίκες που πήδηξαν από τον γκρεμό του Ζαλόγγου για να μην υποστούν τους βιασμούς και τα βασανιστήρια των Τούρκων. Εκεί τις τράβηξε «της ελευθερίας ο έρως», όπως λέει ο ποιητής και σε αυτές τις τέσσερις στροφές τις κατατάσσει μεταξύ των ηρώων. Ο Σολωμός τραγουδάει με λυρισμό την πράξη αυτών των γυναικών και με τον ηρωισμό που τους αποδίδει, συνυπογράφει το «Ελευθερία ή θάνατος» που μοιάζει να είναι η σπουδαιότερη ρήση του ανθρώπινου γένους.

            Η Φαρμακωμένη είναι ποίημα που γράφηκε με αφορμή την αυτοκτονία με δηλητήριο της νεαρής φίλης του Μαρίας Παπαγεωργοπούλου. Μετά τον θάνατό της, ο ζακυνθινός λαός ξεστόμισε βαριές κατηγορίες σχετικά με τον τρόπο ζωής και την ηθική της κοπέλας. Αυτό το γεγονός αμαύρωνε τη μνήμη της και ήταν ψέματα για τα οποία η ίδια δεν μπορούσε να αντιδράσει αφού ήταν ήδη νεκρή. Την κακία του κόσμου θα αναλάβει να αντιμετωπίσει ο Σολωμός γράφοντας το ποίημα Η Φαρμακωμένη. Εκεί, ο Σολωμός θα υπερασπιστεί τη φίλη του και την επιλογή της και θα αποκαταστήσει την τιμή και τη μνήμη της αδικοχαμένης νέας. Ο Κ. Καιροφύλας αναφέρει πως όταν δημοσιεύθηκε το ποίημα, πολλοί ήταν αυτοί που έσπευσαν να συγχαρούν τον ποιητή για τη στάση που κράτησε και τη γνώμη που εξέφρασε με το ποίημά του γι’ αυτό το τραγικό γεγονός. Αυτό μας κάνει να συμπεράνουμε πως την εποχή εκείνη δεν ήταν μονάχα ο Σολωμός που είχε αυτήν την ευαισθησία στο διαχρονικά δύσκολο θέμα της αυτοκτονίας, αλλά και όλοι αυτοί που έσπευσαν να τον συγχαρούν για τη Φαρμακωμένη του. Έτσι, λοιπόν, φαίνεται πως από εκείνα τα χρόνια ακόμα (όπως μέχρι σήμερα συνεχίζεται να συμβαίνει), οι μόνοι που τολμούν δημόσια να υπερασπιστούν τον αυτοκτόνο, την πράξη του και τη μνήμη του είναι μονάχα οι ποιητές. Σύμφωνα με τη δική μου έρευνα στα ζακυνθινά γράμματα, σχετικά πάντα με την αυτοκτονία, από την εποχή της Φαρμακωμένης του Σολωμού χρειάστηκε να περάσει περίπου ένας αιώνας για να γραφτεί ποίημα που θα υπερασπίζεται την τιμή και τη μνήμη κάποιου υπαρκτού αυτόχειρα. Το ποίημα αυτό θα το δημοσιεύσει ο ποιητής Σπύρος Μαρίνος το 1933 και θα αφορά στην αυτοκτονία ενός στρατιώτη από την Ζάκυνθο.

            Το ποίημα Εις τον θάνατο της ανιψιάς του γράφτηκε για την ανιψιά του Αγγέλικα Σολωμού (1826-1850). Το αίτιο της αυτοκτονίας της ήταν ο γάμος που της επέβαλαν οι γονέοι της, ενώ η ίδια δεν τον ήθελε. Αυτοκτόνησε παραμονή του γάμου της με δηλητήριο. Κατά πάσα πιθανότητα, σε αυτό το ολιγόστιχο ποίημα ο Σολωμός αποτύπωσε τη ψυχολογική κατάσταση και τη στιγμή την οποία η ανιψιά του αποφασίζει οριστικά το τέλος της. Καμία μαρτυρία, όμως, δεν αποδεικνύει κάτι τέτοιο. Αν όμως δεχτούμε αυτήν την ερμηνεία, τότε ο Σολωμός πήγε νοητά στη θέση της αυτόχειρα, λίγο πριν τη μοιραία πράξη. Αυτό βέβαια μπορεί να το κάνει μονάχα ένας ποιητής και μάλιστα να πάει στη θέση κάποιου που ανήκει στο αντίθετο φύλο. Γιατί, όμως, μονάχα ο ποιητής μπορεί να πάει στη θέση του υποψήφιου αυτόχειρα; Το κατόρθωμα αυτό δεν οφείλεται μόνο στην υπερευαισθησία του, αλλά, κυρίως, στο γεγονός ότι ο ίδιος έχει περάσει από αυτήν τη θέση παλαιότερα και όχι μονάχα μία φορά. Γι’ αυτό έχει την εμπειρία του υποψήφιου αυτοκτόνου, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας, μια και η απόγνωση και ο θάνατος που την ακολουθεί δεν κάνουν διάκριση σε αυτά τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων. Αυτό το ποίημα είναι νομίζω μία καλή αφορμή για να προσεγγίσουμε το αυτοκτονικό προφίλ του Σολωμού. Στην κατάθεση των επιχειρημάτων μου για το πόσο αυτοκαταστροφική ήταν η ψυχοσύνθεση του Σολωμού, θα επικαλεστώ δύο επιστολές προς τον αδελφό του Δημήτριο που του εστάλησαν μετά την αυτοκτονία της κόρης του Αγγέλικας. Στην πρώτη επιστολή εξυμνεί τη νεαρά αυτόχειρα και την πράξη της, ως μία στάση πρότυπο απέναντι στη ζωή και στον θάνατο, που θα έπρεπε όλους να μας παραδειγματίσει[1].

Στον Δημήτριο Σολωμό

Κέρκυρα, 8 Σεπτεμβρίου 1850

Το απροσμέτρητο μεγαλείο με το οποίο η κοπέλα ποδοπάτησε τις γήινες δυνάμεις, που τόσο τρομερά δραστήριες έτειναν να γονατίσουν την ευγενική της ουσία, προκάλεσε μέσα μου τον μεγαλύτερο θαυμασμό. Εκατομμύρια άνθρωποι θα έπρεπε να διδαχθούν από αυτήν πώς να ζουν και πώς να πεθαίνουν. Η τελευταία σκέψη της, μακριά από τους θησαυρούς πένθους που θα έπεφταν στο φέρετρό της, στράφηκε μόνο προς αυτούς που εσωτερικά την αγάπησαν, και ζήτησε να αλαφρώσει την αγωνία τους. Βρίσκομαι σε θέση να ανταποκριθώ στην επιθυμία της, υψωνόμενος προς αυτήν, που από την πατρίδα του αγαθού, όπου με λαχτάρα την έφερε ο τρόπος της ζωής και του θανάτου της, θα μας προστατεύει από τους τόσους μανιακούς που μας τριγυρίζουν. Έτσι το γεγονός αυτό, που τόσα χρόνια με τη σκιά του κρυφό και δυνατό μου τάρασσε την ψυχή, μου ανοίγει, τώρα που συνέβη, μια πηγή γνώσης και παρηγοριάς. Ζω με τη βεβαιότητα πως ο Ουρανός θα παραχωρήσει γρήγορα τα ίδια στην ψυχή σου.

Δικός σου

Διονύσιος

Υ.Γ. Μη διαβάσεις αυτό το γράμμα σε κανέναν, παρά μόνο στον Rainer.

           

Στο τέλος της επιστολής, το υστερόγραφο λέει: Μη διαβάσεις αυτό το γράμμα σε κανέναν, παρά μόνο στον Rainer. Αυτό το υστερόγραφο ενισχύει την άποψή μου πως στο γράμμα του αυτό ο Σολωμός εκθέτει τις πραγματικές του απόψεις περί αυτοκτονίας, που όμως, αποφεύγει να τις δημοσιεύσει υπό τη μορφή ποιήματος ή άρθρου και περιορίζεται, μονάχα, να τις εκμυστηρευτεί στον αδερφό του, ως παρηγοριά για τον άδικο χαμό της νεαρής κόρης του. Μετά από 14 μέρες του στέλνει δεύτερη επιστολή που συνεχίζει και εκεί τα εγκώμια στην ηρωίδα ανιψιά του και καταλήγει με ένα φανταστικό διάλογο που κάνει με τη νεκρή κοπέλα.

Στον Δημήτριο Σολωμό

[Κέρκυρα, 22 Σεπτεμβρίου 1850]

               Στο γράμμα μου της 8^ης Σεπτεμβρίου, που ξέρω ότι το έλαβες, προσθέτω: σκέπτομαι πάλι την ευλογημένη κοπέλα και τον χαρακτήρα της˙ μην μπορώντας εκείνη να κάνει τη ζωή που κάνω εγώ, και που ήταν η μόνη που της ταίριαζε (εμποδιζόταν να την κάνει λόγω του φύλου της και του τόπου όπου ζούσε) αναγκαστικά βάδιζε προς περιπτώσεις που θα της τάραζαν την ψυχή και ίσως και το μυαλό. Εκτός αυτού, εγώ πιστεύω πως όσα συμβαίνουν εδώ κάτω, είναι πάντα στην ώρα τους, οτιδήποτε και αν φανταζόμαστε εμείς που ζούμε λίγο και λίγα βλέπουμε. Έφτασα να κάνω μαζί της μακρές συνομιλίες, σαν να ήταν ζωντανή. Συζητήσαμε ακόμα για το γεγονός αυτό που από τόσο καιρό το περίμενα. Τη ρωτούσα για πολλή ώρα αν κάνει κρύο. Συνετά μου απάντησε «ναι», αν και έκανε μεγάλη ζέστη. Την πίστεψα.

               Στην επιστροφή σου δεν θα είμαι πια εδώ˙ για λίγους μήνες πρέπει να βρω τη γαλήνη στη μελέτη του σπιτιού, στη Napoli. Λοιπόν προσπάθησε να μου στείλεις διακόσια ή τρακόσια τάληρα. Μου χρειάζονται για το ταξίδι, και για έκτακτα έξοδα που έκανα, γιατί από καιρό μου στέλνεις το εισόδημα του μηνός με καθυστέρηση δεκαπέντε ημερών.

Δ.Σ.

Αυτές οι δύο επιστολές από μόνες τους, είναι νομίζω αρκετές για να τεκμηριώσουν τον αυτοκτονικό χαρακτήρα του Σολωμού, μια και είναι προσωπικές και δεν προορίζονται για έκδοση –το αντίθετο μάλιστα-, με αποτέλεσμα να καταγράφει εκεί, ανεπηρέαστα, τις προσωπικές του απόψεις για το θέμα.

Ένα άλλο στοιχείο που φωτίζει τα αυτοκτονικά χαρακτηριστικά του Σολωμού, αλίευσα στο βιβλίο του Κ. Καιροφύλα, Ο άγνωστος Σολωμός[2]. Εκεί ο Καιροφύλας περιγράφει, με βάση τις μαρτυρίες που συνέλεξε, τη σταδιακή εξάρτηση του Σολωμού από το αλκοόλ, ξεκινώντας από το κρασί, στη συνέχεια μπαίνει στα πιο βαριά ευρωπαϊκά ποτά για να καταλήξει στην Κέρκυρα, κοντά στο τέλος της ζωής του, όταν δεν είχε αλκοόλ, να πίνει ακόμα και κολόνιες.  Για τα δύο τελευταία χρόνια της ζωής του ποιητή, γράφει ο Καιροφύλας:

Τα τελευταία δύο χρόνια της ζωής του ποιητή φαίνεται ότι το μυαλό του δεν ήταν σαν πρώτα ξάστερο. Η σωματική αρρώστια, που από καιρό τον πείραζε, τον έκανε να πίνει όλο και περισσότερο. Και το πιοτό του θόλωνε όλο περισσότερο το νου. Στο τέλος είχε παραδοθεί τέλεια στο φριχτό αυτό πάθος. Οι γιατροί, οι καλύτεροι της Κέρκυρας, δε συμφώνησαν για το είδος της αρρώστιας. Άλλοι έλεγαν πως ήταν του κεφαλιού κι άλλοι της καρδιάς. Το γεγονός είναι πως στο τέλος προσβλήθηκε από συμφόρηση του εγκεφάλου. Από τότες κρεβατώθηκε. Στενοχώρια, αϋπνία, νευρική εξάντληση έδειχναν ότι το τέλος δεν θ’ αργούσε.

Το παραπάνω απόσπασμα, μαζί με άλλα στοιχεία που παραθέτει, με βάση τις μαρτυρίες του ο Καιροφύλας, κατά καιρούς, έχουν από πολλούς αμφισβητηθεί. Υπάρχει κάτι που κατά τη γνώμη μου δικαιώνει τους κόπους του Καιροφύλα και επιβεβαιώνει τη βαριά εξάρτηση του εθνικού μας ποιητή από το οινόπνευμα. Μια προσωπογραφία του ποιητή από τα τελευταία χρόνια της ζωής του φαίνεται να ανταποκρίνεται  πλήρως με τις μαρτυρίες που κατέγραψε ο Καιροφύλας. Στη φωτογραφία που παραθέτω εδώ, φαίνεται καθαρά το ασταθές βλέμμα του Σολωμού, το οποίο βρίσκεται σε μία λανθάνουσα κατάσταση χαμόγελου. Η πρησμένη του μύτη που είναι χαρακτηριστικό χρόνιου αλκοολισμού και οι σακούλες κάτω από τα μάτια δηλώνουν αϋπνία, αλκοολισμό και υψηλές τιμές σακχάρου (σαν συνέπεια της κατάχρησης). Αυτός ο άνθρωπος, ο τόσο αυτοκαταστροφικός, που ούτε οικογένεια θέλησε να κάνει για να αφήσει απογόνους (προέβη, δηλαδή, σε γενετική αυτοκτονία), ο ίδιος δεν αυτοκτόνησε άμεσα, τουλάχιστον, γιατί έμμεσα φρόντισε να καταστρέψει τη ζωή του, έτσι όπως οφείλει ο κάθε μεγάλος και πραγματικός ποιητής.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

---

[1] Οι δύο επιστολές που δημοσιεύονται  εδώ προέρχονται από το βιβλίο του Στυλιανού  Αλεξίου ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ, ποιήματα και πεζά, εκδόσεις  Στιγμή. Αθήνα 1994.

[2] Κ. Καιροφύλα, Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΣΟΛΩΜΟΣ. Ολόκληρη η βιογραφία του εθνικού μας ποιητού. Έκδοση Στοχαστή, Αθήνα 1927.

Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου: Η ΠΡΟΚΛΗΣΙΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ

(Περιοδικό Νέα Ευθύνη, τεύχος 15, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2013, σσ. 1-3)

Ο εικοστός αιών, περίοδος εντυπωσιακής προόδου της επιστήμης και της τεχνολογίας, οικονομικών κατακτήσεων, ανόδου του βιοτικού και πολιτιστικού επιπέδου μεγάλων τμημάτων του παγκοσμίου πληθυσμού, υπήρξεν ο πιο βίαιος αιών της ιστορίας, τόσον αναφορικώς προς την άσκησιν βίας του ανθρώπου προς τον συνάνθρωπον, όσον και ως προς την ωμότητα απέναντι εις την φύσιν. Αντιμέτωπη προς τα πολιτικάς και οικονομικάς προκλήσεις των καιρών, με την αυτονόμησιν της επιστημονικής και τεχνολογικής αναπτύξεως από τας πραγματικάς ανάγκας του ανθρώπου, με την ραγδαίαν παγκοσμιοποίησιν της κοινωνίας της πληροφορίας και των ποικιλωνύμων εξαρτήσεων, τας οποίας αυτή δημιουργεί εις το όνομα της οργανώσεως και της επικοινωνίας, ενώπιον των πρωτογνώρων απειλών κατά του ανθρωπίνου προσώπου και της ακεραιότητος του κόσμου του, η Ορθόδοξος Εκκλησία καλείται σήμερον να δώση την μαρτυρίαν της εν Χριστώ ελευθερίας, της αλληλεγγύης προς τον άνθρωπον και την κτίσιν, να αρθώση τον ιδικόν της λόγον της αγάπης, της δικαιοσύνης και της ελπίδος, ενώπιον Θεού και ανθρώπων. Αυτό είναι το έργον της εκκλησιαστικής θεολογίας, η οποία ανέκαθεν εστοχάζετο, ερμήνευε και διετύπωνε την αλήθειαν της Ορθοδοξίας, έναντι των εκάστοτε προκλήσεων, και προσήγγιζε τα προβλήματα των καιρών υπό το φως της πίστεως και της παραδόσεώς της. 

Το ζητούμενον από την Ορθοδοξίαν σήμερον είναι να λειτουργήσει η ιδία ως θετική πρόκλησις διά τον σύγχρονον άνθρωπον, ως προοπτική ενθέου βιοτής και σχεσιακής ελευθερίας. Εις μίαν εποχήν "ανατροπής των αξιών", η οποία απαξιώνει πολλά σημαντικά και απολυτοποιεί πλείστα όσα ασήμαντα, η Εκκλησία προβάλλει θεοφιλή ιεράρχησιν αξιών, με επικεφαλής την ιερότητα του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού πλασθέντος ανθρώπου και την ακεραιότητα της καλής λίαν δημιουργίας. 

Η Εκκλησία, όταν ομιλή, το πράττει διά να υπερασπισθή τον άνθρωπον. Επίσης ημπορεί να σιωπά διά τον ίδιον λόγον. Είναι αδύνατον όμως η Εκκλησία να παραμείνη αδρανής απέναντι εις την κραυγήν αγωνίας των "κοπιώντων και πεφορτισμένων" και εις τον στεναγμόν της κτίσεως, να σιωπήση όταν απειλήται ο "ελευθερία τετιμημένος" (Ι. Χρυσόστομος) άνθρωπος και ο κόσμος του. 

Δεν συμβιβάζεται η Εκκλησία προς την αδικίαν, προς όλας εκείνας τας αντιπερσοναλιστικάς δυνάμεις, αι οποίαι υποσκάπτουν την κοινωνικήν συνοχήν. Αντιστέκεται, προβάλλουσα το κοινωνικόν περιεχόμενον του χριστιανικού Ευαγγελίου, ασκούσα έργον διακονίας και φιλανθρωπίας. Το εκκλησιαστικόν γεγονός, ο βεβιωμένος κοινοτισμός της Ορθοδοξίας και η κοινωνία των σχέσεων, αποτελεί απτήν πρόκλησιν διά τον ατομοκεντρισμόν του συγχρόνου ανθρώπου, διά τον δικαιωματισμόν και τον αυτοσωτηρικόν ναρκισσισμόν του. Το ασκητικόν ήθος της προσφέρεται ως εναλλακτική πρότασις ζωής εις τον άνθρωπον του έχειν, ο οποίος ταυτίζει την ευδαιμονίαν του προς τον πολλαπλασιασμόν των ικανοποιημένων αναγκών του. 

Ως χώρος θεοσδότου ελευθερίας η Ορθόδοξος Εκκλησία απορρίπτει την τοποθέτησιν του έθνους υπεράνω της κοινωνίας προσώπων. Είναι αδιανόητον το έθνος να ανάγηται εις καθοριστικόν παράγοντα της εκκλησιαστικής ζωής, να αποτελή τον άξονα της οργανώσεως της Εκκλησίας, να εκφέρη η Εκκλησία εθνοκεντρικόν λόγον, να γίνεται κοιτίς κρυπτοεθνικισμού ή να συμπράττει ανοικτά προς εθνικιστικάς πολιτικάς δυνάμεις. 

Εις την πρωτοφανή καταστροφήν του περιβάλλοντος και την λεηλασίαν της φύσεως, αι οποίαι απειλούν άμεσα και το ανθρώπινον πρόσωπον, η Εκκλησία απαντά με την ευχαριστιακήν χρήσιν του κόσμου και τους αγώνας διά την οικολογικήν ευαισθητοποίησιν και την προστασίαν της κτίσεως. Απέναντι εις τον οικονομισμόν της παγκοσμιοποιήσεως, τον "φονταμενταλισμόν της αγοράς", την κυριαρχίαν των αριθμών, των ποσοτικών κριτηρίων και του αχαλινώτου κερδοσκοπισμού, η Ορθοδοξία προβάλλει μετ' εμφάσεως το βιβλικόν "ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος" (Λουκ. 4,3), και την αλήθειαν ότι η οικονομία οφείλει να υπηρετή τας ζωτικάς ανάγκας του ανθρώπου. 

Εις "το σόν και το εμόν, τούτο δη το πάντα ανατρέπον και θορυβούν" (Ι. Χρυσόστομος), ο λαός του Θεού απαντά με τον μετοχικόν πολιτισμόν της αλληλεγγύης, με την μικροδιακονίαν και την μακροδιακονίαν, με την ευλογημένην σταυροαναστάσιμον αγάπην. "Αγαπητοί, αγαπώμεν αλλήλους, ότι η αγάπη εκ του Θεού εστι, και πας ο αγαπών εκ του Θεού γεγέννηται και γινώσκει τον Θεόν. Ο μη αγαπών ουκ έγνω τον Θεόν, ότι ο Θεός αγάπη εστίν" (1 Ιωάν. 4,7-9). 

Εις τους θιασώτας του επιστημονισμού η Εκκλησία υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει πραγματική πρόοδος, όταν φαλκιδεύεται το ανθρώπινον πρόσωπον και η ελευθερία του. Τίποτε δεν γιγαντώνει την αλαζονείαν του συγχρόνου ανθρώπου όσον η πίστις εις την παντοδυναμίαν της επιστήμης και της τεχνολογίας. Το μέλλον, όμως, δεν φαίνεται να ανήκη εις τον αυτοχειροτόνητον ανθρωποθεόν, ο οποίος αγνοεί ή καταργεί προμηθεϊκώς όρια και μέτρα και καταστρέφει τους όρους ζωής επί της γης. Είναι βέβαιον ότι η ανθρωπότης δεν θα επιβιώση, εάν δεν αλλάξη τον υπεροπτικόν κτητικόν προσανατολισμόν της. 

Η Ορθόδοξος ημών πίστις, η οποία είναι πηγή ανεξαντλήτου δυναμισμού, δεν μας αποκόπτει από τον κόσμον και την ιστορίαν. Αι υψωμέναι κατά την προσευχήν χείρες ημών κατέρχονται δια να γίνουν χειρ βοηθείας, συμπαραστάσεως και φιλαλληλίας. "Αλλήλων τα βάρη βαστάζετε, και ούτως αναπληρώσατε τον νόμον του Χριστού" (Γαλ. 6,2). Η μέριμνα διά τον άνθρωπον και τον κοινόν "οίκον" είναι κεντρική διάστασις του ορθοδόξου εκκλησιαστικού ήθους. Τόσον η άγονος εσωστρέφεια και η απόρριψις του κόσμου όσον και η ασύνετος εξωστρέφεια και ταύτισις με τον κόσμον είναι ασυμβίβασται με την αυθεντικότητα της εν Χριστώ ζωής, αφού ακυρώνουν την διαλεκτικήν του εν τω κόσμω και ουκ εκ του κόσμου χαρακτήρος της Εκκλησίας. 

Η Ορθοδοξία δεν φοβείται τον διάλογον, αλλά τον επιζητεί και τον καλλιεργεί. Διαλεγόμεθα με σύνεσιν και αποφασιστικότητα διά το καλόν του ανθρώπου και την διάσωσιν του κόσμου του, διά την ειρήνην των θρησκειών και των πολιτισμών, διερευνώμεν τας δυνατότητας συνεργασίας διά το κοινόν ημών παρόν και το μέλλον, διά την οικοδόμησιν της κοινωνίας και της αλληλεγγύης. Ο διάλογος οδηγεί εις την άρσιν των προκαταλήψεων και της δυσπιστίας, προωθεί την αλληλογνωριμίαν και την αλληλεοκτίμησιν και οικοδομεί τον σεβασμόν προς το διαφορετικόν. Είναι ουτοπικόν να πιστεύωμεν ότι η αλληλεγγύη και η κοινωνική συνοχή ημπορούν να επιτευχθούν διά μέσου της παγκοσμιοποιήσεως, της ανόδου του βιοτικού επιπέδου και της διαδικτυακής επικοινωνίας. Σημαντικός παράγων της παγκοσμίου ειρήνης είναι αι θρησκείαι, αι οποίαι οφείλουν να λειτουργούν ως δυνάμεις καταλλαγής και συμφιλιώσεως. Η αξιοπιστία των θρησκειών κρίνεται σήμερον εις μέγα βαθμόν από την συμβολήν των εις τον καλόν αγώνα διά την ειρήνην. 

[Επιμέλεια: Π. Α. Ανδριόπουλος / Φως Φαναρίου]

Νίκου Γράψα: ΣΙΓΑΝΑ ΚΑΙ ΤΑΠΕΙΝΑ ΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΜΕ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΚΛΗΣΕΙΣ

[Ομιλία κατά την 6^η σύναξη του β΄ κύκλου δράσεων 
τού Μορφωτικού Κέντρου Λόγου «Αληθώς»,

Παναγούλα Μπανάτου, 20 Ιανουαρίου 2013]

Α΄ ΜΕΡΟΣ

·        Η μυθολογούσα συνείδηση στα δημιουργήματα της λαϊκής φαντασίας

·        Άσματα, τραγώ(ου)δια, κάλαντα, παραλογές, πλαστά διηγήματα

·        Σχέση μύθου και τέχνης

·        Σχέση μύθου και θρησκευτικού συναισθήματος

Με τον μύθο ανατέλλει η συνείδηση, κάνει το πρώτο βήμα πέρα από το ζωϊκό βασίλειο

Κ. Τσάτσος

Ο μύθος, ως αντικείμενο αντίληψης, απαιτεί μια ιδιαίτερη κατηγορία της νόησης για ένα κόσμο που δεν είναι ούτε φυσικός ούτε ιστορικός, όπου υπάρχουν όντα εξωφυσικά και εξωιστορικά αλλά και που μπορεί να μην είναι και τέτοια, όπου εξελίσσονται πλαστές ή πραγματικές καταστάσεις, τα ζώα μιλούν ή είναι φανταστικά, η φύση υπακούει, οι άνθρωποι έχουν υπερφυσικές δυνάμεις,  συνομιλούν με τους θεούς.

Έτσι κατά την πλατωνική ρήση ο μύθος μετέχει της διάνοιας με σκοπό την κατανόηση και ερμηνεία του κόσμου αλλά δεν υπακούει στους νόμους της διάνοιας, εφ’ όσον παρεμβάλλει άλογα, πλαστά στοιχεία, πρόσωπα ή καταστάσεις.

Για τη νόηση του μύθου η διάνοια συνδυάζεται με τη φαντασία, αν έτσι ονομάσουμε τα άλογα στοιχεία που εμφανίζονται σ’ αυτόν, σε μια μίξη λογικού και παράλογου.

  Όταν η ανθρώπινη συνείδηση μυθολογεί και συνθέτει νέους μύθους ή εννοεί και εξηγεί παλαιότερους, δεν το κάνει με την μέθοδο της επιστήμης, δεν διαχειρίζεται μια επιστημονική αλήθεια που τακτοποιεί τη φύση σε νόμους ούτε μελετά το ιστορικό γίγνεσθαι, την αποδεδειγμένη ιστορική πραγματικότητα με κατηγορίες της διάνοιας. Αίτημα της ανθρώπινης συνείδησης είναι, δίπλα στον χώρο του συστηματικού επιστημονικού λόγου να υπάρχει ο χώρος του μύθου όπου επιζεί επί χιλιάδες χρόνια η αισθητική και θρησκευτική νόηση.

Ο ίδιος ο μύθος, βέβαια,  αποτελεί μία ιδιαίτερη αξία πέρα από τη χρήση του ως ψυχοκοινωνικού ερμηνευτικού μέσου. Στο χώρο της δικιάς μας θάλασσας, της Μεσογείου, η μυθολογούσα συνείδηση γεννά και παράγει έργα αισθητικού κάλους, έργα παραστατικής τέχνης, έργα λόγου και μουσικής, εδώ και 4.000 χρόνια.

Ο μύθος δεν είναι δημιούργημα απλώς άλογων στοιχείων πέρα από τις μορφές αντίληψης, γιατί τότε θα ήταν ακατανόητος και ανεξήγητος από την ανθρώπινη διάνοια. Στο μύθο βρίσκουν χρήση τα στοιχεία του χώρου, του χρόνου και της αιτιότητας, όχι όμως με την μαθηματική τους έννοια. Αρκεί μια χρονική τάξη και όχι η αιτιοκρατική αναγκαιότητα.

Ο κόσμος της μυθολογούσας συνείδησης είναι, λοιπόν, εν μέρει λογικός και εν μέρει άλογος. Εκεί συντίθενται έλλογα και άλογα στοιχεία, αδιαφορώντας για τους φυσικούς νόμους. Κι αυτό δεν συνέβαινε μόνο πριν γεννηθεί η συστηματική γνώση και επιστήμη αλλά και αργότερα, στο ρωμαϊκό και βυζαντινό κόσμο, κατά τον ευρωπαϊκό μεσαίωνα και την Αναγέννηση και μέχρι των ημερών μας. Ο μύθος αλλάζει μορφές, αλλάζει κέλυφος, αλλάζει περιεχόμενο, διασταυρώνεται άλλοτε  με αισθητικά ή θρησκευτικά στοιχεία  αλλά δεν εκτοπίζεται ποτέ, αν ο άνθρωπος δεν περιχαρακωθεί, εντελώς αφύσικα, στον χώρο της αυστηρά επιστημονικής αντίληψης. Κι έτσι συμβαίνει το παράδοξο, αντί να καταργείται ο μύθος και να σταθεροποιείται η επιστήμη, να επιζεί σταθερά ο μύθος και συνεχώς να «διορθώνεται» η επιστήμη. Πάντα θα υπάρχει ένας χώρος στην ανθρώπινη συνείδηση, όπου επιζούν οι άλογες δυνάμεις της ψυχής και συνυπάρχουν με τη λογική, ικανοποιώντας τις υπαρξιακές ανθρώπινες ανάγκες.

 Η μυθοπλασία, ως αντικείμενο της διάνοιας, υπακούει στην αισθητική νόηση. Κοινό τους στοιχείο η φαντασία. Στον μύθο και στην τέχνη συνδυάζονται οι νόμοι του έλλογου νου με την φαντασία του αλόγου νου, λογικές φόρμες φιλοξενούν φανταστικές μορφές και καταστάσεις, προκαλώντας την αισθητική συγκίνηση. Φυσικά μύθος και έργο τέχνης δεν ταυτίζονται. Η ποίηση του μύθου δεν είναι η ποίηση του έργου τέχνης. Μύθος και τέχνη διευρύνονται ξεχωριστά στις δικές τους διαστάσεις, γιατί δημιουργήθηκαν για άλλο σκοπό και υπηρετούν διαφορετικούς λόγους.

Τα παραμύθια του Αισώπου και τα ομηρικά έπη είναι  τέτοια, ακριβώς, δημιουργήματα. Πολλά από τα έργα των ελλήνων τραγικών ποιητών, τα λαϊκά παραμύθια, τα κάλαντα, τα ακριτικά τραγούδια και οι εκτενείς αφηγηματικές παραλογές του ελληνικού και ευρωπαϊκού ιπποτικού μεσαίωνα, είναι δημιουργήματα όπου συνδυάζονται έλλογα και άλογα στοιχεία.

Αυτά, όμως τα δημιουργήματα, μύθοι και παραμύθοι, προσομοιάζουν στα θρησκευτικά βιώματα. Πολλοί μύθοι ή παραμύθια δεν παρουσιάζουν καθαρά ένα θρησκευτικό περιεχόμενο ή δεν αναφέρονται σε κάτι ιερό αλλά προβάλλουν ηθικές έννοιες και αξίες, κανόνες συμπεριφοράς, αποδεκτές ή όχι συνήθειες και νοοτροπίες ώστε από νοησιαρχική άποψη να ανήκουν στην ίδια κατηγορία με τους θρησκευτικούς μύθους.

Η σύνδεση του μύθου με την τέχνη είναι, ίσως, το μεγαλύτερο δώρο που έκανε ο άνθρωπος στον εαυτό του, στην πορεία του στον κόσμο του πολιτισμού του. Το να δίνει λαμπρότητα, ζωντάνια και μεγαλοπρέπεια σε όσα πλάθει η μυθολογούσα του συνείδηση ως αποτέλεσμα ψυχολογικής ανάγκης, το να δημιουργεί έργα αισθητικής ανάτασης, συνθέτοντας  με κανόνες μετρικούς και μουσικούς κάθε φορά νέα, σύγχρονα περιβάλλοντα συνείδησης, μουσικά, λογοτεχνικά και εικαστικά έργα,  ίσως αποτελεί το ευτυχέστερο γεγονός της ζωής του επάνω στον πλανήτη που κατοικεί.

Βέβαια, σήμερα για μας οι αρχαίοι μύθοι δεν είναι πραγματικοί μύθοι, αλλά πλαστοί. Επιζούν ως φιλοσοφικά νοήματα ή ως αισθητικά σύμβολα υψηλών και ωραίων νοημάτων, επιζούν η σοφία, η δύναμη, η ομορφιά κι όχι η Αθηνά, ο Ηρακλής, η Αφροδίτη. Ως πλαστοί μύθοι συνυπάρχουν με την επίγνωση ότι δεν ανταποκρίνονται σε τίποτα αληθινό. Πρόκειται για το παιχνίδι μιας φαντασίας που έχει απαρνηθεί το φανταστικό.

Τον μεγαλύτερο χώρο του μύθου τον υποκατέστησε κατά την ρωμαϊκή εποχή η «εξ αποκαλύψεως» αλήθεια, διότι, όπως και ο μύθος, η αλήθεια αυτή δεν νοείται κατά τους νόμους της διάνοιας και της επιστήμης. Όπως και ο πραγματικός μύθος, στηρίζεται στην πίστη, στην πεποίθηση ότι αυτά που δηλώνει είναι μια αλήθεια υπεραισθητή. Στον ελάχιστο χώρο που απέμεινε στην μυθολογούσα συνείδηση του ανθρώπου, όσο υπάρχουν απλές ψυχές και παιδιά, το πιθανότερο είναι ότι και θα επιζεί ο αρχαίος μύθος, ο ησιόδειος και ο ομηρικός, ως πλαστός,  και θα γεννιούνται νέοι μύθοι που θα συνυπάρχουν με την «εξ αποκαλύψεως» αλήθεια ως αισθητικές μορφές και συμβολικές εκφράσεις και θα  εκτείνονται πέρα από τον χώρο και το χρόνο του ανθρώπου και του σύμπαντος.

Β΄ ΜΕΡΟΣ

Στο μουσικό πρόγραμμα «Σιγανά και ταπεινά άσματα του Αιγαίου με θρησκευτικές επικλήσεις» έχουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε τα διάφορα είδη των ελληνικών παραδοσιακών ασμάτων, ως προς το περιεχόμενο διαφορετικών και όχι ως προς τη μουσική τους φόρμα η οποία είναι απλή διμερής ασματική μορφή.

Παρουσιάζονται άσματα του γάμου, επιθαλάμια, άσματα της ναυτοσύνης, μία παραλογή και άσματα κοινωνικά. Οι έρρυθμες μελωδίες των ασμάτων, είτε προέρχονται από την Καππαδοκία, είτε από την Κύπρο, την Κρήτη, την Πόλη, τη Θράκη ή το Αιγαίο παρακολουθούν αρκετά στενά τα μελίσματα τής ελληνορθόδοξης θρησκευτικής μελοποιΐας, μεγαλυνάρια, κοντάκια, τροπάρια, και αυτό το χαρακτηριστικό, ακριβώς, είναι που τα εντάσσει στην ίδια ενότητα ύφους ως  ελληνικών ασμάτων.

Τα θέματά τους, απόηχοι σοβαρών κοινωνικών συμβάντων ή χαρακτηριστικών θεμάτων που πάντα απασχολούν την καθημερινότητα των Ελλήνων  γάμος, δουλειά, ξενιτιά κι όλα αυτά σε σχέση με το θείο. Όπως στην ευριπίδεια τραγωδία, η θεότητα υπάρχει στο φόντο της ανθρώπινης ζωής έτοιμη να παρέμβει όταν ο άνθρωπος την επικαλεστεί στην προσπάθειά του για ζωή ευτυχή και γαλήνια.

ΤΑ ΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ

1. Ζιμπούλι, όσταν εξεχωρίσαμε. Κάρπαθος

2. Τούρνα. Δωδεκάνησα

3. Μεσ' του Αιγαίου τα νησιά. Δωδεκάνησα

4. Πέρα στους πέρα κάμπους. Δωδεκάνησα

5. Ερήνη πούσουν το πρωί. Δωδεκάνησα

6. Εβραίος στο καράβι. Κάλυμνος (17ος αι.)

7. Η νύφη μας. Κάλυμνος

8. Γάντα γιαλέσα. Κάλυμνος

9. Η τράτα. Αιγαίο

10. Για ιδές περβόλιν όμορφο. Κρήτη

11. Απόψε τα μεσάνυχτα. Καππαδοκία

12. Ώρα καλή κι ώρα χρυσή. Κύπρος

13. Καράβι καραβάκι. Προποντίδα

14. Έχε γεια Παναγιά. Πόλη

[Ζάκυνθος, ημέρα των Φώτων 2013]

Ο Ιερομάρτυρας της Μαγνησίας και τα άλογα

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Ο Άγιος Χαράλαμπος, του οποίου την μνήμη γιορτάζουμε αύριο, έχει συνδεθεί και στο νησί μας με την θεραπεία της πανούκλας και σε ανάμνηση της σωτηρία της Ζακύνθου από την φοβερή αυτή επιδημία, που συχνά αποδεκάτιζε πόλη και χωριά, ύστερα από θαυματουργική επέμβασή του, κτίστηκε η ιστορική εκκλησία του στο Ποτάμι, η οποία, εκτός των άλλων, είναι και ένα μικρό μουσείο, με σημαντικά έργα τέχνης και μια ακλόνητη μαρτυρία για το παρελθόν μας.

   Ακόμα και σήμερα, την ημέρα της γιορτής του, γίνεται λιτανεία του τεμαχίου του λειψάνου του και της εικόνας του, η οποία παριστάνει το σωτήριο γεγονός, στους δρόμους της πόλης και την έχει άριστα αποθανατίσει σε μακρόστενο πίνακά του ο ντόπιος ζωγράφος Γιαννάκης Κοράης ή Καστρινός. Η πολυπρόσωπη αυτή σύνθεση προέρχεται από τον ομώνυμο ναό των Κήπων και σήμερα φυλάσσεται στην είσοδο του μετασεισμικού μας Μουσείου.

   Μα ο λαοφιλής αυτός Ιερομάρτυρας έχει και μια άλλη ιδιότητα, που τον χαρακτηρίζει και τον κάνει περισσότερο αγαπητό στα λαϊκότερα, κυρίως, κοινωνικά στρώματα. Είναι ο Άγιος που θεραπεύει τα άλογα και φροντίζει για την υγεία και την ευρωστία τους. Για το λόγο αυτό τα τάματα των πολλών εικόνων του, χρυσά, ασημένια ή κέρινα, είναι σε πλειοψηφία απεικονίσεις του ευγενούς αυτού ζώου και στέκουν εκεί υπενθυμίζοντας κάποια ευεργεσία του στον πιστό αυτό σύντροφο του ανθρώπου, που κάποτε, πριν εφευρεθούν τα σύγχρονα μέσα μεταφοράς, ήταν εντελώς απαραίτητος για την διαβίωση όλων.

   Στο χωριό Κοιλιωμένος, μάλιστα, στις 10 του Φλεβάρη, ημέρα της επετείου της κοίμησης του Αγίου, οι κάτοικοι της περιοχής συνήθιζαν να παίρνουν τα άλογά τους και να τα πηγαίνουν σ’ ένα περίτεχνο προσκυνητάρι, το οποίο έχει ανεγερθεί στην άκρη του χωριού και έχει μέσα την εικόνα του. Εκεί τα τριγύριζαν τρεις φορές γύρω από την «κολόνα», για να πάρουν την ευλογία του Ιερέα της Μαγνησίας και μετά τα γύριζαν στους στάβλους τους.

   Η ιδιότητα αυτή του Αγίου Χαράλαμπου οφείλεται, κατά κύριο λόγο, στον κακό καιρό, που κάνει την περίοδο της γιορτής του και είναι αιτία για τις πολλές ασθένειες των ζώων. Έτσι και ο άλλος γνωστός Άγιος, ο οποίος γιορτάζει την επόμενη μέρα, στις 11 του ίδιου μήνα, ο Άγιος Βλάσιος, σε πολλά μέρη θεωρείται και αυτός ο θεραπευτής των ζώων και κυρίως των αλόγων.

   Μα υπάρχει και μια στιγμή στην βιογραφία του Ιερομάρτυρα, η οποία δικαιολογεί την ιδιότητά του για την προστασία των αλόγων. Ο αυτοκράτορας Σεπτίμιος Σεβήρος, όπως μας διασώζει το συναξάρι του Αγίου, εκτός των άλλων βασανιστηρίων, στα οποία τον υπέβαλε, για να απαρνηθεί την πίστη του, διέταξε κάποτε να τον μεταφέρουν από την Μαγνησία στην Αντιόχεια με καρφιά στην πλάτη και πάνω σ’ ένα άλογο, για να τον κοροϊδέψουν. Στην διάρκεια της πορείας – διαπόμπευσης και ενώ οι στρατιώτες, που συνόδευαν τον Άγιο Χαράλαμπο, τον χλεύαζαν, το ζώο μίλησε και είπε: «Τρισκατάρατου υπηρέτες του διαβόλου, δεν βλέπετε πως είναι ο Θεός με αυτόν τον άνθρωπο; Λύστε τον, λύστε τον, για να λυθείτε και εσείς από τα αόρατα δεσμά». Αυτοί τότε φοβήθηκαν «σφόδρα» και έλυσαν τον πολύπαθο ιερέα και τον κατέβασαν από το ζώο. Από τότε αυτός απέκτησε τη χάρη να λύνει τα ορατά και τα αόρατα κακά και να θεραπεύει τα άλογα, μια και ένα από αυτά χρησιμοποίησε ο Θεός για να τον σώσει και να αποκαλύψει την αλήθειά του.

   Για τον λόγο αυτό ο λαοφιλής Μάρτυρας ξεπέρασε την ιδιότητα των άλλων, έφιππων, συναθλητών του (Γεωργίου, Δημητρίου, Θεοδώρων, Μηνά, Ευσταθίου, Ευστρατίου κ. ά.) και είναι ο γιατρός και σωτήρας των αγαπημένων στον άνθρωπο τετράποδων, των απαραίτητων κάποτε και σε περίοδο ειρήνης, αλλά και σε εποχές πολέμων.

   Το θαύμα αυτό του Αγίου απαθανατίζεται και σε πολλές εικόνες του, οι οποίες περιτριγυρίζονται από σκηνές του βίου του. Αρκετές παρόμοιες υπάρχουν και στο νησί μας. Ενδεικτικά αναφέρουμε το έργο του σημαντικού αγιογράφου Νικολάου Καλ(λ)έργη, το οποίο παριστάνει στο κέντρο τον Ιερομάρτυρα ένθρονο και περιμετρικά ιστορεί δέκα σκηνές από τη ζωή και το πολύπλευρο μαρτύριό του. Η μια από αυτές, η οποία βρίσκεται στο πάνω αριστερό μέρος της εικόνας, θυμίζει στους πιστούς το γεγονός στο οποίο αναφερόμαστε. Μπροστά προηγείται ημίγυμνος και πάνω σε άλογο ο Άγιος και πίσω του ακολουθούν αρκετοί στρατιώτες, ντυμένοι με τις χαρακτηριστικές ρωμαϊκές στολές, με τα ακόντιά τους προτεταμένα. Η εικόνα, η οποία είναι ενυπόγραφο έργο του καλλιτέχνη και φτιάχτηκε το 1728, εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο Ζακύνθου και προέρχεται από την εκκλησία της παναγίας της Βλαχέραινας στο Αργάσι, που κάποτε ανήκε στην συντεχνία των παντοπωλών.

  

   Τέλος πρέπει να σημειώσουμε πως με την γιορτή του Αγίου Χαράλαμπου κλείνει ένας μεγάλος και πλούσιος σε λαογραφία εορταστικός κύκλος, αυτός του Χειμώνα, οποίος άρχισε, κυρίως, με την γιορτή του Αγίου Δημητρίου, στις 26 Οκτωβρίου και πως οδηγούμαστε πια στην Άνοιξη και την ανανέωση της φύσης, με την πρώτη επόμενη μεγάλη γιορτή των Αγίων Σαράντων, στις 9 Μαρτίου.

Παύλου Φουρνογεράκη: ΑΝΤΙ-ΣΤΟΙΧΙΣΗ (ποίημα)

1

Οξυγώνιες σχέσεις αμβλείας ψαλίδας

κι ο αγκυλωτός

οικόσημο της βίας

στην αρχή

ή

στο τέλος

του κύκλου

2

Φαύλοι λογ-άριθμοι

των Τριών

στη ρίζα του ισο-πλεύρου

της Δημο-

κρατίας

3

Συνημίτονα των αυξήσεων

κι ο αστρολάβος

μετρητής

μοιρών

4

Η μοναξιά των παραλλήλων

τείνει

στο συμπαντικό άπειρο

τη σμίξη

5

Υπο-σύνολα,

έξω από τις αγκύλες

 ορίζονται

οι συγκλίσεις

[Ζάκυνθος, Φλεβάρης 2013]

π. Παναγιώτη Καποδίστρια: ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ

[Ηλεκτρονικό ανάτυπο από τον α΄ τόμο τού Τιμητικού Δίτομου για τον καθηγητή Γεώργιο Ν. Λεοντσίνη, Αθήνα 2011, τ. 1, 517-531]

Λεσβιακό Ημερολόγιο 2013

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ γράφει η  ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Επιμέλεια: Παναγιώτης Σκορδάς / Εξώφυλλο-Φωτογραφίες: Στέλιος Σκοπελίτης / Εκδόσεις Αιολίδα, Μυτιλήνη 2012, σελ. 413

Στον υπότιτλο «Γράμματα, Τέχνες, Πολιτισμός», συνοψίζεται όλο το περιεχόμενο του «Λεσβιακού Ημερολογίου 2013», το οποίο θα μπορούσαμε χωρίς καμία επιφύλαξη να χαρακτηρίσουμε ως Τόμο και τούτο γιατί αποτελεί εκτενή και εμπεριστατωμένη έρευνα και μελέτη του επιμελητή της έκδοσης, Δρ. της Φιλολογίας, Παναγιώτη Σκορδά. Στο συνοπτικό του πρόλογο ο επιμελητής εξαίρει   τη συμβολή της παιδείας στην κατάκτηση ατομικών και εθνικών ελευθεριών, άποψη που προσυπογράφουμε με πάθος. Ακολουθεί ο χαιρετισμός του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, του Μητροπολίτη Μυτιλήνης και των πολιτικών αρχόντων του νησιού.

Στις ενότητες που ακολουθούν οι αναγνώστες θα ανακαλύψουν πλούσια, ποικίλη ύλη και θα βυθιστούν στις σελίδες του Ημερολογίου, διαπιστώνοντας ότι είναι  δύσκολο να κάνουν κάποια επιλογή εξ αιτίας της υψηλής ποιότητας των γραφομένων. «Μελέτες», «Αρχαία Ιστορία», «Νεότερη Ιστορία», «Τοπογραφία», «Οικολογία», «Εκπαίδευση», «Λαογραφία», «Μουσική», «Θέατρο», «Γραμματολογία», «Αφιέρωμα, Αργύρης Εφταλιώτης 1849-1923, 90 χρόνια από το θάνατό του», «Η Λέσβος, οι άνθρωποι, ο χρόνος, οι ιστορίες τους», «Στο μεταίχμιο, από το 2012 στο 2013»και  «Βιογραφικά συντελεστών».  

Με το πρώτο ξεφύλλισμα οι εντυπωσιακές φωτογραφίες του Στέλιου Σκοπελίτη σε άσπρο -μαύρο, έργα της φύσης  και του μαγικού φακού του, συναρπάζουν! Μιλούν και συγκλονίζουν με την ιδιότυπη γυμνότητά τους, την εκφραστική τους κίνηση και την   κραυγή  αγωνίας για τη γη, την ποτισμένη με λάβα, αίμα και ιδρώτα ανθρώπων που πάτησαν και πατούν τα αιώνια, ιερά χώματά της. Το λιγοστό χρώμα που προσθέτει ο καλλιτέχνης  σε μερικές από αυτές απαλύνει την κραυγή και ημερώνει το τοπίο.

Στη συνέχεια κείμενα συγγραφέων, σύγχρονων και παλαιών, δίνουν το στίγμα της σημαίνουσας γραφής τους. Ένα κουαρτέτο εγχόρδων  είναι το «Κουαρτέτο» της Φωτεινής Φραγκούλη: «Ο Ευκάλυπτος», «ο Λύχνος», «Η Μυρτώ και το φεγγάρι», «Οι χαμένες ώρες», όπου η κάθε νότα-λέξη ξεπερνά το αδύνατο και αγγίζει το θαύμα! Η μελέτη δε του Γιάννη Κωνσταντέλλη φωτίζει το έργο της συγγραφέως και αναδεικνύει την εμπνευσμένη της γραφή. Τις επιστολές του Αντώνη Πρωτοπάτση για το Δημήτριο Βερναρδάκη προς τον Κίμωνα Μιχαηλίδη σχολιάζει εύστοχα ο Νίκος Παπαδέλλης. Ο Στρατής Νικέλης μάς γνωρίζει το περιοδικό ο «Αντίλαλος της Βρίσας», ένα πολιτιστικό και πνευματικό εργαστήρι του νησιού, όπου αναφέρεται και στην οργάνωση και λειτουργία της βιβλιοθήκης «Κώστας Τσέλικας». Τον αντικομουνισμό του Στράτη Μυριβήλη μάς αποκαλύπτει ο Νίκος Σαραντάκος και η Δήμητρα Ψύλλου κάνει τη σύγκριση ανάμεσα στην Α΄ και στη Β΄ έκδοση του έργου του «Η Ζωή εν Τάφω». Τη Νομισματοκοπία στην Αρχαία Λέσβο μελετά και αναδεικνύει ο Απόστολος Γονιδέλλης, γνωρίζοντάς μας τις «Σιδερένιες ράβδους έξη οβολών», τα «Τάλαντα από την Αρχαία Ελλάδα», «Το Τετρώβολο του Κοινού των Λεσβίων», το «Αναμνηστικό νόμισμα συμμαχίας Μυτιλήνης Περγάμου», «Τις κεφαλές των νέγρων»σε λεσβιακό νόμισμα και τόσα άλλα ενδιαφέροντα. Ο Νίκος Δέτσης εμβαθύνει σε μια εξαιρετική μελέτη τα «Λεσβιακά» του Θουκυδίδη, όπου καταγράφεται η αποστασία της Μυτιλήνης το 428 π. Χ. από την Αθηναϊκή Συμμαχία με όλες τις τραγικές συνέπειες.

Δάφνις και Χλόη, οι αιώνιοι εραστές του 2ου μ. Χ. αιώνα, του Λέσβιου Λόγγου, μόνο στην αρχαία Πύρρα, στον Κόλπο της Λευκοθέας Καλλονής θα μπορούσαν να ερωτευθούν. Και πώς να μη συνδέσει κανείς την Καλλονή με τη θεά Αφροδίτη; Ο Άρης Κυριαζής με τη σπουδαία μελέτη του ρίχνει φως στα μυστήρια του έρωτα και της ομορφιάς! Για να έρθει η μεγάλη μορφή, η «Μελίφωνος» Σαπφώ που θα πρέπει, κατά την άποψή μας, κάποια χρονιά το «Λεσβιακό Ημερολόγιο» να αφιερωθεί ολόκληρο στην Ποιήτρια των Ποιητών της Λέσβου και του κόσμου όλου. Ο Αθανάσιος Φραγκούλης προσεγγίζει «Τα καύχημα της Λέσβου» με μια ενδελεχή έρευνα και μελέτη και καταθέτει  τα συμπεράσματά του, τις πολύτιμες απόψεις του και την πλούσια βιβλιογραφία. Στην ενότητα «Νεότερη Ιστορία» η Σταυρούλα Λυκιαρδοπούλου-Κοντάρα αναφέρεται στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και στη δράση του Ελληνικού Υποπροξενείου στη Μυτιλήνη. Στην ίδια ενότητα ο Στρατής Μολίνος μάς γνωρίζει «Ένα Φιλικό της Λέσβου», τον πρόκριτο Γεωργάκη Γριμάνη. Για το σύγχρονο αγωνιστή Γιάννη Χρυσάφη και τον αντιδικτατορικό του αγώνα μας μιλά ο Γιώργος Γαλέτσας. Στην ενότητα «Τοπογραφία» ο Τάσος Μακρής μελετά τη Σκάλα Πολιχνίτου και ο Φώτης Βασίλογλου τους Γάλλους Περιηγητές στο Μεσότοπο και την Ερεσό στα 1830. Στην «Οικολογία», ο Δημήτρης Λαμπρέλλης φωτογραφίζει τα πουλιά της Καλλονής και δημιουργεί την προσωπική του μυθολογία με σπάνια καλλιτεχνική ματιά και ευαισθησία! Τον πλούτο της Λέσβου θα γνωρίσουμε στο «Περί μελισσών, ανθέων και άλλων καλλών» της Θεοδώρας Πετανίδου, καθώς και τις «Τρούφες και ύδνα» κατά την αναζήτηση των υπόγειων μανιταριών της αρχαιοελληνικής γραμματείας του Αριστείδη Σγατζού. Ο Κώστας Μίσσιος σχολιάζει με το δικό του μοναδικό τρόπο  φωτογραφίες της σχολικής ζωής της Μυτιλήνης.

Πλούσια  βιβλιογραφία, πολύτιμο οδηγό για τους μελετητές, παραθέτει ο επιμελητής του Ημερολογίου, καθώς και  ένα μικρό αφιέρωμα στον Αργύρη Εφταλιώτη με τη συμπλήρωση το 2013, 90 χρόνων από το θάνατό του. Στο τιμητικό αυτό αφιέρωμα ο Παναγιώτης Σκορδάς υπενθυμίζει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Αργύρη Εφταλιώτη στο κίνημα του Δημοτικισμού, την επιρροή που άσκησε στους λογοτέχνες και λογίους συμπατριώτες του με αποτέλεσμα η Λέσβος να βρεθεί στην πρωτοπορία του γλωσσικού ζητήματος και η περίφημη «Λεσβιακή Άνοιξη»να κερδίσει τον ευρύτερο  ελλαδικό πνευματικό χώρο. Το αφιέρωμα συμπληρώνεται από δύο αυτοβιογραφικά σημειώματα, φωτογραφίες, εξώφυλλα βιβλίων και ανέκδοτο αρχειακό κείμενο του 1927.

Ο αναγνώστης θα ανακαλύψει κι άλλα «Δώρα» του Ημερολογίου από την ενότητα Λαογραφία, Εκπαίδευση, Μουσική, Θέατρο, σπάνιες φωτογραφίες του νησιού από τα αρχεία των Μάκη Μπεκιάρη, Ιγνάτη Σίμου, Κώστα Μίσσιου, Νίκου Παπαδέλλη, Στρατή Αναγνώστου, Παναγιώτη Σκορδά καθώς και έξυπνες γελοιογραφίες.

Ένα ακόμα θαυμαστό Ημερολόγιο προσθέτουν οι Εκδόσεις «Αιολίδα» και  ο επιμελητής του Τόμου, Παναγιώτης Σκορδάς, στο πνευματικό τους θησαυροφυλάκιο. Εμείς μαζί με τα πολλά συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές,  ευχόμαστε καλή δύναμη για το επόμενο, προσθέτοντας την ταπεινή μας κρίση: Η «Λεσβιακή Άνοιξη» δεν τέλειωσε ακόμα και ποτέ δε θα τελειώσει!

Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2013

Η Μάρτυς της Κατάνης και οι κεραυνοί

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

     Ο λαός του νησιού μας, αλλά και κάθε άλλος λαός, τα παλιότερα χρόνια, τότε που όλα ήταν γι’ αυτόν ποιητικά πρωτόγονα, κατέφευγε σχεδόν πάντα στην επίκληση του θείου, όταν βρισκόταν μπροστά από κάποιο κακό και με την θαυματουργική και υπερφυσική επέμβασή του προσπαθούσε να δώσει λύση στα προβλήματά του. Έτσι παραχώρησε ειδικότητες σε διάφορους Αγίους, οι οποίες είτε είχαν σχέση με τον βίο και το μαρτύριό τους, είτε εξαρτιόνταν από την εποχή της γιορτής τους. Σαν παράδειγμα αναφέρουμε την Αγία Παρασκευή, την γιατρό των οφθαλμών, στην πρώτη περίπτωση, που, όπως ο συναξαριστής της διασώζει, σαν την έβαλαν σε καζάνι με καυτό λάδι και αυτή δεν καιγόταν, της ζητήθηκε από τον βασανιστή της να του ρίξει λίγο από το υγρό, για να δει την θερμοκρασία του, το οποίο τον τύφλωσε και η Μάρτυς του έδωσε το φως του και στην δεύτερη τον Άγιο Χαράλαμπο, που στην εποχή της επετείου της μνήμης του, στις 10 Φλεβάρη, είναι σε έξαρση οι ασθένειες των ζώων και γι’ αυτό ο Ιερομάρτυρας είναι ο προστάτης τους και κυρίως των αλόγων, όπως και ο Άγιος Βλάσιος της επόμενης ημέρας.

   Πολλές, μάλιστα, από τις ιδιότητες αυτές είναι κατάλοιπα παγανιστικής λατρείας, η οποία κληροδοτήθηκε στους χριστιανικούς Αγίους και έτσι επιβίωσε και διατηρήθηκε στην νεότερη θρησκεία. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος σε πολλά μας θυμίζει τον Απόλλωνα, με τον οποίο σχεδόν ταυτίζεται ή της Αγίας Βαρβάρας, η οποία με τον καιρό απέκτησε πολλές ιδιότητες της κουροτρόφου Εκάτης.

   Η Αγία Αγάθη, της οποίας η επέτειος της μνήμης της είναι στις 5 Φεβρουαρίου κάθε χρόνου, για το λαό της Ζακύνθου είναι η ιερή μορφή, η οποία διώχνει τους κεραυνούς. Παλιότερα, τις κρύες και μεγάλες νύχτες της βαρυχειμωνιάς, όταν το επίφοβο αυτό καιρικό φαινόμενο απειλούσε τους κατοίκους του νησιού μας, οι γυναίκες του σπιτιού έλεγαν τρεις φορές: «Αγία Αγάθη βοήθα» και έκρυβαν τα μαχαίρια και τα ψαλίδια, που βρίσκονταν εκτός συρταριών. Άλλες, πάλι, συνέχιζαν με το τροπάριο της Μάρτυρος: «Στολιζέσθω σήμερον η εκκλησία…» και τέλος μουρμούριζαν και το εξής ξόρκι: «Άστραφτος είναι ο Θεός, αχειροποίητος ο ουρανός, Χριστός γεννάται. Εις το όνομα της Αγίας Τριάδος».

   Η Αγία Αγάθη, όχι και τόσο γνωστή στον Ελληνικό χώρο, καταγόταν από την Κατάνη και σ’ αυτήν την πόλη μαρτύρησε με φρικτό τρόπο, επί του Δεκίου. Καταγόταν από εύπορους γονείς, αλλά ειδωλολάτρες και βρήκε φρικτό τέλος, με πολύμορφους βασανισμούς, επειδή προσχώρησε στον χριστιανισμό και δεν δέχτηκε ν’ απαρνηθεί τη νέα της πίστη. Το κυριότερο και πιο  χαρακτηριστικό της μαρτύριο είναι η αποκοπή του στήθους της και αυτό ιστορούν όλοι οι μεγάλοι ζωγράφοι της Δύσης στους πίνακές τους, οι οποίοι απαθανατίζουν την μορφή και την προσφορά της.

   Διαβάζοντας την βιογραφία της, δεν μπορούμε να βρούμε κάτι, το οποίο να έχει σχέση με το φυσικό φαινόμενο των κεραυνών. Αυτό, βέβαια, σε πρώτο πλάνο, γιατί δεν πρέπει να περάσουμε απαρατήρητο, αν θέλουμε να δώσουμε μια εξήγηση σ’ αυτήν της την ιδιότητα, ένα από τα πρώτα της, μετά θάνατον, θαύματα, το οποίο σχετίζεται με την σωτηρία της ιδιαίτερης πατρίδας της.

   Σύμφωνα, λοιπόν, με τα όσα μας διασώζει ο συναξαριστής της, ένα χρόνο ακριβώς μετά από το θάνατό της, στις 5 Φεβρουαρίου του 252 μ. Χ., η λάβα της Αίτνας απειλούσε την πόλη της Κατάνης. Οι κάτοικοι τότε της περιοχής ζήτησαν την σωτηρία από την συντοπίτισσά τους Αγία. Πήραν την λάρνακα με το λείψανό της και την έστρεψαν προς την μεριά του ηφαιστείου. Η Μάρτυς τότε θαυματούργησε και διέσωσε τον τόπο της, σταματώντας την καταστροφή. Ίσως από τότε, επειδή ο κεραυνός θυμίζει λάβα, μια και αυτός είναι για το λαό μας εκδικητική φλόγα από τον ουρανό, η Αγία να απέκτησε αυτήν της την ιδιότητα.

   Τώρα το πώς η λατρεία της Αγίας πέρασε στο νησί μας και διαδόθηκε στην συνείδηση του λαού μας δεν είναι δύσκολο να το φανταστούμε. Άποικοι από την Κατάνη, την πατρίδα της Παρθενομάρτυρος Αγάθης, ήρθαν στο νησί μας και μετέφεραν κι ένα κομμάτι της πίστης τους και του πολιτισμού τους. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα του Αγίου Λέοντος, επισκόπου της πόλης της Αγίας, στον οποίο οφείλει τ’ όνομά του το ορεινό χωριό Άϊ-Λιος. Εκεί, μάλιστα, υπάρχει μέχρι και σήμερα και κεντρική, ενοριακή εκκλησία, η οποία τιμάται στ’ όνομά του και γιορτάζει τόσο την ημέρα της μνήμης του, στις 20 Φεβρουαρίου, όσο και στην επέτειο της μετακομιδής του λειψάνου του, στις 13 Μαΐου, μια καθαρά τοπική γιορτή της Κατάνης, η οποία δεν σημειώνεται σε κανένα δικό μας ημερολόγιο, αλλά μάλλον προέρχεται από την μακραίωνη παράδοση.

   Δεν ξέρω αν κανείς επικαλείται σήμερα την Αγία Αγάθη τις κρύες χειμωνιάτικες νύχτες. Ίσως έχουμε πια περισσότερη εμπιστοσύνη στ’ αλεξικέραυνα. Μπορεί, όμως, να κάνουμε μνεία στ’ όνομά της σε άλλου είδους κεραυνούς, που μας απειλούν. Και μην ξεχνάμε να φυλάμε, μετά την επίκληση τα φονικά όπλα. Είναι κι αυτό μια λύση.

  Όταν χάνουμε την εμπιστοσύνη μας στους επίγειους κυβερνώντες, στρεφόμαστε στους επουράνιους.

Παύλου Φουρνογεράκη: ΤΟΛΜΗ (ποίημα)

Κόντρα στον αγέρα

σαν τους σολομούς την ώρα

του ποταμού

ο ίλιγγος των καμπυλών 

Κρανοφόρε,

πίσω απ’ το νέφος του φόβου

ανθίζουν μανουσάκια,

άσε τις οσμές να μεθύσουν

  αμυγδαλιές.

Ζάκυνθος, Φλεβάρης 2013