Ο Γ. Σ. ΜΠΑΧ [1685-1750] ΚΑΙ ΟΙ ΓΙΟΙ ΤΟΥ / ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΗ ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

«Μεγαλύνει, η ψυχή μου, τον Κύριον»

Johann Sebastian Bach

Η χριστουγεννιάτικη συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, που έγινε στις 23 Δεκεμβρίου του 2013 στο Μέγαρο Μουσικής, άφησε άριστες εντυπώσεις τόσο για την επιλογή του προγράμματος, όσο και για την θαυμάσια ερμηνεία της!

Άρχισε με ένα από τα κορυφαία έργα του Μεγάλου Κάντορα, το «Βραδεμβούργιο Κοντσέρτο αρ. 1 σε φα μείζονα BWV 1046», το μοναδικό από τα έξη σε τέσσερα μέρη. Τα Βραδεμβούργια Κοντσέρτα,  συνέθεσε ο Γ. Σ. Μπαχ από το 1717-1721. Πήραν τον τίτλο, με τον οποίο είναι γνωστά, από την αφιέρωση που ο Μπαχ έγραψε στις παρτιτούρες του έργου του και ο  Γερμανός μουσικολόγος και βιογράφος του, Φίλιπ Σπίτα [1841-1894] υιοθέτησε. «Έξι Κοντσέρτα για πολλά όργανα αφιερωμένα στη Βασιλική Υψηλότητα, Κρίστιαν Λούντβιχ, γραμμένα από τον ταπεινότατο υπηρέτη Του Γ.Σ. Μπαχ, 24 Μαρτίου 1721». Ο Λούντβιχ, όμως, έβαλε τις παρτιτούρες στη βιβλιοθήκη του ώς τη στιγμή που ο Φέλιξ Μέντελσον ανακάλυψε την αξία τους και τις πρόσφερε στην ανθρωπότητα!

Τα κοντσέρτα έχουν τα χαρακτηριστικά του concerto grosso, με μία όμως καινοτόμο, αριστοτεχνική εξέλιξη στη φόρμα και στη χάρη του ιταλικού ύφους που τα κάνει μοναδικά. Κι ενώ, επειδή  ξεχωρίζουν για το χαρούμενο και ζωηρό τους χαρακτήρα, δίνουν την εντύπωση ότι είναι εύκολα και στην εκτέλεσή τους, κάτι τέτοιο δε συμβαίνει. Αντίθετα, καλούνται όχι μόνο οι μουσικοί να υπερβούν τους εαυτούς τους αλλά και τα ίδια τα όργανα τις δυνατότητές τους. Σημειώσαμε πολύ καλές στιγμές στην ερμηνεία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, ανάμεσά τους το σόλο από το «μικρό» Βιολί,  τη μελωδικότητα των Όμποε και των Κόρνων, χωρίς να υστερήσουν τα Έγχορδα, το Φαγκότο και το Μπάσο Κοντίνουο.

Johann Christian Bach

Ακολούθησε το θρησκευτικό, κατανυκτικό έργο, «Si nocte tenebrosa CWF4a», σόλο μοτέτο για φωνή και ορχήστρα του Johann Christian Bach, [1735-1782], νεότερου γιου του Μεγάλου Κάντορα και της  Anna Magdalena Bach, σε μια εντυπωσιακή, δεξιοτεχνική  ερμηνεία από την υψίφωνο Ελπινίκη Ζερβού. Ο Johann Christian, μελέτησε με τον διακεκριμένο πατέρα του μουσική και μετά το θάνατό του συνέχισε με τον ετεροθαλή αδελφό του Carl Philipp Emanuel Bach. Έζησε στην Ιταλία από το 1756 και συνέχισε τις μουσικές σπουδές του με τον Padre Martini στη Μπολόνια. Έγινε οργανίστας στον Καθεδρικό Ναό του Μιλάνου το 1760 και ασπάστηκε τον Καθολικισμό, το 1762. Ταξίδεψε στο Λονδίνο και παρουσίασε τρεις όπερές του στο King’s Theatre.  Καθιερώθηκε ως μουσικός στη βρετανική πρωτεύουσα και επηρέασε βαθιά τα μουσικά της δρώμενα. Έζησε εκεί  ώς το θάνατό του και έμεινε γνωστός ως «Ο Μπαχ του Λονδίνου».

C.P.E Bach

Ο Carl Philipp Emanuel Bach [1714-1788] είναι το πέμπτο παιδί και το δεύτερο αγόρι του J. S. Bach και της Maria Barbara που επέζησε. Το δεύτερο όνομα τού δόθηκε προς τιμήν του Νονού του Georg Philipp Telemann [1681-1767], συνθέτη Μπαρόκ  Μουσικής και φίλου του Bach. O C.P.E Bach, βρίσκεται στο μεταίχμιο της μπαρόκ και της κλασικής και ρομαντικής μουσικής που ακολούθησαν. Γνωστός για το «ευαίσθητο στυλ» του προσπαθεί να εκφράσει τη φυσικότητα και την αλήθεια, ενσωματώνοντας στοιχεία δραματικά και ρητορικά στη μουσική δομή της σύνθεσης. Από τους πιο φημισμένους τσεμπαλίστες στην Ευρώπη την εποχή του, γίνεται μέλος της Βασιλικής Ορχήστρας του Φρειδερίκου του Μεγάλου της Πρωσίας. Επηρεάστηκε από τον πατέρα και δάσκαλό του, από τον Νονό του, αλλά και από συνθέτες  σύγχρονους,  όπως  ο Χαίντελ. Ο ίδιος επηρέασε συνθέτες σαν τον Χάυντν, τον Μότσαρτ, τον Μπετόβεν και τον Μέντελσον.

 Το Magnifikat (Μεγαλυνάριο), Ορατόριο από τα σημαντικότερα,  συνέθεσε  ο C.P.E Bach,  κατά την παραμονή του στο Πότσνταμ το 1749. Είναι εμφανής η επίδραση από το «Magnifikat BWV 243» του πατέρα του. Και τα δύο έργα στηρίζονται σε έναν ύμνο από τους εννέα παλαιότερους χριστιανικούς και πιθανότατα, πρώιμους ύμνους στην Παρθένο Μαρία. Τον συναντάμε στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο [κεφ. Α 45-56]: «Μεγαλύνει, η ψυχή μου, τον  Κύριον / και ηγαλλίασε το πνεύμα μου επί τω Θεώ το Σωτήρι μου». Η πρωτότυπη γλώσσα είναι στην κοινή Ελληνική [Koine Greek], γνωστή και ως Alexandrian dialect. Ο Αρχιμουσικός Μάρκελλος Χρυσικόπουλος απέσπασε ερμηνείες εξαιρετικές, τόσο από την Ορχήστρα, όσο και από του τέσσερις  σολίστ∙ την υψίφωνο  Ελπινίκη Ζερβού, τη μεσόφωνο Θεοδώρα Μπάκα, τον τενόρο Βασίλη Καβάγια, τον βαρύτονο Κώστα Μαυρογένη και τα δύο μέλη της χορωδίας,  αλλά ξεχώρισε η Παιδική και Νεανική Χορωδία «ROSARTE», ένα άρτιο φωνητικό σύνολο, δημιούργημα της Ρόζης Μαστροσάββα!

Το 2014 θα γιορτάσουμε τα 300 χρόνια από τη γέννηση του C.P. E Bach, που έμεινε γνωστός ως «Ο Μεγάλος Μπαχ», μετά το θάνατο του πατέρα του, τίτλος ενδεικτικός της αναγνώρισης  της αξίας και της προσφοράς του. Με αυτήν τη γιορταστική αφορμή ελπίζουμε να γνωρίσουμε περισσότερο το συνθέτη, για τον οποίο ο Μότσαρτ έλεγε ότι «Είναι ο πατέρας, είμαστε τα παιδιά» και ο Μπετόβεν έτρεφε μεγάλο σεβασμό και θαυμασμό για τη «μεγαλοφυΐα του».

π. Δημητρίου Μπόκου: ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΟ ΟΝΕΙΡΟ (διήγημα)

Ο άντρας καταγινόταν να παρκάρει, μα πριν ακόμα σβήσει τη μηχανή, τα δυο μικρά πετάχτηκαν απ’ τ’ αυτοκίνητο ακράτητα. Η γυναίκα κατέβηκε πίσω τους κουβαλώντας τις τσάντες, ασήκωτες απ’ τα ψώνια και τα χριστουγεννιάτικα δώρα. Ανέβηκε με κόπο τις σκάλες κι απίθωσε χάμω ό,τι κρατούσε για ν’ ανοίξει την πόρτα. Ώσπου να ξανασκύψει στα πράγματά της, ο μικρός της γιος μ’ έναν τεράστιο πήδο βρισκόταν κιόλας πάνω στο μακρύ καναπέ κι άνοιγε το σακουλάκι με τις λιχουδιές που κρατούσε. Σαν είδε τα βρεγμένα του παπούτσια πάνω στο καινούργιο της ριχτάρι, ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι της.

          - Τσακίσου αμέσως από ’κει! έμπηξε φοβερή φωνή. Ακόμα δεν τό ’βαλα και θα το κάνεις κιόλας άχρηστο;

          Η κόρη της εκμεταλλεύτηκε την περίσταση για να βγάλει τη γλώσσα της κοροϊδευτικά στον αδελφό της. Εκείνος της έριξε κατάμουτρα μια χούφτα λιχουδιές που σκόρπισαν αμέσως στο χαλί και τις πάτησαν, εκείνη τού ’δωσε μια σπρωξιά, τραβήχτηκαν, τσίριξαν, η γυναίκα έγινε ηφαίστειο.

          - Τι γίνεται πάλι με σας; έβαλε τις φωνές ο άντρας που ανέβαινε. Πότε προλάβατε να σκοτωθείτε;

          - Μπα! Ασχολείσαι και συ μαζί μας; Σ’ έπιασε πόνος τι γίνεται με μας; Δεν είναι ανάγκη! Εσύ κοίτα τις σπουδαίες σου δουλειές, φώναξε εκτός εαυτού τελείως η γυναίκα.

          Πέταξε με δύναμη τις τσάντες στον καναπέ και καταφουρκισμένη χώθηκε στο δωμάτιό της να ξεντυθεί.

          Ήταν τα πρώτα Χριστούγεννα που δεν χαιρόταν τίποτε.

          Από καιρό τα πράγματα δεν πήγαιναν καλά. Η ζωή τους είχε αλλάξει κατά πολύ. Η σχέση της με τον άντρα της βρισκόταν σε κρίσιμη καμπή. Τον έβλεπε να χάνεται κυριολεκτικά απ’ τη ζωή τους. Όλο και περισσότερο εξαφανιζόταν με τις παρέες του, όλο και λιγότερο τον έβλεπε το σπίτι του, όλο και συχνότερα ξενυχτούσε και γυρνούσε πιωμένος. Πράγματα που δεν τά ’ξεραν ως τότε στο σπίτι τους. Δεν τον αναγνώριζε πια. Τέτοια αδιαφορία! Και καλά γι’ αυτήν. Μα για τα παιδιά; Δεν μπορούσε να τον καταλάβει.

          Προσπάθησε να τον λογικέψει στην αρχή, μα η κουβέντα τους τέλειωνε πάντα σε καυγά. Κουράστηκε, τα νεύρα της έσπασαν. Ξεσπούσε με το παραμικρό. Σε τέτοιο κλίμα και τα παιδιά γίνονταν όλο και πιο νευρικά. Η ζωή τους ήταν πλέον μια κόλαση. Είχε φτάσει στα όρια της αντοχής της. Δεν ήξερε τι να κάνει πια.

          Τσακισμένη απ’ την απογοήτευση, αποκαμωμένη απ’ την κούραση, ράκος πραγματικό, έπεσε κάποτε στο κρεβάτι κι αυτή. Δεν περίμενε τίποτε απ’ τη μεγάλη μέρα που ξημέρωνε. Ο ύπνος δάμασε με κόπο τα κλονισμένα νεύρα της.

          Ένας χτύπος ακούστηκε τότε στην πόρτα τους. Τρόμαξε. Ποιος θα μπορούσε νά ’ναι τέτοια ώρα; Πριν προλάβει να κουνηθεί, η πόρτα άνοιξε μόνη της. Στο μισοσκόταδο φάνηκε μια άγνωστη γυναίκα. Μπήκε και προχώρησε μέσα στο σπίτι. Σαν έφτασε κοντά της, είδε το πρόσωπό της. Ήταν η μάνα της. Μα είχε συχωρεθεί εδώ και δέκα χρόνια! Πάγωσε κι ανατρίχιασε ολόκληρη.

          Η μάνα προχώρησε ίσια στα εικονίσματα, όπου τρεμόπαιζε το φως του καντηλιού. Έκαμε το σταυρό της, προσκύνησε κι ασπάστηκε. Στράφηκε στην κόρη της, την κοίταξε ήσυχα στα μάτια και είπε σιγανά:

          - Κόρη μου, ψάξε για το χαμένο εικόνισμα.

          Χωρίς να περιμένει απάντηση, προχώρησε προς την πόρτα και όπως ήρθε έφυγε.

          Με τον κρότο της πόρτας που έκλεισε μόνη της ξανά, η γυναίκα τινάχτηκε αλαφιασμένη κι ανακάθισε. Όνειρο ήταν, ευτυχώς! Μα τί σήμαιναν αυτά; Γι’ αρκετή ώρα συλλογιζόταν, χωρίς να καταλαβαίνει τίποτε. Έκαμε το σταυρό της και ξανάγειρε. Μα πού να την κολλήσει τώρα ύπνος!

          Σαν χτύπησαν οι καμπάνες σηκώθηκε. Ετοιμάστηκαν για τη νυχτερινή λειτουργία, μα όλα γίνονταν μηχανικά. Το μυαλό της ήταν στο όνειρο. Για ποιο εικόνισμα μιλούσε η μάνα της;

          Έψαξε στο παλιό μπαούλο όπου φύλαγε πράγματα της συχωρεμένης. Μάταιος κόπος. Έμεινε με την απορία της. Με τον καιρό ξεχάστηκε και τ’ όνειρο.

          Ένας χρόνος πέρασε. Έφτασαν πάλι τα Χριστούγεννα. Το βράδυ της παραμονής βλέπει ξανά στον ύπνο της το ίδιο όνειρο. Ακούει τα ίδια λόγια από τη μάνα της:

          - Κόρη μου, ψάξε για το χαμένο εικόνισμα.

          Ανησύχησε. Έμεινε πάλι με την ίδια απορία μέσα της. Όμως δεν είπε σε κανέναν τίποτε. Και η καθημερινή της ταλαιπωρία δεν της χάριζε την πολυτέλεια να το σκέφτεται συχνά.

          Από την άλλη, η ζωή τους δεν έγινε καθόλου καλύτερη. Το αντίθετο μάλλον. Η σχέση τους είχε φτάσει στο απροχώρητο. Μόνο που έβλεπε τον άντρα της την έπιανε κρίση. Η οποιαδήποτε συμπεριφορά του την εξόργιζε. Του μιλούσε σχεδόν πάντα με θυμό. Μα όσο κι αν φώναζε, δεν άλλαζε τίποτα. Ό,τι κι αν έλεγε, έπεφτε στο κενό. Στη δική της ένταση ξεσπούσε κι εκείνος ασυγκράτητος. Η δική της επιμονή γιγάντωνε το δικό του πείσμα. Δεν υπήρχε στιγμή ηρεμίας στη ζωή τους. Το ρήγμα όλο και μεγάλωνε. Σκεφτόταν πλέον σοβαρά την οριστική διακοπή του γάμου τους. Έβλεπε τη ζωή τους να θρυμματίζεται κι ένοιωθε απελπιστικά ανήμπορη ν’ αποσοβήσει την καταστροφή. Αυτό την έθλιβε βαθιά και σώριαζε μέσα της βουνό την αγανάκτηση.

          Ένας ακόμα χρόνος πέρασε. Ήρθαν Χριστούγεννα ξανά. Αποβραδίς στη σκέψη της ήρθε και κούρνιασε το όνειρο. Θα τό ’βλεπε άραγε ξανά; Μια κρυφή ανησυχία την ταλάνιζε και φόβος αδιόρατος τρύπωσε στην καρδιά της. Δείλιαζε να πέσει για ύπνο. Μα δεν γινόταν αλλιώς.

          Η νύχτα προχώρησε. Και να! Η πόρτα χτύπησε ξανά. Ήτανε ξύπνια; Κοιμόταν; Δεν ήξερε να πει.

          - Εμπρός! φώναξε ασυναίσθητα.

          Η πόρτα άνοιξε. Μα αντί για τη μάνα της, ένας άγνωστος που δεν ξεχώριζε το πρόσωπό του προχώρησε στο μισοσκόταδο. Σαν έφτασε απέναντί της σταμάτησε. Γύρισε προς το μέρος της. Η μορφή του πήρε να φωτίζεται, τα μάτια του έλαμπαν, ανταύγειες φωτεινές σκορπίζονταν γύρω του. Μια αίσθηση βαθειάς γαλήνης την τύλιξε, καθώς αντίκρισε το πρόσωπό του. Ο φόβος έφυγε τελείως από μέσα της, το σαγηνευτικό μυστήριο την αιχμαλώτισε. Κατάλαβε πως κάτι εξαιρετικό συνέβαινε. Δίπλα της κοιμόταν βαθιά ο άντρας της. Της ήρθε να τον σκουντήσει απότομα, πράγμα που το συνήθιζε, για να ξυπνήσει. Μα κάτι τη συγκράτησε.

          - Ψάχνεις για το χαμένο εικόνισμα; τη ρώτησε απαλά ο μυστηριώδης ξένος, κοιτάζοντάς την κατάματα με ιλαρό χαμόγελο που χάραζε ελαφρά τα χείλη του.

          Σαν κελάρυσμα νερού η φωνή του χάιδεψε τ’ αυτιά της, μα ταυτόχρονα την ένοιωθε ν’ αντηχεί πεντακάθαρη ως τα κατάβαθά της.

          - Νά ’το! συνέχισε ο άγνωστος και το φεγγοβόλο βλέμμα του κινήθηκε.

          Η γυναίκα ακολούθησε τη ματιά του, μα πόσο ξαφνιάστηκε, όταν αυτή σταμάτησε πάνω στον άντρα της! Κατάπληκτη είδε τότε τη μορφή του άντρα της ν’ αλλάζει. Πάνω στο πρόσωπό του σχηματιζόταν η μυστηριώδης, ακαταμάχητα γοητευτική, μορφή του ξένου. Γύρισε προς τον επισκέπτη. Ήταν εκεί, στη μέση του δωματίου και ταυτόχρονα έβλεπε τη μορφή του στο πρόσωπο του άντρα της. Πώς συνέβαινε αυτό; Τά ’χασε για τα καλά. Αυτοστιγμεί χάθηκε και η κακή διάθεση που βάραινε την καρδιά της.

          - Αυτό είναι το χαμένο εικόνισμα, μίλησε ξανά ο άγνωστος. Η δική μου εικόνα. Και μην την ψάχνεις αλλού. Στο πρόσωπο του διπλανού σου είναι κρυμμένη. Πάντοτε βρίσκομαι εκεί. Το θέμα είναι να το βλέπεις κι εσύ.

          Άκουγε ασάλευτη, εκστατική, χωρίς να είναι σίγουρη πως καταλάβαινε ό,τι γινόταν.

          - Ό,τι κάνεις σε άλλον, να θυμάσαι πως το κάνεις σε μένα, συνέχισε ο άγνωστος. Αυτός ο άλλος είμαι πάντα εγώ. Μην το ξεχάσεις ποτέ αυτό.

          - Πώς γίνεται να το ξεχάσω τώρα πια; βρήκε κάποτε τη φωνή της και μίλησε.

          Ο ξένος χαμογέλασε ξανά.

          - Μην το νομίζεις εύκολο, της είπε. Αυτό που τώρα σε γεμίζει και το ζεις αυθόρμητα, από αύριο θα χρειαστείς αγώνα να το κάνεις. Σου δίνω τώρα χάρισμα το δώρο αυτό να το γευτείς, ώστε να ξέρεις για τι πράγμα πρόκειται. Μα αν το θέλεις, στο εξής θα τό ’χεις μόνο, αν προσπαθείς εσύ, και μάλιστα σκληρά.

          - Το θέλω οπωσδήποτε! Παράδεισος μου φαίνεται αυτό που τώρα ζω. Πώς θα ’θελα, ποτέ να μην το χάσω! ψιθύρισε κατανυγμένη η γυναίκα.

          - Δύσκολο θά ’ναι, μα όχι αδύνατο. Κάπου είχες χάσει την εικόνα μου. Καιρός να την ξανάβρεις πια. Να το θυμάσαι αυτό κάθε φορά, που ο άντρας σου δεν θά ’ναι αυτός που θά ’θελες εσύ να είναι. Να ψάχνεις τότε την εικόνα μου στο πρόσωπό του. Να του μιλάς όπως θα μίλαγες σε μένα.

          - Μη φεύγεις, Κύριε! της ξέφυγε αυθόρμητα, καθώς η άγνωστη μορφή κινήθηκε.

          - Κοντά σου θά ’μαι πάντα, μην ανησυχείς, κι ας μη με βλέπεις φανερά. Μα θα ξανάρθω πάλι μια φορά. Για να μου δώσεις λόγο τότε εσύ, για ό,τι τώρα σου ζητώ εγώ να κάνεις.

          - Ποιος είσαι, Κύριε; στερνή φορά αποτόλμησε η γυναίκα να μιλήσει. Ο νους και τα μάτια της κρατιόντουσαν ακόμα θαμπωμένα.

          - Μα είμαι το εικόνισμα που νόμιζες πως έχεις, κι ας είχε από καιρό χαθεί αυτό απ’ τη ζωή σου, απάντησε ο άγνωστος. Γνωρίζεις τώρα πια πού θα με βρίσκεις.

          Και με τα λόγια αυτά ο ξένος έστρεψε το πρόσωπό του. Προχώρησε ανάλαφρα, μάκρυνε από κοντά της. Τυλιγμένος στη γλυκειά απόκοσμη ανταύγεια, υψώθηκε από τη γη προς τη γωνιά που έλαμπε το καντηλάκι, μίκρυνε, χάθηκε τέλος μεσ’ στην εικόνα του Χριστού στο εικονοστάσι.

          Τότε τα μάτια της γυναίκας άνοιξαν, ξεθάμπωσαν. Ανασηκώθηκε. Όνειρο ήταν, ναι! Αλλά πιο ζωντανό απ’ την πραγματικότητα. Το μυαλό της καθάρισε. Κατάλαβε τα πάντα καλά. Έκαμε ευλαβικά το σταυρό της κι έπεσε στα γόνατα.

          - Προσκυνώ τον τόπο, όπου «έστησαν οι πόδες σου, Κύριε». Καταδέχτηκες απόψε να μ’ επισκεφθείς. Μα κι εγώ δεν θα ξαναχάσω την εικόνα σου. Μπροστά μου θα την έχω πάντα ζωντανή, … να, …εδώ! ψιθύρισε κοιτάζοντας συγκλονισμένη τον άντρα της.

          Η καρδιά της φτερούγιζε ακόμα, όταν η γιορτινή χριστουγεννιάτικη καμπάνα αντήχησε γλυκειά, χαρμόσυνη μέσα στη νύχτα.

Χριστούγεννα 2013

π. Κων. Ν. Καλλιανός: ΧΕΙΜΩΝΟΣ ΕΜΒΙΩΣΕΙΣ...

(ἤ,  Ἀπαντώντας σὲ κάποια ἐρωτήματα...)

«Κλειστοὶ Καιροί· κλειστοί, περίκλειστοι

Μακρὰν τῆς θέας τ᾿ οὐρανοῦ, παρατημένοι

Μὲ ἀνέμους,  θύελλες, χιόνια καὶ θολοῦρες...»

Τ. Κ. Παπατσώνης

Νὰ ζεῖς αὐτὲς τὶς συνθῆκες ὡς κάτοικος μικροῦ νησιοῦ εἶναι ὄντως  μιὰ περιπέτεια, ποὺ δὲν τὴν ἔχουν φυσικὰ βιώσει οἱ τῆς στερεᾶς γῆς οἰκοῦντες. Ὡστόσο αὐτὴ ἡ περιπέτεια ἔχει τὴν ἄλλη, τὴν πλέον ἀληθινή της ὄψη, ἡ ὁποία δὲν εἶναι δυνατὸ καὶ ν᾿ ἀμφισβητηθεῖ, ἀλλὰ καὶ νὰ σημειωθεῖ ἀπόλυτα μὲ λέξεις, γιατὶ τὰ βαθειὰ καὶ κορυφαῖα βιώματα ἐνέχουν καὶ μιὰν ἄλλη γλώσσα, ποὺ δὲ γράφεται: κατατίθεται στὴν ψυχή, ὅπως οἱ μνῆμες.

Ἡ ἄλλη, λοιπόν, ὄψη τῶν «κλειστῶν καιρῶν» εἶναι ἡ ἡσυχία, αὐτὴ ἡ ἀνεκτίμητη  προσφορὰ τοῦ Θεοῦ μέσω τῆς ὁποίας μπορεῖ κανείς νὰ ξαναδεῖ τὸν ἑαυτό του κάνοντας ἔτσι μιὰ ἀπόπειρα αὐτογνωστικῆς ἐξετάσεως-ὅσο μπορεῖ νὰ γίνει αὐτό-μὲ τὸν ἀπαράιτητο διάλογο: τόσο μὲ τὸν ἑαυτό του ὅσο καὶ μὲ τὸ Θεό. Μάλιστα, στὴν περίπτωση αὐτὴ βιώνεται σὲ μεγάλο βαθμὸ τὸ Γεροντικὸ λόγιο «Ἅμα δὲν πεῖ ὁ ἄνθρωπος στὴν καρδιά του ὅτι ἐγὼ κι ὁ Θεὸς ὑπάρχουμε μονάχα, δὲν θὰ βρεῖ ἀνάπαυση». Καὶ τοῦτο,  γιατὶ στὴν προκειμένη πέριπτωση, ὅπου κάθε ἐπικοινωνία μὲ τὸν ἔξω κόσμο διακόπτεται –πόσες φορὲς δὲν ὑπάρχει καὶπαροχὴ ἠλεκτρικοῦ, ἐπειδὴ καταστρέφεται ὁ ἀγωγὸς παροχῆς- τὸ μόνο σημεῖο ἀναφορᾶς εἶναι ὁ ἴδιος ὁ Θεός.

Ἀλήθεια, πόσες φορὲς δὲ θυμᾶμαι ἐκείνη τὴ φράση, «Παναϊά μ᾿ στοὺ Πέλαγου!», τὴν ὁποία ἔλεγε ἡ γιαγιά μου, ὅταν σὲ χειμωνιάτικες νύχτες μὲ πηχτὸ σκοτάδι καὶ ἰσχυροὺς ἀνέμους συνοδευμένους μὲ βροχή ἀφουγκραζόμασταν τὴ μανιασμένη θάλασσα,  ποὺ πάσχιζε νὰ σαλέψει τὰ θεμέλια τοῦ νησιοῦ. Τότε, μικρὸ παιδὶ ποὺ ἤμουνα, δὲν ἔνοιωθα τὶ ἔλεγε. Σήμερα ὅμως καταλαβαίνω τὸν ἐκ βαθέων εἰπωμένο ἱκέσιο λόγο ἐκείνης τῆς ἀγράμματης, πόσο σοφὸς καὶ γνήσιος ἦταν. Καὶ τὸ πιὸ κύριο, πόσο διδάσκει κι ἐμένα τὸν ἴδιο  ποὺ τὸν θυμᾶμαι μὲ τόση συγκίνηση. Γιατὶ κι ἐγὼ βιώνω σήμερα κάτι τέτοιες στιγμές, μάλιστα, σὲ μέρες φορτωμένες ἀπὸ καταχνιὰ καὶ μὲ θάλασσα κυμαινομένη ἐπικίνδυνα... Κάτι ποὺ λίγοι μποροῦν νὰ τὸ καταλάβουν. Φυσικὰ σ᾿ αὐτὲς τὶς στιγμὲς ἡ σχέση μὲ τὸν Θεὸ γίνεται ὅλο καὶ πιὸ ἰσχυρή, γιατὶ, ὅπως λέει κι ὁ Ἅγιος Ἰσαὰκ ὁ Σῦρος, δὲν βιώνεται ὁ Θεὸς μέσα στὴν ἀνάπαυση, ἀλλὰ μέσω τῆς διακινδύνευσης, ποὺ ἰσχυροποιεῖ τὴ σχέση καὶ δυναμώνει τὴν ψυχή, ὥστε νὰ λέει πιὸ ἀληθινὰ κι ἔντιμα τὴν κορυφαία φράση τοῦ «Πάτερ ἡμῶν..», ποὺ λέει «Γενηθήτω τὸ θέλημά Σου...», Κύριε. Καὶ μήπως δὲν εἶναι ἔτσι;

Πρωτοχρονιά 2014

π. Παναγιώτη Καποδίστρια: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΩ ΑΝΑΤΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΣΩ ΔΥΣΗ (10 ποιήματα)

[Περιοδικό Πόρφυρας, 149 (Οκτώβριος – Δεκέμβριος 2013) 223-226]

Αφίξεις

Πώς δαπανώνται οι μεταξοσκώληκες

μαθαίνεις εδώ.

Μένουν στα δάχτυλά σου

των παθών τους οι κλωστές.

Απαγορευμένη Πόλη

Ακατάσχετες φωνασκίες χρωμάτων

διαιωνίζουν της αυτοκρατορικής μοναξιάς

                                                       το κίτρινο

η δε ομπρέλα των απαγορεύσεων το υποθάλπει

και ριγούν χαιρέκακα

                                     παλλακίδες

                                                          ευνούχοι.

Θερινά ανάκτορα

Τα υπέρτερα σφετεριζόταν πάντα ο γιος τ’ ουρανού

μα ξέρουν κι εκδικούνται τα ιδεογράμματα.

Νούφαρα σιωπής στ’ ανάκτορα του θέρους.

Μόνον οι αυτό-

                          κλητες τραγουδίστριες

τσιρίζουν ολόχαρες.

Σινικό Τείχος

Του τελεφερίκ οι τριγμοί

φοβιστικοί 

προδιαθέτουν

για τη λύση των δεσμών τής έσω δυναστείας.

Με βαρύ καιρό

σε νικώ στου Σινικού τον κατήφορο.

Από τα ψηλά εδώ απειρίζονται όλοι.

Πλατεία Τιεν Αν Μεν

Λαβάρων τάξη και βοές στην Τιεν Αν Μεν

μα βαθύτερα

η εξέγερση

το τανκ

του φιδιού το δάγκωμα.

Με τόσο πλήθος

τέτοιονε συνωστισμό

απλώνεις χέρι

κι αφαιρείς του πλησίον ό,τι κρύβει τιμαλφές

μετά εκείνος

εκ φύσεως κάτωχρος κι απ’ το ξαφνικό

στέκεται μπροστά στο τανκ

και λογίζεται ήρως.

Χουτόνγκ

Περιαγωγή μνήμης ταριχευμένης.

Με λίγα γουάν

απ’ τους ουρανοξύστες

                                        στους άθλιους γείτονες.

Στην οδό αυτή

των ψαριών τ’ απόνερα

φρούτα δυσώδη

γυναίκες και αγόρια προσκαλώντας σε μασάζ.

Σε κάθε πόρτα του χουτόνγκ

χαρτονένια γραμματόκουτα

για τις καλές ειδήσεις από την προπαγάνδα.

Τρώγλες τα σπίτια ανόνειρων ανθρώπων

που ελπίζουνε

στο πιο νέο ipad και στα ρητά του Μάο.

Καθημερινό Πεκίνο

Αδιάβροχοι στην πρωινή ψιχάλα οι περαστικοί

ώσπου

κάποιος θαυμάζει το ημέτερο μπρέκφαστ.

Της υπομονής κρανιοφόροι

τρώνε σουβλάκια σκορπιών

τρούφες αιθαλομίχλης

κι αισθάνονται αυτάρκεις

εξευμενίζουν με ασκήσεις τάι-τσι τον θάνατό τους

με τσάι θεραπεύουν την περιχαράκωση.

Τ’ άνθος του τσαγιού

τα υπόσχεται όλα τελειότατα

ροφήματα ιερά

κήπους ευδαιμονίας.

Τσάι γιασεμί προσποιείται η κόρη

                            για να μας πείσει

μ’ αμετάπειστοι εμείς σχεδιάζουμε αλλιώς.

Σανγκάη της ομίχλης

Τόσο τραγουδούν οι γρύλοι στα κλουβιά τους

                                              που ‘ρχεται βροχή

ραγδαίος ο μουσώνας πολύ μικρών συμβάντων.

Με καταστέλλει Σανγκάη της ομίχλης

ώς το κόκαλο

ο χειροπιαστός λυγμός της γοερής βροχής της.

Δεκάτου πέμπτου δωμάτιο

να βλέπει τις νεροποντές

τ’ ανθρώπινα μυρμήγκια

τη ζωή ως τρίκυκλο

πώς νοτίζονται αισθήσεις αγοραίες

                             και καταργούνται

πριν ωριμάσουν πολύ

σ’ ανεόρταστη πόλη.

Ποταμός Χουανγκπού

Ποταμόπλοιο νιώθω σε θολά νερά

και κατάφορτος

πρώτες ύλες των σιωπών

ή δράκοντες της νύχτας.

Ψόφια γουρούνια

                               οι επιθυμίες μας

επιπλέουνε

στις ροές του Χουανγκπού

και στα νερά του νου μας.

Αναχωρήσεις

Την άλλη φορά

σε τρίκυκλο ποδήλατο θα μπω ταξιτζής 

κόσμο θα μεταφέρω

                                    φθηνά

                                                 στην Έσω Δύση.

[Πεκίνο – Σανγκάη, 17-27 Ιουνίου 2013]

Primus sine paribus

Ἀπάντησις εἰς τὸ περὶ πρωτείου κείμενον τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας

Ἐλπιδοφόρου Λαμπρυνιάδου, 
Μητροπολίτου Προύσης, 
Καθηγητοῦ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Α. Π. Θ.

Μὲ πρόσφατον συνοδικὴν ἀπόφασίν της[1], ἡ Ἐκκλησία τῆς Ρωσσίας φαίνεται νὰ ἐπιλέγῃ διὰ μίαν εἰσέτι φορὰν[2] τὴν ἀπομόνωσιν τόσον ἀπὸ τὸν θεολογικὸν διάλογον μὲ τὴν Ρωμαιοκαθολικὴν Ἐκκλησίαν ὅσον καὶ ἀπὸ τὴν κοινωνίαν τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν. Δύο στοιχεῖα ἀξίζουν νὰ σημειωθοῦν ἐκ προοιμίου, ἐνδεικτικὰ τῆς ἐπιθυμίας τῆς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσσίας:

Πρῶτον, νὰ ὑπονομεύσῃ τὸ κείμενον τῆς Ραβέννας,[3] ἐπικαλουμένη θεολογικοφανεῖς λόγους διὰ νὰ δικαιολογήσῃ τὴν ἀπουσίαν τῆς ἀντιπροσωπείας της ἀπὸ τὴν συγκεκριμένην ὁλομέλειαν τῆς διμεροῦς Ἐπιτροπῆς (ἀπουσίαν, ἡ ὁποία ὑπηγορεύθη, ὡς οἱ πάντες γνωρίζουν, ὑπὸ ἄλλων λόγων[4]), καὶ

Δεύτερον, νὰ ἀμφισβητήσῃ μὲ τὸν πλέον σαφῆ καὶ ἐπίσημον τρόπον (δηλαδὴ μὲ συνοδικὴν ἀπόφασιν) τὸ πρωτεῖον τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἐντὸς τοῦ Ὀρθοδόξου κόσμου, διαβλέπουσα ὅτι τὸ κείμενον τῆς Ραβέννας, εἰς τὸ ὁποῖον συνεφώνησαν ὅλαι αἱ Ὀρθόδοξοι Ἐκκλησίαι (πλὴν τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσσίας, βεβαίως), καθορίζει τὸ πρωτεῖον τοῦ ἐπισκόπου εἰς τὰ τρία ἐπίπεδα τῆς ἐκκλησιολογικῆς δομῆς τῆς Ἐκκλησίας (τοπικόν, ἐπαρχιακόν, παγκόσμιον) κατὰ τρόπον ποὺ ὑποστηρίζει καὶ διασφαλίζει καὶ τὸ πρωτεῖον τῆς πρωτοθρόνου Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας.

Τὸ κείμενον τῆς θέσεως τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας διὰ τό «πρόβλημα» (ὅπως τὸ ἀποκαλεῖ) τοῦ Πρωτείου εἰς τὴν ἀνὰ τὴν οἰκουμένην Ἐκκλησίαν δὲν ἀρνεῖται θεωρητικῶς καὶ τυπικῶς οὔτε τὴν ἔννοιαν οὔτε τὴν οὐσίαν τοῦ πρωτείου – καὶ μέχρις ἐδῶ πράττει ὀρθῶς. Τὸ ἐπιπλέον, ὅμως, τὸ ὁποῖον προσπαθεῖ νὰ ἐπιτύχῃ (μᾶλλον πλαγίως, ὡς θὰ καταφανῇ) εἶναι ἡ εἰσαγωγὴ δύο διακρίσεων ἀναφορικῶς πρὸς τὴν ἔννοιαν τοῦ πρωτείου.

1. Ἡ διάκρισις μεταξὺ ἐκκλησιολογικοῦ καὶ θεολογικοῦ πρωτείου

Ἡ πρώτη διαφοροποίησις εἰσάγει ἀντιδιαστολὴν μεταξὺ τοῦ πρωτείου, ὡς τοῦτο ἐφαρμόζεται εἰς τὴν ζωὴν τῆς Ἐκκλησίας (ἐκκλησιολογία), καὶ τοῦ πρωτείου ὡς τοῦτο νοεῖται εἰς τὴν θεολογίαν. Οὕτω, τὸ κείμενον τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας ἀναγκάζεται νὰ υἱοθετήσῃ τὴν καινοφανῆ διάκρισιν μεταξὺ ἀφ’ ἑνὸς τοῦ «πρωτεύοντος» πρωτείου τοῦ Κυρίου καὶ ἀφ’ ἑτέρου τῶν «δευτερευόντων» πρωτείων («various forms of primacy… are secondary») τῶν ἐπισκόπων, καίτοι ἀργότερον εἰς τὸ ἴδιον κείμενον θὰ διατυπωθῇ ἡ ἄποψις ὅτι ὁ ἐπίσκοπος εἰκονίζει τὸν ἴδιον τὸν Χριστόν (πρβλ. 2:1), τοῦθ’ ὅπερ φαίνεται νὰ ὑπονοῇ ὅτι τὰ πρωτεῖα εἶναι ὁμόλογα ἢ τουλάχιστον ἀνάλογα καὶ ὄχι ἁπλῶς ὁμόφωνα. Ἡ ἔστω καὶ σχολαστικὴ διατύπωσις τοιούτων διακρίσεων μεταξύ  «πρώτων» καί «δευτέρων» πρωτείων καταδεικνύει τὴν ὑφέρπουσαν ἀντίφασιν.

Ὁ ἐπιδιωκόμενος διαχωρισμὸς τῆς ἐκκλησιολογίας ἀπὸ τὴν θεολογίαν (ἢ τὴν Χριστολογίαν) θὰ εἶχε καταστραφικὰς συνεπείας τόσον διὰ τὴν μίαν, ὅσον καὶ διὰ τὴν ἄλλην. Ἐφ’ ὅσον ἡ Ἐκκλησία εἶναι ὄντως τὸ Σῶμα τοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ φανέρωσις τῆς ἐν Τριάδι ζωῆς, τότε δὲν ἠμποροῦμεν νὰ ὁμιλῶμεν διὰ διαφορὰς καὶ ἐπιπλάστους διακρίσεις διασπώσας τὴν ἑνότητα τοῦ μυστηρίου τῆς Ἐκκλησίας, τὁ ὁποῖον συγκεφαλαιώνει τὰς Θεολογικάς (μὲ τὴν στενὴν σημασίαν τοῦ ὅρου) καὶ Χριστολογικὰς διατυπώσεις. Ἐν ἀντιθέτῳ περιπτώσει, ἡ ἐκκλησιαστικὴ ζωὴ ἀποκόπτεται ἀπὸ τὴν θεολογίαν καὶ καταλήγει ξηρὸς διοικητικὸς θεσμός, ἐνῷ, ἐξ ἑτέρου, μία θεολογία δίχως ἀντίκρυσμα εἰς τὴν ζωὴν καὶ τὴν δομὴν τῆς Ἐκκλησίας καταντᾶ μία στεῖρα ἀκαδημαϊκὴ ἐνασχόλησις. Κατὰ τὸν Μητροπολίτην Περγάμου Ἰωάννην, «ὁ διαχωρισμὸς τῶν διοικητικῶν θεσμῶν τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὸ δόγμα δὲν εἶναι ἁπλῶς ἀτυχής, εἶναι καὶ ἐπικίνδυνος»[5].

2. Ἡ διάκρισις τῶν διαφορετικῶν ἐκκλησιολογικῶν ἐπιπέδων

Ἡ δευτέρα διαφοροποίησις, τὴν ὁποίαν, κατὰ τὴν γνώμην μας, ἀποπειρᾶται νὰ εἰσαγάγῃ τὸ κείμενον τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας ἀφορᾶ εἰς τὰ τρία ἐκκλησιολογικὰ ἐπίπεδα εἰς τὴν δομὴν τῆς Ἐκκλησίας. Ἐδῶ φαίνεται νὰ εἶναι ὅλον τὸ βάρος τοῦ ἐν λόγῳ κειμένου. Διαφόρως νοεῖται καὶ θεσμοθετεῖται, μᾶς λέγει τὸ κείμενον, τὸ πρωτεῖον εἰς τὸ τοπικὸν ἐπίπεδον τῆς ἐπισκοπῆς, καὶ διαφόρως εἰς τὸ ἐπαρχιακὸν ἐπίπεδον τῆς «αὐτοκεφάλου ἀρχιεπισκοπῆς» (αὐτοκεφάλου ἐπαρχιακῆς συνόδου). Ἔτι δὲ διαφόρως ὁρίζεται εἰς τὸ ἐπίπεδον τῆς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην Ἐκκλησίας (πρβλ. 3: «Due to the fact that the nature of primacy, which exists at various levels of church order {diocesan, local and universal} vary, the functions of the primus on various levels are not identical and cannot be transferred from one level to another»).

Ὅπως ἰσχυρίζεται ἡ ἀπόφασις τῆς Συνόδου, τὰ τρία ταῦτα πρωτεῖα εἶναι ὄχι μόνον διάφορα μεταξύ των, ἀλλὰ διαφέρουν καὶ αἱ πηγαί των: τὸ πρωτεῖον τοῦ τοπικοῦ ἐπισκόπου πηγάζει ἐκ τῆς ἀποστολικῆς διαδοχῆς (2:1), τὸ πρωτεῖον τοῦ πρώτου τῆς αὐτοκεφάλου ἐκκλησίας πηγάζει ἀπὸ τὴν ἐκλογήν του ὑπὸ τῆς συνόδου (2:2), τὸ δὲ πρωτεῖον τῆς καθ’ ὅλου Ἐκκλησίας πηγάζει ἐκ τῆς θέσεως αὐτῆς εἰς τὰ δίπτυχα (3:3). Ἆρα, συμπεραίνει τὸ κείμενον τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας, δὲν ἠμποροῦν τὰ τρία ταῦτα ἐπίπεδα καὶ τὰ ἀναλογοῦντα αὐτοῖς πρωτεῖα νὰ συγκριθοῦν μεταξύ των, ὡς πράττει τοῦτο τὸ κείμενον τῆς Ραβέννας στηριζόμενον εἰς τὸν 34ον κανόνα τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων.

Καταφαίνεται ἐνταῦθα ἡ ἐναγώνιος προσπάθεια τῆς προκειμένης συνοδικῆς ἀποφάσεως νὰ καταστήσῃ τὸ πρωτεῖον ὥς τι τὸ ἐξωτερικὸν καί, ἑπομένως, ξένον πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ πρώτου. Αὐτός, ἐκτιμῶμεν, ὅτι εἶναι ὁ λόγος διὰ τὸν ὁποῖον τὸ Πατριαρχεῖον Μόσχας ἐπιμένει τόσον πολὺ εἰς τὸν καθορισμὸν τῶν πηγῶν τοῦ πρωτείου: ὁ σκοπὸς εἶναι νὰ ἀπεξαρτηθῇ ὁ πρῶτος ὡς πηγὴ τοῦ πρωτείου, ὁ πρῶτος νὰ εἶναι ἀποδέκτης τοῦ πρωτείου ἀντὶ νὰ εἶναι ἡ πηγή του. Ἆραγε ἡ ἀπεξάρτησις αὕτη ὑποδηλοῖ καὶ τὴν αὐτονόμησιν τοῦ πρωτείου; Διὰ τὴν Ἐκκλησίαν ὁ θεσμὸς ὑποστασιοποιεῖται πάντοτε ἐν τῷ προσώπῳ. Οὐδέποτε δὲ συναντῶμεν ἀπρόσωπον θεσμὸν ὡς θὰ ἦτο τὸ πρωτεῖον ἐννοούμενον ἄνευ τοῦ πρώτου. Δέον νὰ διευκρινήσωμεν ἐνταῦθα ὅτι τὸ πρωτεῖον εἰς τὸν πρῶτον ὑποστασιάζεται ἐκ τοῦ τόπου, τῆς τοπικῆς Ἐκκλησίας, τῆς γεωγραφικῆς περιφερείας τῆς ὁποίας οὗτος (ὁ Πρῶτος) προΐσταται[6]. Εἰς τὸ σημεῖον τοῦτο εἶναι σημαντικὸν νὰ παρατηρήσωμεν τὰς ἀκολούθους λογικὰς καὶ θεολογικὰς ἀντιφάσεις:

i) Ἐὰν ὁ Πρῶτος εἶναι ἀποδέκτης τοῦ πρωτείου του, τότε τὸ πρωτεῖον ὑπάρχει δίχα καὶ ἀνεξαρτήτως τοῦ Πρώτου, ὅπερ ἄτοπον. Τοῦτο φαίνεται σαφῶς εἰς τὴν προσφερομένην αἰτιολόγησιν διὰ τὸ πρωτεῖον τοῦ ἐπαρχιακοῦ καὶ τοῦ οἰκουμενικοῦ ἐπιπέδου. Διὰ τὸ ἐπαρχιακὸν ἐπίπεδον, ἡ πηγὴ τοῦ πρώτου θεωρεῖται ἡ ἐπαρχιακὴ σύνοδος - ἠμπορεῖ ὅμως νὰ ὑπάρξῃ σύνοδος ἄνευ Πρώτου; Ἡ διαλεκτικὴ σχέσις μεταξὺ Πρώτου καὶ συνόδου τὴν ὁποίαν διατυπώνει ὁ 34ος Ἀποστολικὸς κανών (ἀλλὰ καὶ ὁ 9ος καὶ ὁ 16ος τῆς Ἀντιοχείας κατὰ τοὺς ὁποίους σύνοδος ἄνευ πρώτου θεωρεῖται ἀτελής) ἀπεμπολεῖται χάριν μιᾶς μονομεροῦς σχέσεως, κατὰ τὴν ὁποίαν οἱ πολλοὶ συνιστοῦν τὸν ἕνα, τὸν Πρῶτον, εἰς ἀντίθεσιν πρὸς πᾶσαν λογικήν, καθ’ ἣν ὁ Πρῶτος εἶναι ὁ συστατικὸς παράγων καὶ ὁ ἐγγυητὴς τῆς ἑνότητος τῶν πολλῶν.[7] Δεύτερον παράδειγμα τῆς λογικῆς ἀντιφάσεως εἶναι τὸ παράδειγμα τῶν Διπτύχων. Εἰς τὴν περίπτωσιν ταύτην τὸ σύμπτωμα λαμβάνεται ὡς ἡ αἰτία καὶ τὸ σημαινόμενον συγχέεται μὲ τὸ σημαῖνον. Τὰ Δίπτυχα δὲν εἶναι ἡ πηγὴ τοῦ Πρωτείου εἰς διεπαρχιακὸν ἐπίπεδον, ἀλλὰ ἀκριβῶς ἡ ἔκφρασίς του –καὶ μάλιστα μία μόνον ἐκ τῶν ἐκφράσεών του. Τὰ Δίπτυχα καθ’ ἑαυτὰ ἀποτελοῦν πράγματι τὴν ἔκφρασιν τῆς τάξεως καὶ τῆς ἱεραρχήσεως τῶν Πατριαρχείων καὶ τῶν αὐτοκεφάλων ἐκκλησιῶν, ἀλλὰ μία τοιαύτη ἱεράρχησις προϋποθέτει τὸν Πρῶτον (καὶ ἐν συνεχείᾳ τὸν δεύτερον, τὸν τρίτον κ.ο.κ.). Δὲν ἠμποροῦν τὰ Δίπτυχα νὰ θεσμοθετοῦν κατὰ πρωθύστερόν τι σχῆμα τὸ Πρωτεῖον ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἐρείδονται.

Διὰ τὴν κατανόησιν τῶν καινοφανῶν ἀπόψεων τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας, ἴδωμεν τί θὰ ἐσήμαινον πάντα ταῦτα ἐὰν τὰ ἀνεφέρομεν καὶ τὰ ἐφηρμόζαμεν εἰς τὴν ἐνδοτριαδικὴν πραγματικότητα, τὴν πραγματικὴν πηγὴν παντός πρωτείου («Οὕτως λέγει ὁ Θεὸς ὁ βασιλεὺς τοῦ ᾿Ισραὴλ ὁ ρυσάμενος αὐτὸν Θεὸς σαβαώθ· ἐγὼ πρῶτος» Ἠσ. 44:6).[8]

Παλαιόθεν καὶ συστηματικῶς ἡ Ἐκκλησία ἐξέλαβε τὸ πρόσωπον τοῦ Πατρὸς ὡς τὸν Πρῶτον («ἡ μοναρχία τοῦ Πατρός»)[9] τῆς κοινωνίας τῶν προσώπων τῆς Ἁγίας Τριάδος. Ἐὰν γένηται ἀποδεκτὴ ἡ λογικὴ τῆς ὑπὸ κρίσιν καινοτομίας τῆς Ἐκκλησίας Μόσχας, ὀφείλομεν νὰ συμπεράνωμεν ὅτι ὁ Θεὸς Πατὴρ δὲν εἶναι ὁ ἴδιος ἡ ἄναρχος αἰτία τῆς θεότητος καὶ τῆς πατρότητος («Τούτου χάριν κάμπτω τὰ γόνατά μου πρὸς τὸν πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται» Ἐφ. 3:15-16), ἀλλ’ ὅτι γίνεται ἀποδέκτης τοῦ «πρωτείου» του. Ὅμως, πόθεν; Ἀπὸ τὰ ἄλλα πρόσωπα τῆς Ἁγίας Τριάδος; Πῶς νὰ ὑποθέσωμεν τοῦτο χωρὶς νὰ ἀκυρώσωμεν τὴν τάξιν τῆς θεολογίας, ὡς γράφει ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ἤ, ἔτι χεῖρον, δίχως νὰ ἀνατρέψωμεν – μᾶλλον δὲ νά «ἀναμίξωμεν» - τὰς σχέσεις τῶν προσώπων τῆς Ἁγίας Τριάδος; Δύναται νά «προηγῆται» ὁ Υἱὸς ἢ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα τοῦ Πατρός;

ii) Ὅταν τὸ κείμενον τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσσίας δὲν δέχεται νὰ ἀναγνωρίσῃ ἕνα «οἰκουμενικὸν ἱεράρχην» («universal hierarch») μὲ τὴν πρόφασιν ὅτι ἡ οἰκουμενικότης ἑνὸς τοιούτου ἱεράρχου καταργεῖ τὴν μυστηριακὴν ἰσότητα μεταξὺ τῶν ἐπισκόπων («eliminating the sacramental equality of bishops» 3:3) διατυπώνει ἁπλῶς μίαν σοφιστείαν. Ὡς πρὸς τὴν ἱερωσύνην των, βεβαίως, ὅλοι οἱ ἐπίσκοποι εἶναι ἴσοι, ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ οὔτε δύνανται νὰ εἶναι ἴσοι ὡς ἐπίσκοποι συγκεκριμένων πόλεων. Οἱ ἱεροὶ κανόνες (ὡς ὁ 3ος τῆς Β´ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, ὁ 28ος τῆς Δ’ καὶ ὁ 36ος τῆς Πενθέκτης) ἱεραρχοῦν τὰς πόλεις δίδοντες εἰς ἄλλας τὴν Μητροπολιτικὴν ἀξίαν καὶ εἰς ἄλλας τὴν Πατριαρχικήν. Μεταξὺ δὲ τῶν τελευταίων ἱεραρχοῦν καὶ πάλιν, δίδοντες εἰς ἄλλην τὰ πρωτεῖα, εἰς ἄλλην τὰ δευτερεῖα κ.ο.κ.. Δὲν εἶναι ὅλαι αἱ κατὰ τόπους Ἐκκλησίαι ἴσαι κατὰ τὴν τάξιν καὶ κατὰ τὴν ἀξίαν. Εἰς τὸν βαθμὸν καθ’ ὃν ἐπίσκοπός τις δὲν εἶναι ποτὲ ἀπολελυμένως ἐπίσκοπος ἀλλὰ προεστὼς τοπικῆς Ἐκκλησίας, δηλαδὴ πάντοτε ἐπίσκοπος συγκεκριμένης πόλεως (τοῦθ’ ὅπερ ἀναπόσπαστον χαρακτηριστικὸν καὶ ὅρος τῆς ἐπισκοπικῆς χειροτονίας), τότε καὶ οἱ ἐπίσκοποι ἱεραρχοῦνται ἀναλόγως (ἤγουν, εἶναι διάφορος ἡ Μητροπολιτικὴ ἀξία τῆς Πατριαρχικῆς, καὶ πάλιν ἄλλη ἡ ἀξία τῶν πρεσβυγενῶν Πατριαρχείων, τῶν κατοχυρωμένων ὑπὸ τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων, καὶ ἄλλη τῶν νεωτέρων Πατριαρχείων). Εἰς μίαν τοιαύτην ἱεράρχησιν, εἶναι ἀδιανόητος ἡ μὴ ὕπαρξις πρώτου.[10] Τοὐναντίον, προσφάτως παρατηροῦμεν τὴν ἐφαρμογήν ἑνὸς καινοφανοῦς πρωτείου, αὐτοῦ τῶν ἀριθμῶν, εἰς τὸ ὁποῖον στηριζόμενοι οἱ σήμερον ἐγκαλοῦντες τὸ κανονικὸν οἰκουμενικὸν πρωτεῖον τῆς Μητρὸς Ἐκκλησίας, δογματίζουν τὸ ἀμάρτυρον διὰ τὰ θέσμια τῆς Ἐκκλησίας ἀξίωμα, μᾶλλον δὲ τὴν ἀξίωσιν ubi russicus ibi ecclesia russicae, ἤγουν ὅπου Ῥῶσσος ἐκεῖ καὶ ἡ δικαιοδοσία τῆς Ἐκκλησίας Ρωσσίας.

Εἰς τὴν μακρόχρονον ἱστορίαν τῆς Ἐκκλησίας πρῶτος εἶναι ὁ Ἐπίσκοπος Ρώμης. Ἀφ’ ὅτου διεκόπη ἡ εὐχαριστιακὴ κοινωνία μετ’ αὐτοῦ, πρῶτος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας εἶναι κανονικῶς ὁ Κωνσταντινουπόλεως. Εἰς τὴν περίπτωσιν τοῦ Κωνσταντινουπόλεως παρατηροῦμεν τὴν μοναδικὴν σύμπτωσιν καὶ τῶν τριῶν διαβαθμίσεων, ἤτοι τοῦ τοπικοῦ (Ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως - Νέας Ῥώμης), ἐπαρχιακοῦ (Πατριάρχης) καὶ οἰκουμενικοῦ ἢ παγκοσμίου (Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης). Τὸ τρισσὸν πρωτεῖον τοῦτο μεταφράζεται εἰς συγκεκριμένα προνόμια, ὡς τὸ ἔκκλητον καὶ τὸ δικαίωμα τοῦ παρέχειν ἢ αἴρειν τὸ αὐτοκέφαλον (π.χ. Ἀρχιεπισκοπαί-Πατριαρχεῖα Ἀχρίδος, Πεκίου, Τυρνόβου κ.λπ.), προνόμιον τὸ ὁποῖον ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης ἤσκησεν εἰς περιπτώσεις εἰσέτι μὴ κατοχυρωθέντων δι’ ἀποφάσεων Οἰκουμενικῶν Συνόδων νεωτέρων Πατριαρχείων, ὧν πρῶτον αὐτὸ τῆς Μόσχας. Τὸ πρωτεῖον τοῦ Κωνσταντινουπόλεως οὐδαμῶς σχετίζεται πρὸς τὰ Δίπτυχα, τὰ ὁποῖα, ὡς εἴπομεν, ἐκφράζουν ἁπλῶς καὶ καταγράφουν τὴν ἱεράρχησιν ταύτην (τὴν ὁποίαν, ἀντιφάσκουσα καὶ πάλιν, ἡ Ἐκκλησία τῆς Μόσχας εἰς τὸ ἐν λόγῳ κείμενον δὲχεται μὲν ἐμμέσως, ἀρνεῖται δὲ ρητῶς). Ἐὰν θέλωμεν νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ πηγῆς ἑνὸς πρωτείου εἰς τὴν ἀνὰ τὴν οἰκουμένην Ἐκκλησίαν, αὕτη εἶναι αὐτὸ τοῦτο τὸ πρόσωπον τοῦ ἐκάστοτε Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὁ ὁποῖος, ὡς ἀρχιερεὺς εἶναι μὲν πρῶτος «μεταξὺ ἴσων», ὡς Κωνσταντινουπόλεως, ὅμως, καὶ συνεπῶς ὡς Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης, εἶναι πρῶτος δίχως ἴσον (primus sine paribus).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

---

[1] Διαβάζομεν καὶ παραπέμπομεν εἰς τὴν ἀγγλικὴν μετάφρασιν τοῦ κειμένου (Position of the Moscow Patriarchate on the problem of primacy in the Universal Church), ὡς τοῦτο ἐδημοσιεύθη εἰς τὸν ἐπίσημον ἰστότοπον τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας: https://mospat.ru/en/2013/12/26/news96344/

[2] Χαρακτηριστικὰ παραδείγματα ἄλλων περιπτώσεων αὐτοαπομονώσεως συνιστοῦν ἡ ἀπουσία τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας ἐκ τοῦ Συμβουλίου Εὐρωπαϊκῶν Ἐκκλησιῶν (Conference of European Churches), καθὼς καὶ ἡ παγία πλέον τακτικὴ τῶν ἐκπροσώπων τῆς Ἐκκλησίας ταύτης νὰ τελοῦν τὴν Θείαν Λειτουργίαν κεχωρισμένως ἀπὸ τοὺς λοιποὺς ἐκπροσώπους τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν ἔγκλειστοι ἐντὸς τῶν ἑκασταχοῦ Πρεσβειῶν τῆς Ρωσσικῆς Ὁμοσπονδίας ὁσάκις δίδεται εὐκαιρία πανορθοδόξου λειτουργίας εἰς διαφόρους περιστάσεις.

[3] Περὶ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος ἔχει ἤδη τοποθετηθῆ ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομος εἰς πρόσφατον ἄρθρον του δημοσιευθὲν τὴν 30ὴν Δεκεμβρίου 2013 εἰς τὸν ἰστότοπον http://www.romfea.gr/diafora-ekklisiastika/21337-2013-12-30-03-52-35.

[4] Περὶ τοῦ τί ἀκριβῶς συνέβη ἐν Ραβέννᾳ τὸ ἔτος 2007 καὶ περὶ τῆς ἀλγεινῆς ἐντυπώσεως αὐτῶν, ὡς τὰ κατέγραψαν Ρωμαιοκαθολικοὶ παρατηρηταί, βλ. τὴν ἀνάλυσιν τοῦ Ὁσιολ. Aidan Nichols, ἐν τῷ βιβλίῳ αὐτοῦ Rome and the Eastern Churches (San Francisco: Ignatius, δευτέρα ἔκδοσις 2010), σσ. 368-9: «In October 2006 [sic], the commission resumed its discussions at Ravenna, though the event was marred by a ‘walkout’ on the part of the Moscow patriarchate’s representative. Bishop Hilarion’s protest was caused not for once by the wrongdoings, real or imagined, of the Catholic Church but by the presence of a delegation from the Estonian orthodox church, whose autocephaly, underwritten by Constantinople, is still denied in Russia. His action demonstrated, of course, the need precisely for a strong universal primacy so as to balance synodality in the Church». Εἰς ἄλλον σημεῖον ὁ συγγραφεὺς τονίζει: «[t]he decision of the Moscow patriarchate in October 2007 to withdraw its representatives from the Ravenna meeting… was not only an irritating impediment to that dialogue; it was precisely the sort of happening that makes Catholics think the orthodox need the pope as much as the pope needs them» (σ. 369).

[5] «Ὁ Συνοδικὸς Θεσμός: Ἱστορικά, Ἐκκλησιολογικά καὶ Κανονικά Προβλήματα», Θεολογία 80 (2009), σσ. 5-6.

[6] Οὕτως, ὁ Πατριάρχης Ἀντιοχείας, καίτοι ἀπὸ καιροῦ ἑδρεύει ἐν Δαμασκῷ, παραμένει ὁ Πατριάρχης Ἀντιοχείας διὰ τὸ εἶναι τὴν Δαμασκὸν ἐντὸς τοῦ κλίματος τῆς γεωγραφικῆς δικαιοδοσίας τῆς ἐκκλησίας ταύτης.

[7] Μητροπολίτου Περγάμου Ἰωάννου, «Recent Discussions on Primacy in Orthodox Theology» εἰς τὸν τόμον The Petrine Ministry: Catholics and Orthodox in Dialogue, ἐπιμέλεια Walter Cardinal Kasper, (Νέα Ὑόρκη: The Newman Press, 2006), σσ. 231-248. Ὅρα ἐπίσης τοῦ ἰδίου, «Ἡ Εὐχαριστιακὴ Ἐκκλησιολογία στὴν Ὀρθόδοξη Παράδοση» Θεολογία 80 (2009), σ. 23..

[8] Προσωπικῶς ἔχομεν διατυπώσει σχετικῶς εἰς τὴν ἐκφωνηθεῖσαν ἐν τῇ Θεολογικῇ Σχολῇ τοῦ Τιμίου Σταυροῦ Βοστώνης ὁμιλίαν μας τὰ ἑξῆς: «Indeed, in the level of the Holy Trinity the principle of unity is not the divine essence but the Person of the Father (“Monarchy” of the Father), at the ecclesiological level of the local Church the principle of unity is not the presbyterium or the common worship of the Christians but the person of the Bishop, so to in the Pan-Orthodox level the principle of unity cannot be an idea nor an institution but it needs to be, if we are to be consistent with our theology, a person» (http://www.ecclesia.gr/englishnews/default.asp?id=3986).

[9] «Ἡμῖν δὲ μοναρχία τὸ τιμώμενον» γράφει ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος εἰς τὸν Τρίτον Θεολογικόν του Λόγον (ΒΕΠΕΣ, 59, σ. 239). Ἡ ἔννοια τῆς μοναρχίας συνάδει πρὸς τὴν «τάξιν θεολογίας» (Θεολογικὸς Πέμπτος, σ. 279). Ἡ Παναγία Τριὰς δὲν ἀποτελεῖ μίαν ὁμοσπονδίαν προσώπων. Ὁ Θεολόγος τῶν Πατέρων ὁμιλεῖ περὶ μοναρχίας καὶ πρωτείου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.

[10] Τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο ἔχει διατυπωθῆ μὲ σαφήνειαν ὑπὸ τοῦ John Manoussakis εἰς τὸ «Primacy and Ecclesiology: The State of the Question» εἰς τὸν συλλογικὸν τόμον Orthodox Constructions of the West, ἐπιμέλεια Aristotle Papanikolaou καὶ George Demacopoulos (New York: Fordham University Press, 2013) σ. 233.