Ζαχαρία Στουφή: ΤΑ ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ

Έτσι καθώς βλέπουμε τα κοσμήματα στις βιτρίνες, στις διαφημίσεις, τα περιοδικά και πάνω στους ανθρώπους που τα φορούν, τα εκλαμβάνουμε σαν ένδειξη πλούτου και σαν στάση ζωής απέναντι στη χλιδή και την ευημερία. Τα συνδυάζουμε με τον γάμο, την βάπτιση αλλά και τον έρωτα, μιας και τα μοντέλα που τα διαφημίζουν είναι από τα πλέον ερωτικά. Τα κοσμήματα τα ταυτίζουμε με τη γυναίκα, αλλά κυρίως με τη ζωή γιατί όλα αυτά που προανέφερα την προϋποθέτουν.

Γεγονός είναι πως δεν έχουμε μάθει να ταυτίζουμε τα κοσμήματα με τον θάνατο, αλλά είναι αλήθεια πως τα χρησιμοποιούμε στον θάνατο, γι’ αυτό σε τούτο το κείμενο θα προσπαθήσω να δώσω τη σχέση κοσμήματος - θανάτου και τα συμπεράσματα δικά σας.

Σύμφωνα πάντα με τα ευρήματα των ανασκαφών, από την αρχαιότητα πολλοί λαοί, ανάμεσά τους και οι Έλληνες, στόλιζαν με κοσμήματα τους νεκρούς τους. Το νεκρικό στόλισμα δεν αφορούσε μονάχα στα κοσμήματα, αλλά προεκτεινόταν στα ενδύματα, στα υποδήματα, στο μακιγιάζ και στο χτένισμα, προκειμένου να έχει την ωραιότερη εικόνα του στο ταξίδι για τον Άδη. Το κόσμημα είναι βασικό μέρος του καλλωπισμού και της ενδυμασίας και συνήθως είναι από χρυσάφι ή ασήμι, ενώ όταν έχει πετράδια αυτά είναι πολύτιμα.

Στην αρχαία Ελλάδα, ένας «κλάδος» της αργυροχρυσοχοΐας ήταν το νεκρικό κόσμημα, το οποίο εντοπίζουμε στις ανασκαφές με δύο κυρίως μορφές. Η μία μορφή είναι αυτή της «απομίμησης» πραγματικών κοσμημάτων. Πρόκειται, δηλαδή, πάλι για χρυσό ή ασημένιο κόσμημα, μονάχα που αποτελείται από μία πολύ λεπτή φλοίδα του πολύτιμου μετάλλου, το οποίο έχει «χτυπημένα» διακοσμητικά και αναπαριστά κολιέδες, μενταγιόν και βραχιόλια. Λέω ότι αναπαριστά, γιατί τα πραγματικά βραχιόλια και οι κολιέδες είναι πολύ πιο χοντρά, με σκαλισμένες παραστάσεις ή διακοσμητικά και το βάρος τους σε χρυσό δεκάδες φορές μεγαλύτερο. Αυτό σημαίνει ότι για λόγους οικονομίας δεν έθαβαν αξιόλογα κοσμήματα, είτε γιατί δεν υπήρχαν είτε γιατί ανήκαν στα θηλυκά της οικογένειας και ήταν τόσο πολύτιμα που αποτελούσαν περιουσιακά στοιχεία κληρονομιάς.  Όλα αυτά δεν αποκλείουν την ταφή των γυναικών (κυρίως νεαρής ηλικίας) με πραγματικά κοσμήματα. Εξάλλου, έχουν βρεθεί και τέτοια σε ανασκαφές αρχαίων τάφων, αλλά στην πλειονότητά τους είναι δαχτυλίδια και σκουλαρίκια.

Η άλλη μορφή της αρχαίας νεκρικής αργυροχρυσοχοΐας είναι αυτή που αφορά στους τάφους των βασιλιάδων, με πιο γνωστή την περίπτωση της Μακεδονίας. Σε αυτήν την περίπτωση, το χρυσάφι, το ασήμι και οι πολύτιμοι λίθοι δεν χρησιμοποιούνται κατ’ οικονομία αλλά καθ’ υπερβολή. Ολόχρυσες σαρκοφάγοι, νεκρικές μάσκες από χρυσό και στεφάνια φτιαγμένα με συνδυασμό πολύτιμων μετάλλων και λίθων, είναι λίγοι από τους θησαυρούς που έχουν έρθει στο φως. Δεν πρέπει, όμως, από τους αρχαίους χρόνους να μην αναφερθούμε και στα φαγιούμ που σαν νεκρικές απεικονίσεις (μιας και φτιάχτηκαν για να μπουν στον τάφο) εικονίζουν τις γυναίκες με τα κοσμήματά τους.

Με το πέρασμα των αιώνων και την καθιέρωση του χριστιανισμού ως επίσημη θρησκεία των Ελλήνων, τα κοσμήματα συνέχισαν να κοσμούν τους ανθρώπους αλλά και τους νεκρούς. Εκτός από τα μοιρολόγια, αυτό μαρτυρείται και σε άλλα ταφικά έθιμα που έχουν επιβιώσει μέχρι τις μέρες μας. Χαρακτηριστικό είναι το μοιρολόι που έχει καταγραφεί στο χωριό Λιθακιά της Ζακύνθου το 1965 και αναφέρεται στη σημασία που έχει η βέρα στο χέρι του νεκρού.

(απόσπασμα) 

…………………………………..

Ω! μη μου τη σκεπάσεις ουρανέ –ω, μανούλα μου

μη μου την πλακώσεις χώμα

Ω! δώσ’ του τη βέρα τη χρυσή

να πάρει άλλη γυναίκα

Ω! με δώδεκα πουκάμισα

και δεκατρία γελέκα

δώσ’ του τη βέρα τη χρυσή

να πάρει άλλη γυναίκα.

            Ήταν συνηθισμένο στα χωριά της Ζακύνθου (μερικές φορές ακόμα και σήμερα) να θάβουν τους νεκρούς με τη βέρα τους, όπου σε πολλές περιπτώσεις ήταν και το μοναδικό τους κόσμημα (οι γυναίκες είχαν και σκουλαρίκια ονομαζόμενα βεργέτες). Στο συγκεκριμένο μοιρολόι η κόρη που θρηνεί τη μητέρα της, την ικετεύει να αφήσει τη βέρα της στον πάνω κόσμο, προκειμένου με αυτήν ο πατέρας της να νυμφευθεί άλλη γυναίκα. Αυτή η έκκληση γίνεται επειδή ο πατέρας μπορεί να είναι ακόμη νέος ή τα παιδιά του να είναι κορίτσια και να έχουν παντρευτεί σε σπίτι με πεθερικά, οπότε να μην είναι σε θέση να τον γηροκομήσουν.

            Η έκκληση για τη βέρα δεν γίνεται για οικονομικούς λόγους, αλλά λόγω προλήψεων, μιας και πιστεύεται πως αν ο νεκρός φοράει τη βέρα του, παίρνει μαζί του και τον γάμο του, δεσμεύοντας έτσι τον εναπομείναντα σύντροφό του. Δηλώνει αιώνιο δέσιμο η βέρα που κατεβαίνει στον Άδη, ενώ η παραχώρησή της στον/ην σύντροφο σημαίνει την αποδέσμευση από τον γάμο που έτσι και αλλιώς διέκοψε ο θάνατος και την ελευθερία του/ης να ξαναπαντρευτεί. Πάντως για τη βέρα σε σχέση με τον θάνατο έχω ακούσει και μαρτυρίες για γριές (που αν και ήταν ήδη χήρες), όταν άρχισαν το χαροπάλεμα, έβγαλαν τη βέρα τους για να μπορέσουν να ξεψυχήσουν, θαρρείς και πίστευαν πως η βέρα στο δάχτυλο θα τις κρατούσε με τη βία στη ζωή, κάνοντας πιο επώδυνο το ψυχομαχητό τους.

            Εκτός από τη βέρα και τα σκουλαρίκια, στη νεότερη εποχή όχι μόνο γυναίκες αλλά και άντρες θαβόντουσαν με το ρολόι χειρός φορεμένο, με καδένες, δαχτυλίδια, κ.ά. Οι νεαρές κοπέλες που πέθαιναν ανύπαντρες-παρθένες, προκαλούσαν τεράστια θλίψη και από την αρχαιότητα μέχρι και το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα την στόλιζαν νύφες και εκτός από τις τιμές του γάμου, οι νύφες, ως γνωστόν, είναι γεμάτες κοσμήματα. Εδώ νομίζω πως πρέπει, σε σύγκριση με τα φαγιούμ, να αναφερθώ και στις φωτογραφίες που επιλέγουν οι οικείοι των νέων κοριτσιών της εποχής μας να βάλουν ως ανάμνηση στον τάφο τους. Είναι φωτογραφίες από κάποια «επίσημη» εκδήλωση της ζωής τους και πολλές φορές απεικονίζονται με τα κοσμήματά τους φορεμένα.

            Τα κοσμήματα στους νεκρούς διακόπηκαν απότομα όταν το ντύσιμό τους το ανέλαβαν τα γραφεία τελετών. Όχι μόνο επειδή τους νεκρούς δεν τους έντυναν σπίτι, αλλά γιατί οι συγγενείς φοβόντουσαν και την κλοπή των κοσμημάτων. Αυτή η συνήθεια του λαού να βάζει τα κοσμήματα στους νεκρούς του, από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα, δημιούργησε μία κατηγορία ληστών, που χωρίζεται σε τυμβωρύχους αρχαιοκάπηλους και σε απλούς τυμβωρύχους. Οι πρώτοι εντοπίζουν τα αρχαία νεκροταφεία και οτιδήποτε βρουν εκεί, επιτύμβιες στήλες, πήλινα αγγεία αλλά και κοσμήματα, έχουν μεγάλη αξία. Οι απλοί τυμβωρύχοι ανοίγουν τους τάφους στα σύγχρονα και εν ενεργεία νεκροταφεία, μιας και η ταφή χωρίς χώμα τους παρέχει τεράστια ευκολία. Κλέβουν από εκεί κοσμήματα, χρυσά δόντια και πολύτιμα μέταλλα που είχαν χρησιμοποιηθεί σε χειρουργεία για την αποκατάσταση καταγμάτων.

            Όμως, καλύτερα να μην ξεφύγουμε από το θέμα. Και όπως είπα αρχικά, τα συμπεράσματα δικά σας.

ΜΟΤΣΑΡΤ, Η ΜΕΓΑΛΟΨΥΧΙΑ ΤΟΥ ΤΙΤΟ / ΜΕΤΡΟΠΟΛΙΤΑΝ ΟΠΕΡΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΥΟΡΚΗΣ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Ήταν σε καλή ώρα ο Όμιλος  Antenna και το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, όταν το 2011 αποφάσισαν να συνεργασθούν με τη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης για μία τριετία [2911-2914] και να αναμεταδίδουν τις εκπληκτικές παραστάσεις της στην Αθήνα, Θεσσαλονίκη και σε πέντε ακόμα πόλεις της Ελλάδος, όπου η πληρότητα, όπως μαθαίνουμε, είναι εντυπωσιακή.  Καλό θα ήταν να διευρυνθεί όσο γίνεται περισσότερο ο κύκλος των συμμετεχόντων στο πρόγραμμα, “The MET Live in HD” πόλεων, ώστε να έχουν την ευκαιρία και τη χαρά και άλλοι συνάνθρωποί μας να παρακολουθούν τις σπουδαίες αυτές παραστάσεις.

Το 2013 συμπληρώνονται 130 χρόνια από την ίδρυση της διάσημης Όπερας, η οποία στην αρχή στεγάστηκε μεταξύ Broadway και 39^ης Λεωφόρου ώς τη μεταφορά της στο Lincoln Center όπου το Σεπτέμβρη του 1966  έγιναν τα εγκαίνια της εγκατάστασής της. Από το ξεκίνημά της σπουδαίοι καλλιτέχνες από όλα τα μέρη του κόσμου, αναφέρουμε ενδεικτικά τον Enrico Carouzo, τη Μαρία Κάλλας, τους θρυλικούς Μαέστρους Mahler, Toscanini, Bruno Walter, τον δικό μας Δημήτρη Μητρόπουλο, καλούνται να λάβουν μέρος στις  παραστάσεις της διάσημης Όπερας. Ο James Levine, μουσικός διευθυντής της για 40 χρόνια, παρέδωσε  από το 2011 στον  Fabio Luisi τα ηνία της μουσικής διεύθυνσης του θεάτρου.

Η επιλογή σημαντικών προσωπικοτήτων της τέχνης και η άρτια προετοιμασία της Όπερας είναι εγγύηση για το αποτέλεσμα. Μεγάλο επίσης ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι συνεντεύξεις των καλλιτεχνών, του μαέστρου, του σκηνοθέτη, του διευθυντή σκηνής που παίρνουν ντίβες της όπερας κατά τη διάρκεια του διαλείμματος και αποκαλύπτουν τα μυστικά των παρασκηνίων στους θεατές. Στη συγκεκριμένη παράσταση τής 1^η Δεκεμβρίου του 2012 οικοδέσποινα στο Live in HD ήταν η Αμερικανίδα mezzo-soprano Susan Graham.

Δύσκολο να ξεχωρίσουμε  την καλύτερη, μέχρι σήμερα, παράσταση της Όπερας της ΜΕΤ, που παρακολουθήσαμε. Θα σταθούμε στο φαινόμενο Μότσαρτ. Δεν τον ονόμασαν τυχαία «Αγαπημένο των Θεών». Σε κάθε νότα σε κάθε μελωδία νιώθει κανείς την παρουσία  του Θεού όπως νιώθει την ανάσα Του όταν περιδιαβαίνει μόνος  στη μαγεία της Φύσης.

“La Clemenza di Tito”, «Η Μεγαλοψυχία του Τίτο»  είναι η τελευταία  όπερα του Μότσαρτ. Περί τα μέσα Αυγούστου του 1791 ενώ ήταν αφοσιωμένος στη σύνθεση του Μαγικού Αυλού, το Εθνικό Θέατρο της Πράγας τού ζητά να συνθέσει μια όπερα για τις προγραμματισμένες στις 6 Σεπτεμβρίου του 1791 εορταστικές εκδηλώσεις της στέψης του βασιλιά Λεοπόλδου Β΄, αντί του ποσού των διακοσίων δουκάτων. Τη σημαντική αυτή παραγγελία που αποτελεί αναγνώριση της συνθετικής ικανότητάς του, παρά τον αρχικό αιφνιδιασμό, την αποδέχεται ο συνθέτης. Και, αγνοώντας τον ελάχιστο χρόνο που έχει στη διάθεσή  για να περαιώσει ένα απαιτητικό έργο, ρίχνεται νυχθημερόν στη δουλειά, αφού πρέπει παράλληλα να εργαστεί σκληρά για την ολοκλήρωση του  Μαγικού Αυλού, αλλά και του Ρέκβιεμ, τελευταία παραγγελία  ενός  μυστηριώδους αγνώστου.

Αν και βαριά άρρωστος η εσωτερική φλόγα της έμπνευσης δεν τον εγκαταλείπει. Απεναντίας, φουντώνει και τον μετουσιώνει σε Θεϊκό Πλαστουργό, δημιουργώντας εξαίσια Μουσικά Μνημεία, που διατρέχουν την αιωνιότητα! 

Το λιμπρέτο, «Η Μεγαλοψυχία του Τίτο» ήταν του διάσημου Ιταλού ποιητή  Μεταστάζιο [1698-1782], γραμμένο το 1734 για τον Antonio Caldara. Το ίδιο λιμπρέτο χρησιμοποίησαν για τις δικές τους όπερες  πάνω από 40 συνθέτες  ανάμεσά τους ο Γκλουκ και ο Σκαρλάττι.  O Μότσαρτ συνέθεσε την Opera  Seria    σε δύο πράξεις   πάνω στο διασκευασμένο λιμπρέτο  του Κατερίνο Ματσόλα. Στην πρώτη παράσταση, στο Estates Theatre της Πράγας, τον ρόλο του Σέστο ερμήνευσε ο διάσημος Ιταλός σοπράνο-καστράτο Domenico Bedini.

Ο θρυλικός Γάλλος σκηνογράφος  Jean Pierre Ponnelle  με την υψηλής αισθητικής  σκηνοθεσία του, τα εντυπωσιακά σκηνικά,  τα κοστούμια και τους ωραίους φωτισμούς του  Gil Wechsler, μας μεταφέρει στη Ρώμη του Α΄ αιώνα π. Χ  όπου διαδραματίζεται η υπόθεση της Όπερας. Η αρχική απόφαση του ρωμαίου  αυτοκράτορα Τίτο,  να παντρευτεί  τη Βερενίκη κόρη του βασιλιά της Ιουδαίας, ματαιώνεται από τον ίδιο και επιλέγει στη θέση της τη  Σερβίλια, αδελφή του πιστού του φίλου Σέστο.  Εξοργισμένη η Βιτέλια, κόρη πρώην αυτοκράτορα, καθώς  επιθυμεί να καθίσει η ίδια στο θρόνο της Ρώμης, εκμεταλλεύεται την αγάπη που της έχει ο  Σέστο, και του αναθέτει να   δολοφονήσει τον Τίτο. Ανήμπορος να αντισταθεί στον έρωτά του, ο Σέστο, δέχεται. Αλλά ο αυτοκράτορας και πάλι αλλάζει γνώμη όταν μαθαίνει από τη Σερβίλια ότι αγαπά τον Άννιο πιστό φίλο του αδελφού της κι έχει υποσχεθεί να τον παντρευτεί. Τότε ο Τίτο επιλέγει την Βιτέλια για σύζυγο, η οποία όμως αγνοούσε αυτή την απόφασή του, όταν έστελνε τον ερωτευμένο Σέστο να πυρπολήσει το Καπιτώλιο και να τον σκοτώσει. Τραγική ειρωνεία,   το Καπιτώλιο καίγεται καθώς τής γνωστοποιούν την απόφαση του αυτοκράτορα να την παντρευτεί. Ευτυχώς, η απόπειρα δολοφονίας   αποτυγχάνει χωρίς οι συνωμότες να το γνωρίζουν. Ο  δολοφόνος  ζητά μέρος να κρυφτεί και πνιγμένος στις τύψεις θέλει να ομολογήσει το έγκλημά του αλλά η Βιτέλια τον αναγκάζει να σιωπήσει. Όταν ο Σέστο μαθαίνει ότι ο αυτοκράτορας ζει, ομολογεί την πράξη του και ζητά συγχώρεση αλλά η Γερουσία τον καταδικάζει σε θάνατο. Αμέσως ο Άννιο τρέχει στον Τίτο, επικαλούμενος την ευσπλαχνία του. Ο αυτοκράτορας διστάζει να υπογράψει την απόφαση της Γερουσίας πριν μιλήσει  με τον Σέστο. Μένοντας  μόνοι, ο ένοχος, του εξομολογείται ότι δεν επιζητούσε το θρόνο του, αποκρύπτοντας την εμπλοκή της αγαπημένης του. Ο Τίτο δεν ικανοποιείται από τις απαντήσεις του  και τον διώχνει ενώ ακούει την παράκλησή του να θυμηθεί τη φιλία τους. Ο αυτοκράτορας παλεύει, υπογράφει και σχίζει την εντολή. Δεν είναι τύραννος, δεν μπορεί να συναινέσει   στην εκτέλεση του φίλου του. Μόνο η Βιτέλια που την εκλιπαρούν ο Άννιο και η Σερβίλια μπορεί να τον σώσει. Εκείνη αντιλαμβάνεται στο τέλος ότι δεν αξίζει να  θυσιάσει τη ζωή  του Σέστο για το θρόνο και ομολογεί το έγκλημά της. Ο Τίτο, όχι μόνο συγχωρεί τον επίδοξο δολοφόνο του, αλλά απαλλάσσει από όλες τις κατηγορίες τους συνωμότες, ενώ ο λαός της Ρώμης υμνεί τη μεγαλοψυχία του!

Το θέμα που πραγματεύεται το λιμπρέτο της συγκεκριμένης όπερας αποτελεί αξιοθαύμαστη επιλογή, αφού έμμεσα  μεν αλλά όμως με σαφήνεια, υποδεικνύει προς τον μέλλοντα βασιλέα τον τρόπο διακυβέρνησης του κράτους. Ας μη λησμονούμε ότι ο Τίτος έλαβε την προσωνυμία και έμεινε γνωστός στην ιστορία ως «Αγάπη και χάρμα του ανθρωπίνου γένους».

Όλοι οι ρόλοι ερμηνευμένοι θαυμαστά από τους καλλιτέχνες ανέδειξαν την μεγαλοφυή γραφή του Μότσαρτ. Οι δύο όμως ωραίες κυρίες σε ρόλους ανδρών ήσαν αξεπέραστες με τις  Αγγελικές φωνές τους. Η mezzo-soprano από τη Λετονία  Elina Garanca ήταν μοναδική στο ρόλο του νεαρού ερωτευμένου αριστοκράτη Σέστο. Με εκπληκτική τεχνική, με τέλεια φωνητική άρθρωση και εκθαμβωτικό ηχόχρωμα μαζί με την Αμερικανίδα mezzo-soprano Kate Lindsey στο ρόλο του πιστού φίλου Άννιο έδιναν την αίσθηση ότι κατέρχονταν από το μαγικό κόσμου του μοτσάρτειου ονείρου! Στον ομώνυμο ρόλο του γαλήνιου Ρωμαίου Αυτοκράτορα, ο Ιταλός τενόρος Giuseppe Filianoti πρόβαλε όλες τις αρετές και την πραότητα του ήρωα. Η Αγγλίδα  σοπράνο  Lusy Crowe ανέδειξε το λυρισμό τής Σερβίλια, ενώ η Ιταλίδα σοπράνο Barbara Frittoli, ερμήνευσε με πάθος την εκδικητική και ραδιούργα Βιτέλια και ο λαμπερός  βαρύτονος Oren Gradus ως Πούμπλιο συμπλήρωσε επάξια τον κύκλο των ερμηνευτών. 

Στη φαντασμαγορική αυτή παράσταση, σημαντικότατο ρόλο έπαιξε ο Άγγλος Αρχιμουσικός Harry Bicket, ειδικευμένος στη μουσική Μπαρόκ, που οδήγησε τους Μονωδούς, τη Χορωδία και την Ορχήστρα σε  ερμηνείες αψεγάδιαστες! 

Μητροπολίτου Τορόντο Σωτηρίου: ΤΟΠΟΣ ΣΤΟ ΚΑΤΑΛΥΜΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΟ ΣΗΜΕΡΑ

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ

Η Γέννηση τού Χριστού, δια χειρός Duccio di Buoninsegna 

Η σημερινή κοινωνία μοιάζει πολύ με την κοινωνία της εποχής του Χριστού. Φτώχεια και αβεβαιότης σε όλο τον κόσμο. Οι δυνατοί κυριαρχούν και οι αδύνατοι υποφέρουν. Τρομοκράτες και πειρατές σκορπίζουν παντού τον τρόμο και τον θάνατο. Η οικονομική κρίση μαστίζει την ανθρωπότητα. Μέσα σ’αυτή την θλιβερή κατάσταση ζητάει και ο Χριστός τόπο στο κατάλυμα. 

Μα ζεί ο Χριστός σαν άνθρωπος στην σημερινή κοινωνία; Ναι. Ζει στο πρόσωπο του κάθε ανθρώπου. Έτσι δεν είπε; «Αν κάνετε καλό σ’ένα από τα ελάχιστα αδέλφια μου, σε μένα το κάνετε», είπε ο Χριστός. Συνεπώς με αυτή την έννοια ο κάθε άνθρωπος είναι ένας μικρός Χριστός. Δεν είναι ο κάθε άνθρωπος μία ζωντανή εικόνα του Χριστού;

Ο μικρός Αλέξανδρος, που αρρώστησε στην Αθήνα και δεν είχε τρόπο να ταξιδέψει στον Καναδά, για να φροντίσει τη θεραπεία του, ήταν ένας μικρός Χριστός που ζητούσε κατάλυμα στη σημερινή κοινωνία. Οι σημερινοί Χριστιανοί ανταποκρίθηκαν στην φωνή του Χριστού για κατάλυμα και βρέθηκαν τα χρήματα και ο μικρός Αλέξανδρος γύρισε στο Τορόντο. Υπήρξαν βέβαια και εκείνοι οι οποίοι ασχημόνησαν. Συκοφάντησαν. Κατέκριναν. Προσπάθησαν οι ίδιοι να καρπωθούν οφέλη. Δυστυχώς συνέβησαν και αυτά. Δεν θα τους κρίνομε εμείς. Ευχόμαστε και προσευχόμαστε να μετανοήσουν. Αν δεν το κάνουν σ’αυτή τη ζωή, θα λογαριασθούν με τον Χριστό στη Δευτέρα του Παρουσία και στη δικαία κρίση. Τότε θα είναι πολύ αργά γι’αυτούς. Ευχόμαστε να μην αμελήσουν την μετάνοιά τους και να μην φθάσουν στο σημείο αυτό να δώσουν λογαριασμό στον Χριστό στη δικαία κρίση.

Κατάλυμα σαν τον Χριστό, στη σημερινή κοινωνία ζητάει και ο ηλικιωμένος. Αυτός που είχε βρει κατάλυμα και ανάπαυση και περιποίηση και χαρά και ευτυχία στο Γηροκομείο. Αλλά τώρα λόγω της οικονομικής κρίσης το Γηροκομείο κλείνει. Πού θα βρει κατάλυμα ο ηλικιωμένος;

Κατάλυμα ζητάει και ο νέος που ξόδεψε τα νειάτα του στις σπουδές και πήρε το πτυχίο του αλλά δεν βρίσκει δουλειά. Φεύγει από την πατρίδα του, που τόσο την αγάπησε, για να βρει κατάλυμα στα ξένα.

Κατάλυμα ζητούν και  ο πατέρας και η μάνα που έχασαν τη δουλειά τους και δεν μπορούν να θρέψουν τα παιδιά τους. Ποιος θα τους ανοίξει την πόρτα; Ποιος θα τους δώσει δουλειά; Ποιος θα τους δώσει μια κούπα ζεστή σούπα. Ένα ρούχο να σκεπάσουν το κορμί τους; Μιά τρώγλη να βολευτούν, αφού δεν μπόρεσαν να πληρώσουν το ενοίκιο και τους πέταξαν στο δρόμο;

Κατάλυμα ζητάει και ο νέος, που πιάστηκε στα δίκτυα των ναρκοεμπόρων. Κατάλυμα ζητάει και η κόρη, που αναγκάστηκε να βγει στους δρόμους και να πουλάει τον εαυτό της για ένα κομμάτι ψωμί.

Υπάρχει κατάλυμα στην σημερινή εποχή; Ποιο είναι αυτό το κατάλυμα; Ποιος είναι ο ιδιοκτήτης του. Ποιος είναι ο διαχειριστής του;

Κατάλυμα είναι η γη με όλα της τα αγαθά. Ιδιοκτήτης ο Θεός. Ο Δημιουργός της και Δημιουργός του σύμπαντος. Διαχειριστές του καταλύματος, εσύ και γώ. Και προπαντός οι δυνατοί της γης.

Αν οι διαχειριστές του καταλύματος κάνουμε καλή δουλειά, κανείς δεν θα πεινά. Κανείς δεν θα είναι στον δρόμο. Κανείς δεν θα υποφέρει. Υπάρχει τόπος στο κατάλυμα για όλους, αν η διαχείριση είναι σωστή.

Τα πράγματα αποδεικνύουν πως σήμερα δεν υπάρχει σωστή διαχείριση. Γι’ αυτό είμαστε σ’αυτή την παγκόσμια οικονομική κρίση. Γι’αυτό υπάρχουν άνεργοι. Γι’αυτό υπάρχουν πεινασμένοι. Γι’ αυτό υπάρχουν άστεγοι. Γι’αυτό υποφέρουν τα δύο τρίτα της ανθρωπότητας.

Μέσα σ’αυτή την κακοδιαχείριση γίνεται μεγάλος χαλασμός. Μικροί και μεγάλοι υποφέρουν. Γίνονται τα πάνω, κάτω. Πλούσιοι γίνονται φτωχοί και φτωχοί, πλούσιοι. Πάνω απ’όλα, οι άνθρωποι χάνουν τον ηθικό τους, τον πνευματικό τους προσανατολισμό. Και όσο αυτό γίνεται, τόσο χειροτερεύει η κατάσταση. Γίνεται ένας φαύλος κύκλος.

Σήμερα η ανθρωπότης, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, χρειάζεται τον Χριστό. Χρειάζεται τον Χριστό να φωνάξει. Σταματήστε. Σταματήστε την αισχροκέρδια. Μην αλληλοτρώγεστε. Έχει αγαθά η γη για όλους. Μην τα καρπώνεστε μόνο οι ολίγοι. Δεν θα τα πάρετε μαζί σας. Διορθωθείτε πριν ακούσετε την φοβερή ετυμηγορία. «Ταύτη τη νυκτί την ψυχήν σου απαιτούσιν».

Χριστιανέ μου, όποιος κι αν είσαι, όπου κι αν είσαι. Γιόρτασε την Γέννηση του Χριστού μας με όλη την ψυχή σου. Άνοιξε την ψυχή σου και δώσ’ Του κατάλυμα. Θα σου φέρει χαρά, ειρήνη, ευτυχία. Τον αναγνωρίζεις; Είναι Αυτός που ήταν και είναι Θεός και έγινε άνθρωπος. Είναι αυτός που είναι Κύριος της ζωής και του θανάτου. Είναι αυτός που είναι ο μόνος Λυτρωτής και Σωτήρας του κόσμου. Είναι αυτός που θα έλθει να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Είναι όμως και ο σημερινός άνθρωπος που υποφέρει. Άνοιξε και σ’αυτόν την καρδιά σου. Άπλωσε το χέρι σου και βοήθησέ τον. Καλά Χριστούγεννα ευλογημένοι μου Χριστιανοί.

Σκέψεις για την εκδημία του Πατριάρχη Ιγνατίου (+5.12.2012) και το αύριο της Αντιοχειανής Ορθοδοξίας

Αποκλειστικό άρθρο τού συνεργάτη μας RONI BOU SABA

Σήμερα έχασαν οι Ορθόδοξοι της Ανατολής μιαν ηγετική μορφή, τον Πατριάρχη Αντιοχείας Ιγνάτιο Δ΄, ο οποίος, ελέω Θεού, ποίμανε το Πατριαρχείο σε κρίσιμες εποχές. Ο θρήνος που περιβάλλει τους πιστούς δεν είναι όμως μόνο για το φευγιό του -πώς, άλλωστε, αφού πάει στην αγκαλιά του Κυρίου- αλλά για τις μέρες που θα ρθουν χωρίς αυτόν!

Ο εκλιπών ανήλθε στο θρόνο του Πατριαρχείου Αντιοχείας το 1979, για να αντιμετωπίσει μια Εκκλησία με σχίσμα, ένα μέρος των παιδιών της να ζει σε εμπόλεμη ζώνη (τον Λίβανο στον εμφύλιο), τους περισσότερους κληρικούς χωρίς την ελάχιστη θεολογική παιδεία, κλπ... Για όλα αυτά έπρεπε να βρει επιτακτική λύση, γιατί στην Ανατολή η Χριστιανοσύνη δεν είναι πολυτέλεια των σαλονιών. Είναι μαρτυρία. Το σχίσμα, που αντιμετώπισε, είχε προκύψει με την εκλογή του προκατόχου του Ηλία Δ΄, γεγονός που σήμαινε την επικράτηση του πνεύματος του Κινήματος Ορθόδοξης Νεολαίας στην Ιεραρχία, το οποίο δεν έβρισκε σύμφωνους τους Σχισματικούς. Η εκλογή τού Πατριάρχη Ηλία του Δ΄ θέτει πολλά ερωτήματα που δεν είναι του παρόντος, προκάλεσε όμως ένα μεγάλο σχίσμα στο Πατριαρχείο Αντιοχείας, που έφτασε και ώς τις Μητροπόλεις της Διασποράς. Ο Πατριάρχης Ιγνάτιος ο Δ΄ ήρθε σε επαφή με τους σχισματικούς, τους αναγνώρισε και γύρισαν στην κανονική τάξη της Εκκλησίας. Χάρη στις ενέργειές του οι πληγές επουλώθηκαν τόσο, που οι νέες γενεές δεν ξέρουν ότι υπήρξε σχίσμα, αλλά και όσοι το έζησαν, το ξέχασαν.

Το 1979, οι Χριστιανοί στο Λίβανο πολεμούσαν εαυτούς και ετέρους: τον άλλον Χριστιανό, τον Μουσουλμάνο, τον μη Λιβανέζο, τους πάντες- για «ένα πουκάμισο αδειανό» (κατά τον Σεφέρη), όπως αποδείχτηκε αργότερα. Οι Ορθόδοξοι ήταν αναγκασμένοι να πάρουν θέση στον Εμφύλιο. Κάποιοι απ’ αυτούς πολέμησαν με εθνικά κριτήρια (Άραβες vs Ισραηλίτες), κάποιοι με εθνικιστικά κριτήρια -θολά κριτήρια- (Φοίνικες vs Άραβες, Λιβανέζος vs Παλαιστίνιος ή Σύριος), άλλοι με θρησκευτικό χαρακτήρα (Χριστιανοί vs Μουσουλμάνοι)- φυσικά υπήρξαν και άλλες σαλάτες στο μενού και ο καθένας επέλεξε σκοπό για να αγιάσει τον φόνο του! Η Εκκλησία επί πατριαρχείας Ιγνατίου Δ΄ ξεκαθάρισε τη θέση της: Καταδίκασε τις εχθροπραξίες μη δίνοντας κάλυψη σε κανένα, καλούσε τους Χριστιανούς στο να μένουν στον τόπο τους και να ανοιχτούν στον κάθε συνάνθρωπό τους, δεν μπήκε στις φλυαρίες για την ταυτότητα των Χριστιανών με βάση του DNA τους κι έδωσε έμφαση σε κάθε μορφής διαλόγου.

Παράλληλα με αυτά, ο Πατριάρχης έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στα γράμματα γενικά, και στην μόρφωση του κλήρου ειδικότερα. Είχε ήδη συνεργαστεί με ιεράρχες και λαϊκούς για την ίδρυση της Θεολογικής Σχολής του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού πριν ανέλθει στον Πατριαρχικό Θρόνο. Αλλά το όνειρό του ήταν ακόμα πιο μεγάλο: Η σχολή να γίνει μια μεταξύ των άλλων ενός μεγάλου Πανεπιστημίου, το οποίο θα κάλυπτε τις ανάγκες τού Βορείου Λιβάνου. Έτσι δημιουργήθηκε το Πανεπιστήμιο Μπάλαμαντ, ένα κατόρθωμα που πραγματοποιήθηκε με επιτυχία και συνεχίζει να πηγαίνει μπροστά.

Αυτή η δράση δεν μπορούσε να μην έχει κριτική και να μην προκαλεί αντιδράσεις. Μάλιστα ο Πατριάρχης δέχτηκε πολλές κριτικές για πολλές θέσεις που πήρε ή επιλογές που έκανε. Επικρίθηκε έντονα για την ουδετερότητα που είχε έναντι της Εκκλησίας της Ελλάδας, σε τέτοιο βαθμό που κάποιοι εκ του Πατριαρχείου τον θεωρούσαν ρωσόφιλο, και ως τέτοιο τον παρουσίαζαν στην Ελλάδα, όπως ο ίδιος άκουσα από πολλούς κληρικούς και λαϊκούς. Σαφώς ο Πατριάρχης δεν ήταν «Χριστοδουλικός», όπως δεν ήταν και ρωσόφιλος, όπως τον κατηγορούσαν. Δεν συμμερίστηκε το όραμα του αείμνηστου Χριστοδούλου και των ΜΚΟ στην εποχή του να κάνουν εκκλησιαστικό επεκτατισμό. Από την άλλη στήριζε τις θέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου, πηγαίνοντας κόντρα στους Ρώσους σχεδόν πάντα. Και ποτέ του δεν ήρθε σε κόντρα με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ούτε με τον Οικουμενικό Πατριάρχη! Δεν ήταν ωστόσο «εχθρός» των Ρώσων - πώς να είναι ένας Χριστιανός, άλλωστε, εχθρός του άλλου; Ήθελε καλές σχέσεις με όλες τις Εκκλησίες. Αναζητούσε το στήριγμα όλων των Εκκλησιών για το ποίμνιό του που ζει σε δύσκολες συνθήκες εν πολέμω και εν ειρήνη. Επισήμανε την θέση του να είναι όλες οι εκκλησίες ανεξάρτητες. Γι’ αυτό ήρθε σε κόντρα με Μητροπολίτες που αγωνιούσαν, για να έχουν την εύνοια του μακαριστού Χριστοδούλου και των τότε ΜΚΟ της Έκκλησίας της Ελλάδος, αναγκάστηκε μάλιστα να λάβει κάποια μέτρα και να θέσει το θέμα σε συζήτηση με τον ίδιο τον μακαρίτη Χριστόδουλο.

Επικρίθηκε έντονα επειδή δεν έδωσε χώρο ούτε σημασία στον γεροντισμό, ευσεβισμό, αθωνισμό και τους λοιπούς «-ισμούς» στην Εκκλησία. Επικρίθηκε για όλα αυτά, ενώ πολλοί Ιεράρχες του Πατριαρχείου Αντιοχείας είναι Αγιορείτες ή και Μοναχοί από τα τοπικά Μοναστήρια. Και οι διάφοροι οπαδοί των «-ισμών» τον κατηγορούσαν για τις θέσεις του στους διαλόγους με τους άλλους Χριστιανούς και με τους Μουσουλμάνους.

Ωστόσο ο Πατριάρχης κατάφερε, στην μακρά πατριαρχεία του, να κρατήσει την ομόνοια στην Ιεραρχία και να δείξει μια μαρτυρική ορθοδοξία, που αγαπάει τον άλλον και πάει αυτή πρώτη να τον συναντήσει.

Από αύριο τι θα γίνει; Αυτό είναι το δύσκολο ερώτημα!... Η διαδοχολογία εδώ και κάποια χρόνια έχει ξεκινήσει, με διάφορα κριτήρια, αλλά σήμερα, λόγω της πολιτικής αναστάτωσης στην περιοχή, οι πολιτικοί της Συρίας και του Λιβάνου θα εμπλακούν στην ανάδειξη του διαδόχου. Προσωπικά δεν αποκλείω να εμπλακεί και η Ρωσία -Κράτος και Εκκλησία- στις εκλογές, έμμεσα ή άμεσα. Πάντως όποιος και αν ανέλθει στο Πατριαρχικό Θρόνο, έχει μια δύσκολη κληρονομιά που θα πρέπει να την χειριστεί με πολλή σοφία. Οι διάλογοι, η μόρφωση του κλήρου, η ανεξαρτησία των αδελφών Εκκλησιών, η μέριμνα για την παραμονή της Χριστιανοσύνης στην Ανατολή, ο χωρισμός της Εκκλησίας από το Κράτος (εδώ: Κράτη) είναι όλα εύθραυστα θέματα και ανοιχτές προκλήσεις.

Η δράση του Πατριάρχη Ιγνατίου Δ΄ δεν χωράει σε ένα γρήγορο κείμενο και δεν εκτιμάται υπό την συγκίνηση της στιγμής. Στην Αντιόχεια θα είναι αιωνία η μνήμη του στις καρδιές όσων τον γνώρισαν ως δάσκαλο στα σχολεία, ως οραματιστή Ιεράρχη που ανήγειρε μαζί με τους ναούς σχολεία και πανεπιστημιακές σχολές, και σε όσους αγάπησαν τον Χριστό, επειδή ακριβώς πρώτος αυτός τον αγάπησε και τους τον κήρυξε με τους διάφορους τρόπους του…

Σημείωση Βιβλιοθήκης: Επειδή το ανωτέρω άρθρο γράφτηκε κατά παραγγελίαν μας, επιτρέπεται η αναδημοσίευσή του ΜΟΝΟΝ εάν αναδημοσιευθούν οι δύο πρώτες παράγραφοι και αμέσως μετά να τεθεί λινκ, που θα παραπέμπει τη συνέχεια στο εδώ συγκεκριμένο άρθρο τής Βιβλιοθήκης μας.

Ο Νικόλαος της Δύσης και ο Βασίλειος της Ανατολής

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Saint Nicholas tomb, crypt, Basilica di San Nicola, Bari, Italy

Ο Ιεράρχης Νικόλαος, που γιορτάζει στις 6 του Δεκέμβρη, είναι ο πιο λαοφιλής Άγιος της χριστιανοσύνης. Κλείνοντας το πρώτο εορταστικό τριήμερο του μήνα Δεκέμβρη η μέρα της μνήμης του, αυτόν που πολύ εύστοχα και χαρακτηριστικά ο λαός μας ονομάζει «Νικολοβάρβαρα», περικλείοντας σε μια λέξη τρεις μεγάλες γιορτές, της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Σάββα και του ταπεινού επισκόπου των Μύρων της Λυκίας, είναι ο αντικαταστάτης του πανάρχαιου θεού Ποσειδώνα και ως εκ τούτου ο έφορος και κυρίαρχος των θαλασσών.

Μα και της στεριάς τοπάρχης είναι ο «διδάσκαλος» αυτός της «εγκρατείας», μια και η διασωστική του παρουσία για τους πιστούς είναι «και της γης και του πελάου». Αυτό το αποδεικνύουν οι χιλιάδες, κυριολεκτικά, εκκλησίες του, που υπάρχουν σε  Ανατολή και Δύση, οι οποίες μόνο αυτές της Παναγίας μπορούν να συναγωνιστούν σε αριθμό και πλούτο, αλλά και τα πολυάριθμα, επίσης, βαπτιστικά ονόματα, που δίνονται για να τον τιμήσουν.

Στη Δύση, μάλιστα, ο Άγιος Νικόλαος είναι ο Άγιος των δώρων και είναι για τον μεγάλο αυτό γεωγραφικό χώρο ό,τι για μας ο εκ Καισαρείας προερχόμενος Άγιος Βασίλειος. Η ιδιότητά του αυτή, εκτός από την προεόρτια των Χριστουγέννων ημέρα της γιορτής του, οφείλεται και σ’ ένα μεγάλο γεγονός, το οποίο συνδέεται με την μετακομιδή του λειψάνου του και την οριστική του μεταφορά και τοποθέτηση από την Ανατολή, στη Δύση.

Το 1087, λοιπόν, με την αφορμή της κατάληψης των Μύρων της Λυκίας, όπου ο αρχικός τάφος του Ιεράρχη, από τους Σελτζούκους Τούρκους, μια ομάδα εμπόρων από το Μπάρι της Ιταλίας πηγαίνει εκεί, θέλοντας, τάχα, να διασώσει το πολύτιμο σκήνωμα, ενώ στην ουσία επιθυμούσε να το αποκτήσει για τον τόπο της. Το πολύτιμο αυτό λείψανο, βλέπετε, δεν ετιμάτο από τους χριστιανούς μόνο, ορθόδοξους και καθολικούς, αλλά και από πολλούς μωαμεθανούς. Κάποιες φορές, μάλιστα, προσπάθησαν να το αποκτήσουν. Για παράδειγμα στα 807 ο Αχμέτ, Κυβερνήτης του περίφημου χαλίφη της Αραβίας Χαρούν Ελ Ρασήδ, αφού λεηλάτησε τη Ρόδο, πολεμώντας κατά του Βυζαντίου, κατευθύνθηκε με μερικά πλοία στον τόπο του τάφου του Αγίου, προσπαθώντας να κλέψει το λείψανο. Φοβερή θαλασσοταραχή, όμως, που αποδόθηκε σε θαύμα, τον εμπόδισε να πραγματώσει την επιθυμία του και έτσι γύρισε πίσω άπρακτος. Οι έμποροι, όμως, από το Μπάρι ξεγέλασαν τους λίγους μοναχούς, που ήταν οι φύλακες του τάφου και φόρτωσαν στο καράβι τους την επίσημη κλοπή τους. Κατευθυνόμενοι στην ιδιαίτερη πατρίδα τους σταματούσαν σε διάφορους τόπους, όχι μόνο για ανεφοδιασμό, αλλά και για επίδειξη. Στο μεγάλο ιταλικό λιμάνι έφτασαν στις αρχές Μαΐου του ίδιου χρόνου και από τότε εκεί βρίσκεται το σκήνωμα του θαυματουργού προστάτη του υγρού στοιχείου.

Μα η μετάβαση αυτή είχε και άλλες προεκτάσεις. Πάντοτε η Ανατολή είχε για τη Δύση ένα μυθικό χαρακτήρα και ήταν μια περιοχή με πλούτο και μύθο. Από αυτήν προέρχονταν τα μπαχαρικά και όχι μόνο και την κυριαρχία της αναζητούσαν όλες οι μεγάλες δυνάμεις της περιοχής. Έτσι η μετοίκηση του λειψάνου του πολύκροτου Αγίου δεν στάθηκε μονάχα αφορμή για πλουτισμό της πόλης που το απόκτησε, αλλά συνδέθηκε και με την ανταλλαγή δώρων, για να τιμηθεί το κοσμοϊστορικό γεγονός. Από εκεί ξεκίνησαν όλα και κατάληξαν στην κοκκινοντυμένη μορφή, η οποία σήμερα συμβολίζει το πνεύμα των Χριστουγέννων.

Μα και το νησί μας, η Ζάκυνθος, προσαρμοσμένη την μεγαλύτερη περίοδο της ζωής της στο άρμα της Δύσης, δεν είναι άμοιρη αυτού του γεγονότος. Πηγαίνοντας το καράβι από τα Μύρα στο Μπάρι, σταμάτησε στο πολύβουο, τότε, λιμάνι της, την σκάλα αυτή του κόσμου, μια και δεν είχε ανοιχτεί η Διώρυγα της Κορίνθου, στις 10 του Μαγιού του 1087 και λέγεται πως το Λείψανο τού μεγάλου Δεσπότη προσκυνήθηκε από τους κατοίκους της. Θεσπίστηκε μάλιστα ειδική γιορτή γι’ αυτήν την ημέρα, την οποία ο Λεωνίδας Ζώης μας την παραδίδει σαν την αρχαιότερη της Ζακύνθου. Γράφτηκε και ειδική ακολουθία από τον ευπαίδευτο κληρικό Γεώργιο Ιωαννούλη, από το χωριό Γαϊτάνι, η οποία πρωτοτυπώθηκε το 1797 στο περίφημο τυπογραφείο του Νικολάου Γλυκή του εξ Ιωαννίνων της Βενετίας και από τότε επανακυκλοφόρησε αρκετές φορές σε νεότερες εκδόσεις, μόνη της ή σε τόμους με άλλες τοπικές ακολουθίες.

Η γιορτή αυτή, με την πάροδο του χρόνου, έλαβε ιδιαίτερη βαρύτητα και στην εξοχή κυρίως ξεπέρασε την άλλη της μνήμης του Ιεράρχη, στις 6 Δεκεμβρίου. Έτσι όχι μόνο τα περισσότερα χωριά, που έχουν αφιερωμένη την εκκλησία τους στο όνομά του γιορτάζουν πιο πανηγυρικά τον Μάη, αλλά παλιότερα και τα ονόματα γιόρταζαν αυτήν την ημέρα και μεγάλες λιτανείες γίνονταν στην ύπαιθρο. Χαρακτηριστικά δε ο λαός μας ονομάζει την ανοιξιάτικη και πάντα αναστάσιμη αυτή γιορτή «του Αγίου Νικολάου του Περαστού».

Με τον τρόπο αυτόν ο Επίσκοπος των Μύρων είναι ο Άγιος που συνδυάζεται και με τις δύο μεγαλύτερες γιορτές της χριστιανοσύνης: με τα Χριστούγεννα, λόγω της μνήμης του και με το Πάσχα, λόγω της ανακομιδής των λειψάνων του.

Παύλου Φουρνογεράκη: ΕΠΟΧΙΚΟ (ποίημα)

Σιωπή της ηδονής

άκου

τις σταγόνες της βροχής

πώς δροσίζουν στολισμένες κουμαριές

κοκκινίζουν τα μπαλάκια

και δεν είναι από ντροπή

Σιωπή της υπομονής

άκου

τις σταγόνες της βροχής

πώς κατρακυλούν  σπασμένα κεραμίδια

υγραίνουν τα στρωσίδια

και δεν είναι από ηδονή

Σιωπή του Φθινοπώρου

άκου

πώς λιγοστεύει το φως

αναμμένα κεράκια

ετοιμάζουν προσευχή.

Ζάκυνθος, Νοέμβρης 2012

π. Κων. Ν. Καλλιανός: ΑΝΤΙΔΩΡΑ… (2 νέα ποιήματα)

1.

Αὐτοβιογραφία

Στὸν π. Βασίλειο Θ. Θερμό

Ἀφοῦ παρῆλθον

χρόνοι τριάκοντα καὶ τρεῖς

εἶπα τὴν αὐτοβιογραφία μου νὰ γράψω.

Μ᾿ ἐμπόδισαν ὅμως

οἱ ρομφαῖες ποὺ ἑκατέρωθεν κινήθηκαν

καὶ στὴ συνέχεια μ᾿ ἄφησαν  νὰ πορεύομαι

στὴ σιωπή, μὲ τὶς ἁμαρτίες μου

ὡς παντοτεινοὺς συνοδούς.

Ἳλεως, Κύριε…

2.

Ἡ σιωπὴ τοῦ Θεοῦ

Τοῦ Θεοῦ ἡ σιωπὴ

εἶναι τὸ μέγιστον μάθημα

γιὰ ὅσους ἀκόμα συνεχίζουν

ν᾿ ἀποκωδικοποιοῦν τὰ τεκταινόμενα.

Γιὰ τοὺς ὑπόλοιπους παραμένει,

ἀφορμὴ ἐκταμίευσης χάριτος,

ἤ καὶ ἀναζήτηση προτύπων.

Μὲ τὴν ἀναμονὴ

κερδοφόρου στοιχήματος...

[18-11-2012]

Δημήτρη Γ. Μαγριπλή: ΦΟΥΣΚΕΣ (νέο διήγημα)

Δύο μέρες είχα να φάω και άλλες τόσες να κοιμηθώ. Στην πολυθρόνα με μια τάβλα καθισμένη στα χέρια της και μένα να σκέφτομαι την τελευταία πρόταση. Δεν έβγαινε με τίποτα. Όλα έδειχναν σκοτεινά και έτοιμα για καταιγίδα. Φοβήθηκα μην πέσει κεραυνός στο κεφάλι μου. Με κόπο σήκωσα τα μάτια πάνω από τα βιβλία, εκεί που φύτρωναν οι βιόλες στον τοίχο. Όμορφος πίνακας. Σαν μια κουρτίνα άνοιξε ολόκληρος κόσμος. Είχα τελειώσει. Έγραψα την τελευταία πρόταση, μάζεψα τα βιβλία, έκλεισα το στυλό και σηκώθηκα. Στον φούρνο αχάραγο με κοίταξαν περίεργα. Αγόρασα γάλα, ψωμί αχνιστό και κάμποσα άλλα. Έφαγα, κοιμήθηκα ώρες και ύστερα τηλεφώνησα στον Παντελή.

- Τέλειωσα, του ανακοίνωσα.

Την επομένη πήγα ταξίδι στον Όσιο Λουκά και, πάνω στη μετάβαση από το απόλυτα λογικό στο παράδοξο, λογοδόθηκα.

Κάναμε όνειρα και κείνα μας φέρθηκαν άριστα. Ευοδώθηκαν. Με βαλίτσες πολλές, στριμωγμένες σε ένα παλιό αυτοκίνητο, τραβήξαμε για την επαρχία. Εναλλακτικός τρόπος ζωής. Στον ελαιώνα δίπλα στη θάλασσα. Οι ντόπιοι μας έβλεπαν παράξενα. Τους είχαν πείσει ότι είναι πινέζα στο χάρτη και κομπάρσοι σε ελεεινό ριάλιτι. Όλοι ονειρεύονταν να φύγουν στην πόλη και μείς χαλάσαμε την σούπα.

- Οι μύγες τον Αύγουστο είναι παχιές, τους εξήγησα και άρχισα να φυτεύω λάχανα για το χειμώνα.

Αρχές του Οκτώβρη έπιασα δουλειά σε ένα επαρχιακό Τ.Ε.Ι. Τραγωδία. Οι μόνιμοι με κοίταζαν με μάτι τσακίρικο και την αρχοντιά του βοσκού πριν το άρμεγμα.

- Τίνος είσαι εσύ;

- Πού μένεις;

- Πώς ήρθες εδώ;

Στην αρχή νόμιζα πως ρώταγαν στοιχεία ταυτότητας, μα σύντομα συνειδητοποίησα πως εννοούσαν το μέσον. Ευχές του τοπικού κομματάρχη δεν είχα και έτσι εντάχθηκα στην ομάδα των συνεργατών. Ο προϊστάμενος με απομόνωσε και με ρώτησε όλο εμπιστευτικότητα:

- Το διδακτορικό ισχύει, αλήθεια;

Το είδα χαρωπά, μα δεν άντεξα.

- Απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων, μετατιθέμενος σε ακριτική μονάδα, με διοικητή μόνιμο λοχία, του απάντησα. Τι το 'θελα;

- Πετάει ο γάιδαρος, μου αντέτεινε με σοβαρότητα. Το ζήτημα είχε απασχολήσει ιδιαίτερα το ίδρυμα. Και, αφού δεν απάντησα, καταδικάστηκα σε εξόντωση.

- Στη γαλέρα, μου φώναξε και έπιασα το κουπί. Στο σωσίβιο έγραφε «Επιστημονικό προλεταριάτο». Στην αρχή φώναζα για το συσσίτιο, μα σύντομα είδα πως δεν με συνέφερε.

- Μαστίγιο, ούρλιαζε ο πρόεδρος, Καρότο, ο κολλητός του. Άντε να αποδείξεις πως δεν είσαι λαγός. Το γύρισα.

- Ευχαριστώ, υπόχρεος, τους έλεγα όταν έπαιρνα τα χρεωστούμενα.

- Γουρνοπούλα κερνάς; μου έλεγαν γελώντας και πετούσαν το τσέκι στο πάτωμα. Μέχρι να το πιάσω, ένας γιάπης ταμίας της τράπεζας το βούταγε.

- Είναι οι δόσεις του δανείου σας, μου έλεγε ευγενικά. Κάτι πήγαινα να ψελλίσω, αλλά οι μόνιμοι με επανέφεραν στην θέση μου και μάλιστα όλο και πιο πίσω στην σειρά των κουπιών.

- Αν είσαι φρόνιμος ανεβαίνεις μια μέρα στο κατάστρωμα, μου εκμυστηρεύτηκε ένας συνάδελφος που έγινε τυμπανιστής. Ανήκε πλέον στην ανώτερη κατηγορία ανθρώπων και κανόνιζε την τύχη και το μέλλον μας. Άρχισα να ελπίζω, μα όταν τον είδα να βαράει ρυθμό ανακάλυψα την επιείκεια για τους προηγούμενους.

- Όποιος ανεβαίνει στο κατάστρωμα γίνεται ίδιος, του φώναξα μια μέρα. Δεν πολυκατάλαβε ποιος τόλμησε και άρπαξε τον βούρδουλα. Δεν με ξεχώρισε. Τις φάγαμε καλά και έπειτα μας λυπήθηκε. Με τράβηξε για λίγο παράμερα και κάτι μου έλεγε για paper. Πέρασε και ο λοχίας ο μόνιμος. Του βάρεσε προσοχή και έσκυψε λίγο περισσότερο για να τον ευχαριστήσει. Αυτός γέλασε και του υποσχέθηκε προαγωγή.

- Στο τιμόνι. Εκεί θα με πάνε, μου δήλωσε χαρούμενος.

- Το αξίζεις, του είπα και γύρισα στο κουπί, με την αίσθηση ότι οι δεσμοφύλακες πιστεύουν ότι είναι απέθαντοι.

Έτσι όμως έκανα τα μάτια και ο χρόνος κύλησε. Ήρθαν παιδιά, διορίστηκε η γυναίκα μου, φύτεψα ακόμα και ντομάτες τον Γενάρη. Στην γαλέρα πάντα, μα ο λοχίας έγινε σκόνη στο βάθος της εικόνας, ο άγιος προϊστάμενος αναλήφθηκε στην πρωτεύουσα και ο νέος δρόμος παραδόθηκε. Το ταξίδι έγινε καλύτερο και πιο ασφαλές.

Ακόμη μένω στους κήπους. Φροντίζω τη γη και τους ανθρώπους μου, γράφω και διαβάζω από καθήκον και κάνω ταξίδια εντός του Μορέα για δύναμη. Κοιτώ το χθες και θυμάμαι την κουρτίνα, πετώ στον ύπνο μου και σκέφτομαι ν' αλλάξω τον κόσμο. Κάθε φορά όμως με πιάνουν τα κλάματα.

- Βροχή, σκέφτομαι και ψάχνω για το ουράνιο τόξο. Υποσχέσεις. Ο κόσμος δεν θα αλλάξει ποτέ. Πράσινα άλογα που τρώνε σανό εισαγωγής και μιλάνε τη γλώσσα βαρβάρων. Ξεπούλημα. Ο ένας μετά τον άλλο πορνεύει για βιοπορισμό. Οι αρχοντοχωριάτες επανιδρύουν το κράτος. Πουλάνε ενοχές και όποιος τσιμπήσει. Δεν τους χρωστώ.

- Σας ξέφυγα λύκοι, σας ξέφυγα…,γελάω.

Δεν με ακούν. Μιλάω ακόμη σε μια γλώσσα μειονοτική, που δεν πουλά και μόνο ποίηση ξέρει να χτίζει. Αν και κάποτε μιλούσαν την διάλεκτο. Την ξέχασαν όμως αλλάζοντας την ουσία των λέξεων. Δεν τους χρειάζεται. Υπάλληλοι σε ξένες τράπεζες με αίσθηση ηλιθίων μπροστά σε μπακλαβά που απλά πρέπει να παραδώσουν. Εμένα μου αρέσουν τα μέλια και οι αισθήσεις. Εκτός εποχής.

Μας πήραν χαράματα, μας φόρτωσαν όλους σε φορτηγά και μας πήγαιναν ώρες. Τα παιδιά έκλαιγαν και πολλοί λιποθύμησαν όρθιοι. Ευτυχώς, έβρεξε και ήπιαμε νερό. Προς το δειλινό, κάπου έκαναν στάση. Μας πέταξαν ψωμιά και σακούλες για την ανάγκη μας. Σιγή. Η νύχτα ήρθε και άνοιξαν τις καρότσες. Βγήκαμε σ' ένα λασπωμένο τοπίο. Μας έβαλαν στην σειρά και άρχισαν προσκλητήριο.

- Καβάφης, Καρυωτάκης, Παπαδιαμάντης, Ελύτης, Σεφέρης, Βάρναλης, Ρίτσος, Σινόπουλος, Παυλόπουλος, Χιόνης, παπα-Καποδίστριας, ονόματα και επίθετα ελληνικά.

Κοιταζόμαστε χωρίς να μιλάμε. Ο επικεφαλής μας έβγαλε λόγο. Έπρεπε να δώσουμε πίσω τα δανεικά και μέχρι τότε απαγορεύονταν κάθε ανθρώπινη αίσθηση, κάθε σκέψη, κάθε λόγος και λόγια μειονοτικά. Η εργασία γεννά το χρήμα και κείνο ελευθερώνει.

- Ποια δανεικά; σκέφτηκα. Εμένα με πληρώνουν κάθε οχτάμηνο και ζω στο πατρικό μαζί με τους προγόνους μου. Με σύμβαση είμαι και παρακαλώ για ν’ έχω δουλειά. Ρώτησα και την γυναίκα μου χαμηλόφωνα μπας και χρωστάμε κάπου και μας διέφυγε. Μα και αυτή με διαβεβαίωσε ότι δεν είναι δυνατόν.

- Μάλλον λάθος κάνουνε, είπα και περίμενα την συνέχεια.

Στο τέλος ακούστηκε το ερώτημα:

- Υπάρχει κανείς που να διαφωνεί;

Είχα φαγούρα ακριβώς κάτω από την κοιλιά μου. Ξύστηκα και χάλασα έτσι την εικόνα. Παράξενο. Το ίδιο έκαναν και κάμποσοι άλλοι. Άρχισαν να ουρλιάζουν οι υπεύθυνοι. Τα παιδιά με ρώτησαν τι λένε.

- Τίποτα για φαγωμένα και αφοδεμένα, τους είπα. Κινήθηκαν απειλητικά. Ο Κολοκοτρώνης, Μοραΐτης, περήφανος και αθυρόστομος τούς εμήνυσε: κλάστε μας τ' αρχίδια και κείνοι έπεσαν καταπάνω μας.

Μ' έπιασε κρύος ιδρώτας, «τα παιδιά - τα παιδιά», φώναξα στην Διονυσία και κοίταξα το θάνατο. Έρχονταν πάνοπλοι και αγριεμένοι με κάτι φάτσες ακαδημαϊκές, ατάραχες, πρασινομπλέ και ύφος νικητή. Άκουγες το ποδοβολητό τους και νόμιζες ότι η γη τρέμει. Σήκωσα το χέρι ψηλά και τ’ άφησα να πέσει στον πρώτο. Πλουφ απλά πλουφ και ύστερα ο δεύτερος και ο τρίτος και άλλοι και όλοι φούσκες… απλά φούσκες, όπως και η εποχή.

[Εικαστικό σχόλιο στο διήγημα: Ζωγραφική τής Χαράς Ευθυμιοπούλου]

ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗ ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗΣ. ΓΙΟΧΑΝΕΣ ΜΠΡΑΜΣ [1833-1897], ΝΤΜΙΤΡΙ ΣΟΣΤΑΚΟΒΙΤΣ [1906-1975] ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Καρπός τριών χρόνων εργασίας, 1878-1881, είναι το Δεύτερο Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα σε σι ύφεση μείζονα, έργο 83 του Γιοχάνες Μπραμς, που ακούσαμε στις 22-11-12. Αφιερωμένο στον καθηγητή του Eduard Marxsen παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 9 Νοεμβρίου του 1881, στην πρωτεύουσα της Ουγγαρίας, με τον Συνθέτη στο πιάνο και με μεγάλη επιτυχία. Η δεύτερη παρουσίαση του έργου έγινε στη Στουτγάρδη και κατόπιν συνέχισε την επιτυχημένη πορεία του σε χώρες της Ευρώπης. 

Δύο δεκαετίες περίπου χωρίζουν το Πρώτο [1858] από το Δεύτερο Κοντσέρτο, το  αδιαμφισβήτητο αριστούργημα του Μπραμς, ένα από τα μεγαλύτερα κοντσέρτα τής  φιλολογίας του πιάνου, όχι μόνο για τη μουσική του ποιότητα αλλά και για την έκτασή του, από τέσσερα μέρη αποτελούμενο: Allegro non troppo, Allegro appassionato, Andante, Allegro grazioso. Σ’ ένα γράμμα στο φίλο του  Herzogenberg αναφέρει με σκωπτική διάθεση: «Πρέπει να σας πω ότι έγραψα ένα μικρό κοντσέρτο για πιάνο με ένα μικρό scherzo».  Αυτό το «μικρό» κοντσέρτο απεδείχθη μέσα στο χρόνο μεγάλο και δυνατό.

Η αρχή του πρώτου μέρους κυλά σε φόρμα σονάτας, ενώ το κυρίως θέμα αναγγέλλεται με μια θαυμάσια μελωδία από το σόλο τού γαλλικού κόρνου, για να αναπτυχθεί ώς το τέλος από το πιάνο και την ορχήστρα σε μια μεγαλειώδη δυναμική  μουσική δημιουργία.

Ο πολυβραβευμένος Βραζιλιάνος πιανίστας Nelson Freire με μεγάλη ευαισθησία και με απίστευτη τεχνική μαεστρία, αναζήτησε και μετέδωσε τη λεπτότητα τής σύνθεσης μέσα από το αληθινό συναίσθημα και το διάφανο ηχόχρωμά του. Καθήλωσε το ακροατήριο και άφησε τη σφραγίδα μιας ερμηνείας, που δεν ξεχνιέται ποτέ και παίρνει τη θέση της  στο βάθρο των μεγάλων ερμηνειών.

Ο κορυφαίος Ρώσος  Μαέστρος Γιούρι Τεμιρκάνoφ οδήγησε την τέλεια Ορχήστρα της Αγίας Πετρούπολης σε μια μεγαλοφυή, πυκνή ερμηνεία, που ξεδίπλωσε το πνεύμα και την καρδιά του κοντσέρτου του Μπραμς και δημιούργησε ρίγη συγκίνησης.

Στο δεύτερο μέρος παρακολουθήσαμε την Δέκατη Συμφωνία σε μι ελάσσονα, έργο 93 του Νμίτρι Σοστακόβιτς, με την οποία επιστρέφει στη συμφωνική γραφή ύστερα από αποχή οκτώ περίπου ετών.

Γεννημένος στην Αγία Πετρούπολη στις 25 Σεπτεμβρίου του 1906- ο Προκόφιεφ ήταν τότε 15 χρόνων- υπήρξε το πρώτο «Μουσικό παιδί» της Ρώσικης επανάστασης. Μέσα στο υψηλό πνευματικό περιβάλλον των Μαγιακόφσκι, Μέγερχολτ, Άιζενστάιν, Μάλεβιτς, ο Σοστακόβιτς, αναπτύσσει το δικό του πνευματικό ιδίωμα, αφού εγκαταλείπει το πνεύμα της Ρώσικης πρωτοπορίας και δέχεται την ευεργετική για το έργο του επιρροή των Μπαχ  και Μάλερ.

Κατά τη Σοβιετική προπαγάνδα το έργο του Σοστακόβιτς αντανακλά την ιδεολογία της ιμπεριαλιστικής μπουρζουαζίας. Το Σοβιετικό καθεστώς αποκηρύσσει και απαγορεύει το έργο του, όπως του Προκόφιεφ και του Χατσατουριάν, ως «φορμαλιστικό».  Η  κατηγορία αυτή παρά το γεγονός ότι κανένας δε γνώριζε τη σημασία της, τη θεωρούσαν καταλυτική για το Συνθέτη, αφού όλοι ήξεραν ότι θα αποτελούσε στο μέλλον το στόχο του συστήματος. Η μετά Στάλιν εποχή  θεωρείται ως η πλέον φιλελεύθερη της Ρωσίας και της δίνουν τη χαρακτηριστική ονομασία The thaw, το «ξεπάγωμα».

Στις 17 Δεκεμβρίου του 1953, λίγους μήνες μετά το θάνατο του Δικτάτορα [5 Μαρτίου του 1953, τι ειρωνεία την ίδια μέρα  πεθαίνει και ο Προκόφιεφ], παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Λένινγκραντ η Δέκατη Συμφωνία του Σοστακόβιτς, υπό την Διεύθυνση του θρυλικού αρχιμουσικού και επί μισό αιώνα στα ηνία της φημισμένης ορχήστρας, Γιεβγένι Μραβίνσκι.

Γραμμένη κάτω από τη φόρτιση τραγικών γεγονότων εκφράζει την υπαρξιακή αγωνία ενός ολόκληρου λαού και δημιουργεί πολλές συζητήσεις με τις αινιγματικές μουσικές αναφορές, τους μουσικούς κώδικες,  το μουσικό ακρωνύμιο του Συνθέτη, DSCH, [ρε μιb ντο σι]και το όνομα της μαθήτριάς του Elmira [μι λα μι ρε λα]. Στο δε τραχύ και δραματικό δεύτερο μέρος θεωρείται ότι σκιαγραφεί το πορτραίτο του Στάλιν του ανθρώπου που τον ονόμασε «Εχθρό του Λαού», του ανθρώπου που ήλεγχε τη ζωή και το θάνατο κάθε σοβιετικού πολίτη, όπως γράφει στις Μαρτυρίες του. Η Δέκατη Συμφωνία του, μαζί με την Πέμπτη και την Εβδόμη, είναι οι δημοφιλέστερες συμφωνίες του. Αν και εντάσσεται στην τονική μουσική παράδοση, συνυπάρχουν στο έργο του στοιχεία ρομαντικά και ατονικής   γραφής. Οι δυνατές αντιθέσεις, η ειρωνεία, ο σαρκασμός το γκροτέσκο είναι διάχυτα στο έργο του. Μετά από αυτή τη συμφωνία αποκαθίσταται και η «υπόληψη» τού συνθέτη, ο οποίος και  καθιερώνεται στη Δύση.

 Έχει γράψει 15 συμφωνίες, 15 κοντσέρτα εγχόρδων, όπερες, 6 κοντσέρτα [για πιάνο, βιολί, βιολοντσέλο] και θαυμάσια μουσική για τον κινηματογράφο.

Οι συμφωνίες του είναι αφιερωμένες στις στρατιές των ανθρώπων, που  δεν είχαν την ύστατη τιμή της επώνυμης ταφής  και, ριγμένοι, όπως ο  Μέγερχολτ, συλλήβδην σε προχειροανοιγμένους λάκκους, κείτονται εξαφανισμένοι χωρίς κανένα σημάδι του τόπου της ταφής τους.

Ανθρώπινα συναισθήματα και πάθη κατακλύζουν τη συμφωνία του Σοστακόβιτς, τα οποία διοχετεύονται μέσω των μουσικών οργάνων συναρπάζοντας το ακροατήριο. Η Ορχήστρα της Αγίας Πετρούπολης, γνωρίζοντας καλά το μυστικό να υπεισέρχεται στο βαθύ νόημα των έργων κάθε φορά που καλείται να εκτελέσει, ερμήνευσε κι αυτή τη φορά άριστα, υπό την καθοδήγηση του διακεκριμένου αρχιμουσικού της Γιούρι Τεμιρκάνοφ, τη δύσκολη αυτή Συμφωνία. Με εύπλαστο, ζωντανό ήχο  πέτυχε την ύψιστη αισθητική συγκίνηση του άρρητου και υπογράμμισε ακόμα περισσότερο τα «αινίγματα» της συμφωνίας,  επαληθεύοντας το λόγο του Τεοντόρ Αντόρνο ότι «όλα τα έργα τέχνης, η τέχνη στο σύνολό της, είναι αινιγματικά».