Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου: Η ΠΡΟΚΛΗΣΙΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ

(Περιοδικό Νέα Ευθύνη, τεύχος 15, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2013, σσ. 1-3)

Ο εικοστός αιών, περίοδος εντυπωσιακής προόδου της επιστήμης και της τεχνολογίας, οικονομικών κατακτήσεων, ανόδου του βιοτικού και πολιτιστικού επιπέδου μεγάλων τμημάτων του παγκοσμίου πληθυσμού, υπήρξεν ο πιο βίαιος αιών της ιστορίας, τόσον αναφορικώς προς την άσκησιν βίας του ανθρώπου προς τον συνάνθρωπον, όσον και ως προς την ωμότητα απέναντι εις την φύσιν. Αντιμέτωπη προς τα πολιτικάς και οικονομικάς προκλήσεις των καιρών, με την αυτονόμησιν της επιστημονικής και τεχνολογικής αναπτύξεως από τας πραγματικάς ανάγκας του ανθρώπου, με την ραγδαίαν παγκοσμιοποίησιν της κοινωνίας της πληροφορίας και των ποικιλωνύμων εξαρτήσεων, τας οποίας αυτή δημιουργεί εις το όνομα της οργανώσεως και της επικοινωνίας, ενώπιον των πρωτογνώρων απειλών κατά του ανθρωπίνου προσώπου και της ακεραιότητος του κόσμου του, η Ορθόδοξος Εκκλησία καλείται σήμερον να δώση την μαρτυρίαν της εν Χριστώ ελευθερίας, της αλληλεγγύης προς τον άνθρωπον και την κτίσιν, να αρθώση τον ιδικόν της λόγον της αγάπης, της δικαιοσύνης και της ελπίδος, ενώπιον Θεού και ανθρώπων. Αυτό είναι το έργον της εκκλησιαστικής θεολογίας, η οποία ανέκαθεν εστοχάζετο, ερμήνευε και διετύπωνε την αλήθειαν της Ορθοδοξίας, έναντι των εκάστοτε προκλήσεων, και προσήγγιζε τα προβλήματα των καιρών υπό το φως της πίστεως και της παραδόσεώς της. 

Το ζητούμενον από την Ορθοδοξίαν σήμερον είναι να λειτουργήσει η ιδία ως θετική πρόκλησις διά τον σύγχρονον άνθρωπον, ως προοπτική ενθέου βιοτής και σχεσιακής ελευθερίας. Εις μίαν εποχήν "ανατροπής των αξιών", η οποία απαξιώνει πολλά σημαντικά και απολυτοποιεί πλείστα όσα ασήμαντα, η Εκκλησία προβάλλει θεοφιλή ιεράρχησιν αξιών, με επικεφαλής την ιερότητα του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού πλασθέντος ανθρώπου και την ακεραιότητα της καλής λίαν δημιουργίας. 

Η Εκκλησία, όταν ομιλή, το πράττει διά να υπερασπισθή τον άνθρωπον. Επίσης ημπορεί να σιωπά διά τον ίδιον λόγον. Είναι αδύνατον όμως η Εκκλησία να παραμείνη αδρανής απέναντι εις την κραυγήν αγωνίας των "κοπιώντων και πεφορτισμένων" και εις τον στεναγμόν της κτίσεως, να σιωπήση όταν απειλήται ο "ελευθερία τετιμημένος" (Ι. Χρυσόστομος) άνθρωπος και ο κόσμος του. 

Δεν συμβιβάζεται η Εκκλησία προς την αδικίαν, προς όλας εκείνας τας αντιπερσοναλιστικάς δυνάμεις, αι οποίαι υποσκάπτουν την κοινωνικήν συνοχήν. Αντιστέκεται, προβάλλουσα το κοινωνικόν περιεχόμενον του χριστιανικού Ευαγγελίου, ασκούσα έργον διακονίας και φιλανθρωπίας. Το εκκλησιαστικόν γεγονός, ο βεβιωμένος κοινοτισμός της Ορθοδοξίας και η κοινωνία των σχέσεων, αποτελεί απτήν πρόκλησιν διά τον ατομοκεντρισμόν του συγχρόνου ανθρώπου, διά τον δικαιωματισμόν και τον αυτοσωτηρικόν ναρκισσισμόν του. Το ασκητικόν ήθος της προσφέρεται ως εναλλακτική πρότασις ζωής εις τον άνθρωπον του έχειν, ο οποίος ταυτίζει την ευδαιμονίαν του προς τον πολλαπλασιασμόν των ικανοποιημένων αναγκών του. 

Ως χώρος θεοσδότου ελευθερίας η Ορθόδοξος Εκκλησία απορρίπτει την τοποθέτησιν του έθνους υπεράνω της κοινωνίας προσώπων. Είναι αδιανόητον το έθνος να ανάγηται εις καθοριστικόν παράγοντα της εκκλησιαστικής ζωής, να αποτελή τον άξονα της οργανώσεως της Εκκλησίας, να εκφέρη η Εκκλησία εθνοκεντρικόν λόγον, να γίνεται κοιτίς κρυπτοεθνικισμού ή να συμπράττει ανοικτά προς εθνικιστικάς πολιτικάς δυνάμεις. 

Εις την πρωτοφανή καταστροφήν του περιβάλλοντος και την λεηλασίαν της φύσεως, αι οποίαι απειλούν άμεσα και το ανθρώπινον πρόσωπον, η Εκκλησία απαντά με την ευχαριστιακήν χρήσιν του κόσμου και τους αγώνας διά την οικολογικήν ευαισθητοποίησιν και την προστασίαν της κτίσεως. Απέναντι εις τον οικονομισμόν της παγκοσμιοποιήσεως, τον "φονταμενταλισμόν της αγοράς", την κυριαρχίαν των αριθμών, των ποσοτικών κριτηρίων και του αχαλινώτου κερδοσκοπισμού, η Ορθοδοξία προβάλλει μετ' εμφάσεως το βιβλικόν "ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος" (Λουκ. 4,3), και την αλήθειαν ότι η οικονομία οφείλει να υπηρετή τας ζωτικάς ανάγκας του ανθρώπου. 

Εις "το σόν και το εμόν, τούτο δη το πάντα ανατρέπον και θορυβούν" (Ι. Χρυσόστομος), ο λαός του Θεού απαντά με τον μετοχικόν πολιτισμόν της αλληλεγγύης, με την μικροδιακονίαν και την μακροδιακονίαν, με την ευλογημένην σταυροαναστάσιμον αγάπην. "Αγαπητοί, αγαπώμεν αλλήλους, ότι η αγάπη εκ του Θεού εστι, και πας ο αγαπών εκ του Θεού γεγέννηται και γινώσκει τον Θεόν. Ο μη αγαπών ουκ έγνω τον Θεόν, ότι ο Θεός αγάπη εστίν" (1 Ιωάν. 4,7-9). 

Εις τους θιασώτας του επιστημονισμού η Εκκλησία υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει πραγματική πρόοδος, όταν φαλκιδεύεται το ανθρώπινον πρόσωπον και η ελευθερία του. Τίποτε δεν γιγαντώνει την αλαζονείαν του συγχρόνου ανθρώπου όσον η πίστις εις την παντοδυναμίαν της επιστήμης και της τεχνολογίας. Το μέλλον, όμως, δεν φαίνεται να ανήκη εις τον αυτοχειροτόνητον ανθρωποθεόν, ο οποίος αγνοεί ή καταργεί προμηθεϊκώς όρια και μέτρα και καταστρέφει τους όρους ζωής επί της γης. Είναι βέβαιον ότι η ανθρωπότης δεν θα επιβιώση, εάν δεν αλλάξη τον υπεροπτικόν κτητικόν προσανατολισμόν της. 

Η Ορθόδοξος ημών πίστις, η οποία είναι πηγή ανεξαντλήτου δυναμισμού, δεν μας αποκόπτει από τον κόσμον και την ιστορίαν. Αι υψωμέναι κατά την προσευχήν χείρες ημών κατέρχονται δια να γίνουν χειρ βοηθείας, συμπαραστάσεως και φιλαλληλίας. "Αλλήλων τα βάρη βαστάζετε, και ούτως αναπληρώσατε τον νόμον του Χριστού" (Γαλ. 6,2). Η μέριμνα διά τον άνθρωπον και τον κοινόν "οίκον" είναι κεντρική διάστασις του ορθοδόξου εκκλησιαστικού ήθους. Τόσον η άγονος εσωστρέφεια και η απόρριψις του κόσμου όσον και η ασύνετος εξωστρέφεια και ταύτισις με τον κόσμον είναι ασυμβίβασται με την αυθεντικότητα της εν Χριστώ ζωής, αφού ακυρώνουν την διαλεκτικήν του εν τω κόσμω και ουκ εκ του κόσμου χαρακτήρος της Εκκλησίας. 

Η Ορθοδοξία δεν φοβείται τον διάλογον, αλλά τον επιζητεί και τον καλλιεργεί. Διαλεγόμεθα με σύνεσιν και αποφασιστικότητα διά το καλόν του ανθρώπου και την διάσωσιν του κόσμου του, διά την ειρήνην των θρησκειών και των πολιτισμών, διερευνώμεν τας δυνατότητας συνεργασίας διά το κοινόν ημών παρόν και το μέλλον, διά την οικοδόμησιν της κοινωνίας και της αλληλεγγύης. Ο διάλογος οδηγεί εις την άρσιν των προκαταλήψεων και της δυσπιστίας, προωθεί την αλληλογνωριμίαν και την αλληλεοκτίμησιν και οικοδομεί τον σεβασμόν προς το διαφορετικόν. Είναι ουτοπικόν να πιστεύωμεν ότι η αλληλεγγύη και η κοινωνική συνοχή ημπορούν να επιτευχθούν διά μέσου της παγκοσμιοποιήσεως, της ανόδου του βιοτικού επιπέδου και της διαδικτυακής επικοινωνίας. Σημαντικός παράγων της παγκοσμίου ειρήνης είναι αι θρησκείαι, αι οποίαι οφείλουν να λειτουργούν ως δυνάμεις καταλλαγής και συμφιλιώσεως. Η αξιοπιστία των θρησκειών κρίνεται σήμερον εις μέγα βαθμόν από την συμβολήν των εις τον καλόν αγώνα διά την ειρήνην. 

[Επιμέλεια: Π. Α. Ανδριόπουλος / Φως Φαναρίου]

Νίκου Γράψα: ΣΙΓΑΝΑ ΚΑΙ ΤΑΠΕΙΝΑ ΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΜΕ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΚΛΗΣΕΙΣ

[Ομιλία κατά την 6^η σύναξη του β΄ κύκλου δράσεων 
τού Μορφωτικού Κέντρου Λόγου «Αληθώς»,

Παναγούλα Μπανάτου, 20 Ιανουαρίου 2013]

Α΄ ΜΕΡΟΣ

·        Η μυθολογούσα συνείδηση στα δημιουργήματα της λαϊκής φαντασίας

·        Άσματα, τραγώ(ου)δια, κάλαντα, παραλογές, πλαστά διηγήματα

·        Σχέση μύθου και τέχνης

·        Σχέση μύθου και θρησκευτικού συναισθήματος

Με τον μύθο ανατέλλει η συνείδηση, κάνει το πρώτο βήμα πέρα από το ζωϊκό βασίλειο

Κ. Τσάτσος

Ο μύθος, ως αντικείμενο αντίληψης, απαιτεί μια ιδιαίτερη κατηγορία της νόησης για ένα κόσμο που δεν είναι ούτε φυσικός ούτε ιστορικός, όπου υπάρχουν όντα εξωφυσικά και εξωιστορικά αλλά και που μπορεί να μην είναι και τέτοια, όπου εξελίσσονται πλαστές ή πραγματικές καταστάσεις, τα ζώα μιλούν ή είναι φανταστικά, η φύση υπακούει, οι άνθρωποι έχουν υπερφυσικές δυνάμεις,  συνομιλούν με τους θεούς.

Έτσι κατά την πλατωνική ρήση ο μύθος μετέχει της διάνοιας με σκοπό την κατανόηση και ερμηνεία του κόσμου αλλά δεν υπακούει στους νόμους της διάνοιας, εφ’ όσον παρεμβάλλει άλογα, πλαστά στοιχεία, πρόσωπα ή καταστάσεις.

Για τη νόηση του μύθου η διάνοια συνδυάζεται με τη φαντασία, αν έτσι ονομάσουμε τα άλογα στοιχεία που εμφανίζονται σ’ αυτόν, σε μια μίξη λογικού και παράλογου.

  Όταν η ανθρώπινη συνείδηση μυθολογεί και συνθέτει νέους μύθους ή εννοεί και εξηγεί παλαιότερους, δεν το κάνει με την μέθοδο της επιστήμης, δεν διαχειρίζεται μια επιστημονική αλήθεια που τακτοποιεί τη φύση σε νόμους ούτε μελετά το ιστορικό γίγνεσθαι, την αποδεδειγμένη ιστορική πραγματικότητα με κατηγορίες της διάνοιας. Αίτημα της ανθρώπινης συνείδησης είναι, δίπλα στον χώρο του συστηματικού επιστημονικού λόγου να υπάρχει ο χώρος του μύθου όπου επιζεί επί χιλιάδες χρόνια η αισθητική και θρησκευτική νόηση.

Ο ίδιος ο μύθος, βέβαια,  αποτελεί μία ιδιαίτερη αξία πέρα από τη χρήση του ως ψυχοκοινωνικού ερμηνευτικού μέσου. Στο χώρο της δικιάς μας θάλασσας, της Μεσογείου, η μυθολογούσα συνείδηση γεννά και παράγει έργα αισθητικού κάλους, έργα παραστατικής τέχνης, έργα λόγου και μουσικής, εδώ και 4.000 χρόνια.

Ο μύθος δεν είναι δημιούργημα απλώς άλογων στοιχείων πέρα από τις μορφές αντίληψης, γιατί τότε θα ήταν ακατανόητος και ανεξήγητος από την ανθρώπινη διάνοια. Στο μύθο βρίσκουν χρήση τα στοιχεία του χώρου, του χρόνου και της αιτιότητας, όχι όμως με την μαθηματική τους έννοια. Αρκεί μια χρονική τάξη και όχι η αιτιοκρατική αναγκαιότητα.

Ο κόσμος της μυθολογούσας συνείδησης είναι, λοιπόν, εν μέρει λογικός και εν μέρει άλογος. Εκεί συντίθενται έλλογα και άλογα στοιχεία, αδιαφορώντας για τους φυσικούς νόμους. Κι αυτό δεν συνέβαινε μόνο πριν γεννηθεί η συστηματική γνώση και επιστήμη αλλά και αργότερα, στο ρωμαϊκό και βυζαντινό κόσμο, κατά τον ευρωπαϊκό μεσαίωνα και την Αναγέννηση και μέχρι των ημερών μας. Ο μύθος αλλάζει μορφές, αλλάζει κέλυφος, αλλάζει περιεχόμενο, διασταυρώνεται άλλοτε  με αισθητικά ή θρησκευτικά στοιχεία  αλλά δεν εκτοπίζεται ποτέ, αν ο άνθρωπος δεν περιχαρακωθεί, εντελώς αφύσικα, στον χώρο της αυστηρά επιστημονικής αντίληψης. Κι έτσι συμβαίνει το παράδοξο, αντί να καταργείται ο μύθος και να σταθεροποιείται η επιστήμη, να επιζεί σταθερά ο μύθος και συνεχώς να «διορθώνεται» η επιστήμη. Πάντα θα υπάρχει ένας χώρος στην ανθρώπινη συνείδηση, όπου επιζούν οι άλογες δυνάμεις της ψυχής και συνυπάρχουν με τη λογική, ικανοποιώντας τις υπαρξιακές ανθρώπινες ανάγκες.

 Η μυθοπλασία, ως αντικείμενο της διάνοιας, υπακούει στην αισθητική νόηση. Κοινό τους στοιχείο η φαντασία. Στον μύθο και στην τέχνη συνδυάζονται οι νόμοι του έλλογου νου με την φαντασία του αλόγου νου, λογικές φόρμες φιλοξενούν φανταστικές μορφές και καταστάσεις, προκαλώντας την αισθητική συγκίνηση. Φυσικά μύθος και έργο τέχνης δεν ταυτίζονται. Η ποίηση του μύθου δεν είναι η ποίηση του έργου τέχνης. Μύθος και τέχνη διευρύνονται ξεχωριστά στις δικές τους διαστάσεις, γιατί δημιουργήθηκαν για άλλο σκοπό και υπηρετούν διαφορετικούς λόγους.

Τα παραμύθια του Αισώπου και τα ομηρικά έπη είναι  τέτοια, ακριβώς, δημιουργήματα. Πολλά από τα έργα των ελλήνων τραγικών ποιητών, τα λαϊκά παραμύθια, τα κάλαντα, τα ακριτικά τραγούδια και οι εκτενείς αφηγηματικές παραλογές του ελληνικού και ευρωπαϊκού ιπποτικού μεσαίωνα, είναι δημιουργήματα όπου συνδυάζονται έλλογα και άλογα στοιχεία.

Αυτά, όμως τα δημιουργήματα, μύθοι και παραμύθοι, προσομοιάζουν στα θρησκευτικά βιώματα. Πολλοί μύθοι ή παραμύθια δεν παρουσιάζουν καθαρά ένα θρησκευτικό περιεχόμενο ή δεν αναφέρονται σε κάτι ιερό αλλά προβάλλουν ηθικές έννοιες και αξίες, κανόνες συμπεριφοράς, αποδεκτές ή όχι συνήθειες και νοοτροπίες ώστε από νοησιαρχική άποψη να ανήκουν στην ίδια κατηγορία με τους θρησκευτικούς μύθους.

Η σύνδεση του μύθου με την τέχνη είναι, ίσως, το μεγαλύτερο δώρο που έκανε ο άνθρωπος στον εαυτό του, στην πορεία του στον κόσμο του πολιτισμού του. Το να δίνει λαμπρότητα, ζωντάνια και μεγαλοπρέπεια σε όσα πλάθει η μυθολογούσα του συνείδηση ως αποτέλεσμα ψυχολογικής ανάγκης, το να δημιουργεί έργα αισθητικής ανάτασης, συνθέτοντας  με κανόνες μετρικούς και μουσικούς κάθε φορά νέα, σύγχρονα περιβάλλοντα συνείδησης, μουσικά, λογοτεχνικά και εικαστικά έργα,  ίσως αποτελεί το ευτυχέστερο γεγονός της ζωής του επάνω στον πλανήτη που κατοικεί.

Βέβαια, σήμερα για μας οι αρχαίοι μύθοι δεν είναι πραγματικοί μύθοι, αλλά πλαστοί. Επιζούν ως φιλοσοφικά νοήματα ή ως αισθητικά σύμβολα υψηλών και ωραίων νοημάτων, επιζούν η σοφία, η δύναμη, η ομορφιά κι όχι η Αθηνά, ο Ηρακλής, η Αφροδίτη. Ως πλαστοί μύθοι συνυπάρχουν με την επίγνωση ότι δεν ανταποκρίνονται σε τίποτα αληθινό. Πρόκειται για το παιχνίδι μιας φαντασίας που έχει απαρνηθεί το φανταστικό.

Τον μεγαλύτερο χώρο του μύθου τον υποκατέστησε κατά την ρωμαϊκή εποχή η «εξ αποκαλύψεως» αλήθεια, διότι, όπως και ο μύθος, η αλήθεια αυτή δεν νοείται κατά τους νόμους της διάνοιας και της επιστήμης. Όπως και ο πραγματικός μύθος, στηρίζεται στην πίστη, στην πεποίθηση ότι αυτά που δηλώνει είναι μια αλήθεια υπεραισθητή. Στον ελάχιστο χώρο που απέμεινε στην μυθολογούσα συνείδηση του ανθρώπου, όσο υπάρχουν απλές ψυχές και παιδιά, το πιθανότερο είναι ότι και θα επιζεί ο αρχαίος μύθος, ο ησιόδειος και ο ομηρικός, ως πλαστός,  και θα γεννιούνται νέοι μύθοι που θα συνυπάρχουν με την «εξ αποκαλύψεως» αλήθεια ως αισθητικές μορφές και συμβολικές εκφράσεις και θα  εκτείνονται πέρα από τον χώρο και το χρόνο του ανθρώπου και του σύμπαντος.

Β΄ ΜΕΡΟΣ

Στο μουσικό πρόγραμμα «Σιγανά και ταπεινά άσματα του Αιγαίου με θρησκευτικές επικλήσεις» έχουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε τα διάφορα είδη των ελληνικών παραδοσιακών ασμάτων, ως προς το περιεχόμενο διαφορετικών και όχι ως προς τη μουσική τους φόρμα η οποία είναι απλή διμερής ασματική μορφή.

Παρουσιάζονται άσματα του γάμου, επιθαλάμια, άσματα της ναυτοσύνης, μία παραλογή και άσματα κοινωνικά. Οι έρρυθμες μελωδίες των ασμάτων, είτε προέρχονται από την Καππαδοκία, είτε από την Κύπρο, την Κρήτη, την Πόλη, τη Θράκη ή το Αιγαίο παρακολουθούν αρκετά στενά τα μελίσματα τής ελληνορθόδοξης θρησκευτικής μελοποιΐας, μεγαλυνάρια, κοντάκια, τροπάρια, και αυτό το χαρακτηριστικό, ακριβώς, είναι που τα εντάσσει στην ίδια ενότητα ύφους ως  ελληνικών ασμάτων.

Τα θέματά τους, απόηχοι σοβαρών κοινωνικών συμβάντων ή χαρακτηριστικών θεμάτων που πάντα απασχολούν την καθημερινότητα των Ελλήνων  γάμος, δουλειά, ξενιτιά κι όλα αυτά σε σχέση με το θείο. Όπως στην ευριπίδεια τραγωδία, η θεότητα υπάρχει στο φόντο της ανθρώπινης ζωής έτοιμη να παρέμβει όταν ο άνθρωπος την επικαλεστεί στην προσπάθειά του για ζωή ευτυχή και γαλήνια.

ΤΑ ΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ

1. Ζιμπούλι, όσταν εξεχωρίσαμε. Κάρπαθος

2. Τούρνα. Δωδεκάνησα

3. Μεσ' του Αιγαίου τα νησιά. Δωδεκάνησα

4. Πέρα στους πέρα κάμπους. Δωδεκάνησα

5. Ερήνη πούσουν το πρωί. Δωδεκάνησα

6. Εβραίος στο καράβι. Κάλυμνος (17ος αι.)

7. Η νύφη μας. Κάλυμνος

8. Γάντα γιαλέσα. Κάλυμνος

9. Η τράτα. Αιγαίο

10. Για ιδές περβόλιν όμορφο. Κρήτη

11. Απόψε τα μεσάνυχτα. Καππαδοκία

12. Ώρα καλή κι ώρα χρυσή. Κύπρος

13. Καράβι καραβάκι. Προποντίδα

14. Έχε γεια Παναγιά. Πόλη

[Ζάκυνθος, ημέρα των Φώτων 2013]

Ο Ιερομάρτυρας της Μαγνησίας και τα άλογα

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Ο Άγιος Χαράλαμπος, του οποίου την μνήμη γιορτάζουμε αύριο, έχει συνδεθεί και στο νησί μας με την θεραπεία της πανούκλας και σε ανάμνηση της σωτηρία της Ζακύνθου από την φοβερή αυτή επιδημία, που συχνά αποδεκάτιζε πόλη και χωριά, ύστερα από θαυματουργική επέμβασή του, κτίστηκε η ιστορική εκκλησία του στο Ποτάμι, η οποία, εκτός των άλλων, είναι και ένα μικρό μουσείο, με σημαντικά έργα τέχνης και μια ακλόνητη μαρτυρία για το παρελθόν μας.

   Ακόμα και σήμερα, την ημέρα της γιορτής του, γίνεται λιτανεία του τεμαχίου του λειψάνου του και της εικόνας του, η οποία παριστάνει το σωτήριο γεγονός, στους δρόμους της πόλης και την έχει άριστα αποθανατίσει σε μακρόστενο πίνακά του ο ντόπιος ζωγράφος Γιαννάκης Κοράης ή Καστρινός. Η πολυπρόσωπη αυτή σύνθεση προέρχεται από τον ομώνυμο ναό των Κήπων και σήμερα φυλάσσεται στην είσοδο του μετασεισμικού μας Μουσείου.

   Μα ο λαοφιλής αυτός Ιερομάρτυρας έχει και μια άλλη ιδιότητα, που τον χαρακτηρίζει και τον κάνει περισσότερο αγαπητό στα λαϊκότερα, κυρίως, κοινωνικά στρώματα. Είναι ο Άγιος που θεραπεύει τα άλογα και φροντίζει για την υγεία και την ευρωστία τους. Για το λόγο αυτό τα τάματα των πολλών εικόνων του, χρυσά, ασημένια ή κέρινα, είναι σε πλειοψηφία απεικονίσεις του ευγενούς αυτού ζώου και στέκουν εκεί υπενθυμίζοντας κάποια ευεργεσία του στον πιστό αυτό σύντροφο του ανθρώπου, που κάποτε, πριν εφευρεθούν τα σύγχρονα μέσα μεταφοράς, ήταν εντελώς απαραίτητος για την διαβίωση όλων.

   Στο χωριό Κοιλιωμένος, μάλιστα, στις 10 του Φλεβάρη, ημέρα της επετείου της κοίμησης του Αγίου, οι κάτοικοι της περιοχής συνήθιζαν να παίρνουν τα άλογά τους και να τα πηγαίνουν σ’ ένα περίτεχνο προσκυνητάρι, το οποίο έχει ανεγερθεί στην άκρη του χωριού και έχει μέσα την εικόνα του. Εκεί τα τριγύριζαν τρεις φορές γύρω από την «κολόνα», για να πάρουν την ευλογία του Ιερέα της Μαγνησίας και μετά τα γύριζαν στους στάβλους τους.

   Η ιδιότητα αυτή του Αγίου Χαράλαμπου οφείλεται, κατά κύριο λόγο, στον κακό καιρό, που κάνει την περίοδο της γιορτής του και είναι αιτία για τις πολλές ασθένειες των ζώων. Έτσι και ο άλλος γνωστός Άγιος, ο οποίος γιορτάζει την επόμενη μέρα, στις 11 του ίδιου μήνα, ο Άγιος Βλάσιος, σε πολλά μέρη θεωρείται και αυτός ο θεραπευτής των ζώων και κυρίως των αλόγων.

   Μα υπάρχει και μια στιγμή στην βιογραφία του Ιερομάρτυρα, η οποία δικαιολογεί την ιδιότητά του για την προστασία των αλόγων. Ο αυτοκράτορας Σεπτίμιος Σεβήρος, όπως μας διασώζει το συναξάρι του Αγίου, εκτός των άλλων βασανιστηρίων, στα οποία τον υπέβαλε, για να απαρνηθεί την πίστη του, διέταξε κάποτε να τον μεταφέρουν από την Μαγνησία στην Αντιόχεια με καρφιά στην πλάτη και πάνω σ’ ένα άλογο, για να τον κοροϊδέψουν. Στην διάρκεια της πορείας – διαπόμπευσης και ενώ οι στρατιώτες, που συνόδευαν τον Άγιο Χαράλαμπο, τον χλεύαζαν, το ζώο μίλησε και είπε: «Τρισκατάρατου υπηρέτες του διαβόλου, δεν βλέπετε πως είναι ο Θεός με αυτόν τον άνθρωπο; Λύστε τον, λύστε τον, για να λυθείτε και εσείς από τα αόρατα δεσμά». Αυτοί τότε φοβήθηκαν «σφόδρα» και έλυσαν τον πολύπαθο ιερέα και τον κατέβασαν από το ζώο. Από τότε αυτός απέκτησε τη χάρη να λύνει τα ορατά και τα αόρατα κακά και να θεραπεύει τα άλογα, μια και ένα από αυτά χρησιμοποίησε ο Θεός για να τον σώσει και να αποκαλύψει την αλήθειά του.

   Για τον λόγο αυτό ο λαοφιλής Μάρτυρας ξεπέρασε την ιδιότητα των άλλων, έφιππων, συναθλητών του (Γεωργίου, Δημητρίου, Θεοδώρων, Μηνά, Ευσταθίου, Ευστρατίου κ. ά.) και είναι ο γιατρός και σωτήρας των αγαπημένων στον άνθρωπο τετράποδων, των απαραίτητων κάποτε και σε περίοδο ειρήνης, αλλά και σε εποχές πολέμων.

   Το θαύμα αυτό του Αγίου απαθανατίζεται και σε πολλές εικόνες του, οι οποίες περιτριγυρίζονται από σκηνές του βίου του. Αρκετές παρόμοιες υπάρχουν και στο νησί μας. Ενδεικτικά αναφέρουμε το έργο του σημαντικού αγιογράφου Νικολάου Καλ(λ)έργη, το οποίο παριστάνει στο κέντρο τον Ιερομάρτυρα ένθρονο και περιμετρικά ιστορεί δέκα σκηνές από τη ζωή και το πολύπλευρο μαρτύριό του. Η μια από αυτές, η οποία βρίσκεται στο πάνω αριστερό μέρος της εικόνας, θυμίζει στους πιστούς το γεγονός στο οποίο αναφερόμαστε. Μπροστά προηγείται ημίγυμνος και πάνω σε άλογο ο Άγιος και πίσω του ακολουθούν αρκετοί στρατιώτες, ντυμένοι με τις χαρακτηριστικές ρωμαϊκές στολές, με τα ακόντιά τους προτεταμένα. Η εικόνα, η οποία είναι ενυπόγραφο έργο του καλλιτέχνη και φτιάχτηκε το 1728, εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο Ζακύνθου και προέρχεται από την εκκλησία της παναγίας της Βλαχέραινας στο Αργάσι, που κάποτε ανήκε στην συντεχνία των παντοπωλών.

  

   Τέλος πρέπει να σημειώσουμε πως με την γιορτή του Αγίου Χαράλαμπου κλείνει ένας μεγάλος και πλούσιος σε λαογραφία εορταστικός κύκλος, αυτός του Χειμώνα, οποίος άρχισε, κυρίως, με την γιορτή του Αγίου Δημητρίου, στις 26 Οκτωβρίου και πως οδηγούμαστε πια στην Άνοιξη και την ανανέωση της φύσης, με την πρώτη επόμενη μεγάλη γιορτή των Αγίων Σαράντων, στις 9 Μαρτίου.

Παύλου Φουρνογεράκη: ΑΝΤΙ-ΣΤΟΙΧΙΣΗ (ποίημα)

1

Οξυγώνιες σχέσεις αμβλείας ψαλίδας

κι ο αγκυλωτός

οικόσημο της βίας

στην αρχή

ή

στο τέλος

του κύκλου

2

Φαύλοι λογ-άριθμοι

των Τριών

στη ρίζα του ισο-πλεύρου

της Δημο-

κρατίας

3

Συνημίτονα των αυξήσεων

κι ο αστρολάβος

μετρητής

μοιρών

4

Η μοναξιά των παραλλήλων

τείνει

στο συμπαντικό άπειρο

τη σμίξη

5

Υπο-σύνολα,

έξω από τις αγκύλες

 ορίζονται

οι συγκλίσεις

[Ζάκυνθος, Φλεβάρης 2013]

π. Παναγιώτη Καποδίστρια: ΑΝΕΚΔΟΤΗ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ HUBERT PERNOT ΚΑΙ ΛΕΩΝΙΔΑ Χ. ΖΩΗ

[Ηλεκτρονικό ανάτυπο από τον α΄ τόμο τού Τιμητικού Δίτομου για τον καθηγητή Γεώργιο Ν. Λεοντσίνη, Αθήνα 2011, τ. 1, 517-531]

Λεσβιακό Ημερολόγιο 2013

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ γράφει η  ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Επιμέλεια: Παναγιώτης Σκορδάς / Εξώφυλλο-Φωτογραφίες: Στέλιος Σκοπελίτης / Εκδόσεις Αιολίδα, Μυτιλήνη 2012, σελ. 413

Στον υπότιτλο «Γράμματα, Τέχνες, Πολιτισμός», συνοψίζεται όλο το περιεχόμενο του «Λεσβιακού Ημερολογίου 2013», το οποίο θα μπορούσαμε χωρίς καμία επιφύλαξη να χαρακτηρίσουμε ως Τόμο και τούτο γιατί αποτελεί εκτενή και εμπεριστατωμένη έρευνα και μελέτη του επιμελητή της έκδοσης, Δρ. της Φιλολογίας, Παναγιώτη Σκορδά. Στο συνοπτικό του πρόλογο ο επιμελητής εξαίρει   τη συμβολή της παιδείας στην κατάκτηση ατομικών και εθνικών ελευθεριών, άποψη που προσυπογράφουμε με πάθος. Ακολουθεί ο χαιρετισμός του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, του Μητροπολίτη Μυτιλήνης και των πολιτικών αρχόντων του νησιού.

Στις ενότητες που ακολουθούν οι αναγνώστες θα ανακαλύψουν πλούσια, ποικίλη ύλη και θα βυθιστούν στις σελίδες του Ημερολογίου, διαπιστώνοντας ότι είναι  δύσκολο να κάνουν κάποια επιλογή εξ αιτίας της υψηλής ποιότητας των γραφομένων. «Μελέτες», «Αρχαία Ιστορία», «Νεότερη Ιστορία», «Τοπογραφία», «Οικολογία», «Εκπαίδευση», «Λαογραφία», «Μουσική», «Θέατρο», «Γραμματολογία», «Αφιέρωμα, Αργύρης Εφταλιώτης 1849-1923, 90 χρόνια από το θάνατό του», «Η Λέσβος, οι άνθρωποι, ο χρόνος, οι ιστορίες τους», «Στο μεταίχμιο, από το 2012 στο 2013»και  «Βιογραφικά συντελεστών».  

Με το πρώτο ξεφύλλισμα οι εντυπωσιακές φωτογραφίες του Στέλιου Σκοπελίτη σε άσπρο -μαύρο, έργα της φύσης  και του μαγικού φακού του, συναρπάζουν! Μιλούν και συγκλονίζουν με την ιδιότυπη γυμνότητά τους, την εκφραστική τους κίνηση και την   κραυγή  αγωνίας για τη γη, την ποτισμένη με λάβα, αίμα και ιδρώτα ανθρώπων που πάτησαν και πατούν τα αιώνια, ιερά χώματά της. Το λιγοστό χρώμα που προσθέτει ο καλλιτέχνης  σε μερικές από αυτές απαλύνει την κραυγή και ημερώνει το τοπίο.

Στη συνέχεια κείμενα συγγραφέων, σύγχρονων και παλαιών, δίνουν το στίγμα της σημαίνουσας γραφής τους. Ένα κουαρτέτο εγχόρδων  είναι το «Κουαρτέτο» της Φωτεινής Φραγκούλη: «Ο Ευκάλυπτος», «ο Λύχνος», «Η Μυρτώ και το φεγγάρι», «Οι χαμένες ώρες», όπου η κάθε νότα-λέξη ξεπερνά το αδύνατο και αγγίζει το θαύμα! Η μελέτη δε του Γιάννη Κωνσταντέλλη φωτίζει το έργο της συγγραφέως και αναδεικνύει την εμπνευσμένη της γραφή. Τις επιστολές του Αντώνη Πρωτοπάτση για το Δημήτριο Βερναρδάκη προς τον Κίμωνα Μιχαηλίδη σχολιάζει εύστοχα ο Νίκος Παπαδέλλης. Ο Στρατής Νικέλης μάς γνωρίζει το περιοδικό ο «Αντίλαλος της Βρίσας», ένα πολιτιστικό και πνευματικό εργαστήρι του νησιού, όπου αναφέρεται και στην οργάνωση και λειτουργία της βιβλιοθήκης «Κώστας Τσέλικας». Τον αντικομουνισμό του Στράτη Μυριβήλη μάς αποκαλύπτει ο Νίκος Σαραντάκος και η Δήμητρα Ψύλλου κάνει τη σύγκριση ανάμεσα στην Α΄ και στη Β΄ έκδοση του έργου του «Η Ζωή εν Τάφω». Τη Νομισματοκοπία στην Αρχαία Λέσβο μελετά και αναδεικνύει ο Απόστολος Γονιδέλλης, γνωρίζοντάς μας τις «Σιδερένιες ράβδους έξη οβολών», τα «Τάλαντα από την Αρχαία Ελλάδα», «Το Τετρώβολο του Κοινού των Λεσβίων», το «Αναμνηστικό νόμισμα συμμαχίας Μυτιλήνης Περγάμου», «Τις κεφαλές των νέγρων»σε λεσβιακό νόμισμα και τόσα άλλα ενδιαφέροντα. Ο Νίκος Δέτσης εμβαθύνει σε μια εξαιρετική μελέτη τα «Λεσβιακά» του Θουκυδίδη, όπου καταγράφεται η αποστασία της Μυτιλήνης το 428 π. Χ. από την Αθηναϊκή Συμμαχία με όλες τις τραγικές συνέπειες.

Δάφνις και Χλόη, οι αιώνιοι εραστές του 2ου μ. Χ. αιώνα, του Λέσβιου Λόγγου, μόνο στην αρχαία Πύρρα, στον Κόλπο της Λευκοθέας Καλλονής θα μπορούσαν να ερωτευθούν. Και πώς να μη συνδέσει κανείς την Καλλονή με τη θεά Αφροδίτη; Ο Άρης Κυριαζής με τη σπουδαία μελέτη του ρίχνει φως στα μυστήρια του έρωτα και της ομορφιάς! Για να έρθει η μεγάλη μορφή, η «Μελίφωνος» Σαπφώ που θα πρέπει, κατά την άποψή μας, κάποια χρονιά το «Λεσβιακό Ημερολόγιο» να αφιερωθεί ολόκληρο στην Ποιήτρια των Ποιητών της Λέσβου και του κόσμου όλου. Ο Αθανάσιος Φραγκούλης προσεγγίζει «Τα καύχημα της Λέσβου» με μια ενδελεχή έρευνα και μελέτη και καταθέτει  τα συμπεράσματά του, τις πολύτιμες απόψεις του και την πλούσια βιβλιογραφία. Στην ενότητα «Νεότερη Ιστορία» η Σταυρούλα Λυκιαρδοπούλου-Κοντάρα αναφέρεται στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και στη δράση του Ελληνικού Υποπροξενείου στη Μυτιλήνη. Στην ίδια ενότητα ο Στρατής Μολίνος μάς γνωρίζει «Ένα Φιλικό της Λέσβου», τον πρόκριτο Γεωργάκη Γριμάνη. Για το σύγχρονο αγωνιστή Γιάννη Χρυσάφη και τον αντιδικτατορικό του αγώνα μας μιλά ο Γιώργος Γαλέτσας. Στην ενότητα «Τοπογραφία» ο Τάσος Μακρής μελετά τη Σκάλα Πολιχνίτου και ο Φώτης Βασίλογλου τους Γάλλους Περιηγητές στο Μεσότοπο και την Ερεσό στα 1830. Στην «Οικολογία», ο Δημήτρης Λαμπρέλλης φωτογραφίζει τα πουλιά της Καλλονής και δημιουργεί την προσωπική του μυθολογία με σπάνια καλλιτεχνική ματιά και ευαισθησία! Τον πλούτο της Λέσβου θα γνωρίσουμε στο «Περί μελισσών, ανθέων και άλλων καλλών» της Θεοδώρας Πετανίδου, καθώς και τις «Τρούφες και ύδνα» κατά την αναζήτηση των υπόγειων μανιταριών της αρχαιοελληνικής γραμματείας του Αριστείδη Σγατζού. Ο Κώστας Μίσσιος σχολιάζει με το δικό του μοναδικό τρόπο  φωτογραφίες της σχολικής ζωής της Μυτιλήνης.

Πλούσια  βιβλιογραφία, πολύτιμο οδηγό για τους μελετητές, παραθέτει ο επιμελητής του Ημερολογίου, καθώς και  ένα μικρό αφιέρωμα στον Αργύρη Εφταλιώτη με τη συμπλήρωση το 2013, 90 χρόνων από το θάνατό του. Στο τιμητικό αυτό αφιέρωμα ο Παναγιώτης Σκορδάς υπενθυμίζει τον πρωταγωνιστικό ρόλο του Αργύρη Εφταλιώτη στο κίνημα του Δημοτικισμού, την επιρροή που άσκησε στους λογοτέχνες και λογίους συμπατριώτες του με αποτέλεσμα η Λέσβος να βρεθεί στην πρωτοπορία του γλωσσικού ζητήματος και η περίφημη «Λεσβιακή Άνοιξη»να κερδίσει τον ευρύτερο  ελλαδικό πνευματικό χώρο. Το αφιέρωμα συμπληρώνεται από δύο αυτοβιογραφικά σημειώματα, φωτογραφίες, εξώφυλλα βιβλίων και ανέκδοτο αρχειακό κείμενο του 1927.

Ο αναγνώστης θα ανακαλύψει κι άλλα «Δώρα» του Ημερολογίου από την ενότητα Λαογραφία, Εκπαίδευση, Μουσική, Θέατρο, σπάνιες φωτογραφίες του νησιού από τα αρχεία των Μάκη Μπεκιάρη, Ιγνάτη Σίμου, Κώστα Μίσσιου, Νίκου Παπαδέλλη, Στρατή Αναγνώστου, Παναγιώτη Σκορδά καθώς και έξυπνες γελοιογραφίες.

Ένα ακόμα θαυμαστό Ημερολόγιο προσθέτουν οι Εκδόσεις «Αιολίδα» και  ο επιμελητής του Τόμου, Παναγιώτης Σκορδάς, στο πνευματικό τους θησαυροφυλάκιο. Εμείς μαζί με τα πολλά συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές,  ευχόμαστε καλή δύναμη για το επόμενο, προσθέτοντας την ταπεινή μας κρίση: Η «Λεσβιακή Άνοιξη» δεν τέλειωσε ακόμα και ποτέ δε θα τελειώσει!

Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2013

Η Μάρτυς της Κατάνης και οι κεραυνοί

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

     Ο λαός του νησιού μας, αλλά και κάθε άλλος λαός, τα παλιότερα χρόνια, τότε που όλα ήταν γι’ αυτόν ποιητικά πρωτόγονα, κατέφευγε σχεδόν πάντα στην επίκληση του θείου, όταν βρισκόταν μπροστά από κάποιο κακό και με την θαυματουργική και υπερφυσική επέμβασή του προσπαθούσε να δώσει λύση στα προβλήματά του. Έτσι παραχώρησε ειδικότητες σε διάφορους Αγίους, οι οποίες είτε είχαν σχέση με τον βίο και το μαρτύριό τους, είτε εξαρτιόνταν από την εποχή της γιορτής τους. Σαν παράδειγμα αναφέρουμε την Αγία Παρασκευή, την γιατρό των οφθαλμών, στην πρώτη περίπτωση, που, όπως ο συναξαριστής της διασώζει, σαν την έβαλαν σε καζάνι με καυτό λάδι και αυτή δεν καιγόταν, της ζητήθηκε από τον βασανιστή της να του ρίξει λίγο από το υγρό, για να δει την θερμοκρασία του, το οποίο τον τύφλωσε και η Μάρτυς του έδωσε το φως του και στην δεύτερη τον Άγιο Χαράλαμπο, που στην εποχή της επετείου της μνήμης του, στις 10 Φλεβάρη, είναι σε έξαρση οι ασθένειες των ζώων και γι’ αυτό ο Ιερομάρτυρας είναι ο προστάτης τους και κυρίως των αλόγων, όπως και ο Άγιος Βλάσιος της επόμενης ημέρας.

   Πολλές, μάλιστα, από τις ιδιότητες αυτές είναι κατάλοιπα παγανιστικής λατρείας, η οποία κληροδοτήθηκε στους χριστιανικούς Αγίους και έτσι επιβίωσε και διατηρήθηκε στην νεότερη θρησκεία. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος σε πολλά μας θυμίζει τον Απόλλωνα, με τον οποίο σχεδόν ταυτίζεται ή της Αγίας Βαρβάρας, η οποία με τον καιρό απέκτησε πολλές ιδιότητες της κουροτρόφου Εκάτης.

   Η Αγία Αγάθη, της οποίας η επέτειος της μνήμης της είναι στις 5 Φεβρουαρίου κάθε χρόνου, για το λαό της Ζακύνθου είναι η ιερή μορφή, η οποία διώχνει τους κεραυνούς. Παλιότερα, τις κρύες και μεγάλες νύχτες της βαρυχειμωνιάς, όταν το επίφοβο αυτό καιρικό φαινόμενο απειλούσε τους κατοίκους του νησιού μας, οι γυναίκες του σπιτιού έλεγαν τρεις φορές: «Αγία Αγάθη βοήθα» και έκρυβαν τα μαχαίρια και τα ψαλίδια, που βρίσκονταν εκτός συρταριών. Άλλες, πάλι, συνέχιζαν με το τροπάριο της Μάρτυρος: «Στολιζέσθω σήμερον η εκκλησία…» και τέλος μουρμούριζαν και το εξής ξόρκι: «Άστραφτος είναι ο Θεός, αχειροποίητος ο ουρανός, Χριστός γεννάται. Εις το όνομα της Αγίας Τριάδος».

   Η Αγία Αγάθη, όχι και τόσο γνωστή στον Ελληνικό χώρο, καταγόταν από την Κατάνη και σ’ αυτήν την πόλη μαρτύρησε με φρικτό τρόπο, επί του Δεκίου. Καταγόταν από εύπορους γονείς, αλλά ειδωλολάτρες και βρήκε φρικτό τέλος, με πολύμορφους βασανισμούς, επειδή προσχώρησε στον χριστιανισμό και δεν δέχτηκε ν’ απαρνηθεί τη νέα της πίστη. Το κυριότερο και πιο  χαρακτηριστικό της μαρτύριο είναι η αποκοπή του στήθους της και αυτό ιστορούν όλοι οι μεγάλοι ζωγράφοι της Δύσης στους πίνακές τους, οι οποίοι απαθανατίζουν την μορφή και την προσφορά της.

   Διαβάζοντας την βιογραφία της, δεν μπορούμε να βρούμε κάτι, το οποίο να έχει σχέση με το φυσικό φαινόμενο των κεραυνών. Αυτό, βέβαια, σε πρώτο πλάνο, γιατί δεν πρέπει να περάσουμε απαρατήρητο, αν θέλουμε να δώσουμε μια εξήγηση σ’ αυτήν της την ιδιότητα, ένα από τα πρώτα της, μετά θάνατον, θαύματα, το οποίο σχετίζεται με την σωτηρία της ιδιαίτερης πατρίδας της.

   Σύμφωνα, λοιπόν, με τα όσα μας διασώζει ο συναξαριστής της, ένα χρόνο ακριβώς μετά από το θάνατό της, στις 5 Φεβρουαρίου του 252 μ. Χ., η λάβα της Αίτνας απειλούσε την πόλη της Κατάνης. Οι κάτοικοι τότε της περιοχής ζήτησαν την σωτηρία από την συντοπίτισσά τους Αγία. Πήραν την λάρνακα με το λείψανό της και την έστρεψαν προς την μεριά του ηφαιστείου. Η Μάρτυς τότε θαυματούργησε και διέσωσε τον τόπο της, σταματώντας την καταστροφή. Ίσως από τότε, επειδή ο κεραυνός θυμίζει λάβα, μια και αυτός είναι για το λαό μας εκδικητική φλόγα από τον ουρανό, η Αγία να απέκτησε αυτήν της την ιδιότητα.

   Τώρα το πώς η λατρεία της Αγίας πέρασε στο νησί μας και διαδόθηκε στην συνείδηση του λαού μας δεν είναι δύσκολο να το φανταστούμε. Άποικοι από την Κατάνη, την πατρίδα της Παρθενομάρτυρος Αγάθης, ήρθαν στο νησί μας και μετέφεραν κι ένα κομμάτι της πίστης τους και του πολιτισμού τους. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα του Αγίου Λέοντος, επισκόπου της πόλης της Αγίας, στον οποίο οφείλει τ’ όνομά του το ορεινό χωριό Άϊ-Λιος. Εκεί, μάλιστα, υπάρχει μέχρι και σήμερα και κεντρική, ενοριακή εκκλησία, η οποία τιμάται στ’ όνομά του και γιορτάζει τόσο την ημέρα της μνήμης του, στις 20 Φεβρουαρίου, όσο και στην επέτειο της μετακομιδής του λειψάνου του, στις 13 Μαΐου, μια καθαρά τοπική γιορτή της Κατάνης, η οποία δεν σημειώνεται σε κανένα δικό μας ημερολόγιο, αλλά μάλλον προέρχεται από την μακραίωνη παράδοση.

   Δεν ξέρω αν κανείς επικαλείται σήμερα την Αγία Αγάθη τις κρύες χειμωνιάτικες νύχτες. Ίσως έχουμε πια περισσότερη εμπιστοσύνη στ’ αλεξικέραυνα. Μπορεί, όμως, να κάνουμε μνεία στ’ όνομά της σε άλλου είδους κεραυνούς, που μας απειλούν. Και μην ξεχνάμε να φυλάμε, μετά την επίκληση τα φονικά όπλα. Είναι κι αυτό μια λύση.

  Όταν χάνουμε την εμπιστοσύνη μας στους επίγειους κυβερνώντες, στρεφόμαστε στους επουράνιους.

Παύλου Φουρνογεράκη: ΤΟΛΜΗ (ποίημα)

Κόντρα στον αγέρα

σαν τους σολομούς την ώρα

του ποταμού

ο ίλιγγος των καμπυλών 

Κρανοφόρε,

πίσω απ’ το νέφος του φόβου

ανθίζουν μανουσάκια,

άσε τις οσμές να μεθύσουν

  αμυγδαλιές.

Ζάκυνθος, Φλεβάρης 2013

Απόστολου Θηβαίου: ΕΠΕΥΦΗΜΩΝΤΑΣ (ποίημα)

Ζήτω στα παιδιά που έχουν ήλιου μάτια καρφωμένα στις πλάτες και το χαμόγελό τους, χορδή τεντωμένη απ’ άκρη σ’ άκρη στο μεγάλο ηχείο του κόσμου.

Ζήτω στα παιδιά που αποκοιμιούνται, σωστά ξέγνοιαστα μεσημέρια τα παιδιά ετούτα.

Ζήτω στα  παιδιά που οργώνουν κάθε πρωινό τις καινούριες πόλεις, που στήνουν τις φωλιές τους στις πιο ψηλές σκαλωσιές, που ξεχύνονται με την ορμή του βέλους.

Ζήτω στους αθωότερους των ανθρώπων, στους άσβηστους δαυλούς των χεριών μας.

Ζήτω σε εκείνους που χάθηκαν επειδή εμείς δεν θα φανούμε γενναιόδωροι.

Ζήτω. Σε όλους τους τόνους. 

[Εικαστικό σχόλιο: "Open Your Eyes" by Kelsey Hughes won first place in the Youth Art Show at the Blairstown Business Association Winter Festival]

Άννας Τσουκαλά-Κουφού: ΞΥΠΝΟΥΝ (ποίημα)

Ξυπνούν οι μέρες

με προσωπεία κι εξοπλισμούς.

Κάτω στις υπόγειες στοές

αλληλοδέρνονται οι άνεμοι

και δεν είναι ούριοι.

Ξυπνούν οι μέρες

με μυρωδιά κωδίκων

με «αγραφίους γραφάς» και  «πιθανοκρατία»

στο στερέωμα.

Θ’ αρχίσουνε ν’ ανθίζουν οι πικραμυγδαλιές

αγγελιοφόροι τής Άνοιξης.

Δεν ξυπνούν μόνον οι μέρες

αλλά και μεγαλώνουν!

ΣΙΚΕΛΙΚΟΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ του ΤΖΟΥΖΕΠΕ ΒΕΡΝΤΙ από την Εθνική Λυρική Σκηνή στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Με τη μεγαλειώδη όπερα «Σικελικός Εσπερινός»του Τζουζέπε Βέρντι [1813-1901], γιορτάζουμε και στην Ελλάδα τα 200 χρόνια από τη γέννηση  τού Ιταλού Συνθέτη, σε μία συμπαραγωγή τής Εθνικής Λυρικής Σκηνής και του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Η  πρεμιέρα δόθηκε με μεγάλη επιτυχία στην αίθουσα «Αλεξάνδρα Τριάντη», στις 24 Ιανουαρίου του 2013. 

Ο αδιαμφισβήτητος και λατρεμένος τού ιταλικού ρομαντισμού Τζουζέπε Βέρντι, γεννήθηκε στο Λε Ρόνκολε, χωριό κοντά στο Μπουσσέτο, Δουκάτο της Πάρμας και πέθανε στο Μιλάνο. Στα 11 χρόνια του είναι ήδη οργανίστας στην εκκλησία τού Μπουσσέτο και στα 18 του, ο ευεργέτης του Αντόνιο Μπαρέτσι, με τη συγκατάθεση τού πατέρα του τον στέλνει  στο Μιλάνο να σπουδάσει. Δε γίνεται δεκτός στο Κονσερβατουάρ ως «ανεπίδεκτος μαθήσεως!» και ο έφηβος Βέρντι παίρνει ιδιαίτερα μαθήματα από τον επιφανή θεωρητικό και μαέστρο Vincenzo Lavigna. Ο Βέρντι,  στο Σικελικό Εσπερινό,  εκφράζει το επαναστατικό πνεύμα της εποχής του και με το μουσικό του λόγο ενισχύει την πίστη των συμπατριωτών του στον απελευθερωτικό τους αγώνα από τον Αυστριακό ζυγό καθώς και τον πόθο τους για επανένωση της διαμελισμένης πατρίδας τους. Με το συνθετικό δαιμόνιό του και με την υψηλή αισθητική θεώρησή του, ο Βέρντι πετυχαίνει να συνταιριάσει το λαϊκό με το ρομαντικό πνεύμα και με την υποδειγματική του πολιτική τοποθέτηση γίνεται ο εκφραστής ενός ολόκληρου λαού. Τον αποκαλούν «Τυρταίο» τής επανάστασης και η ιαχή «Viva Verdi» είχε διπλό συμβολισμό για τους επαναστατημένους. Η ακροστιχίδα τού ονόματός του παρέπεμπε στο   Viva Vittorio Emanuelle Re D’ Italia.

 

Μετά την επιτυχία τού «τριπτύχου» Ριγκολέτο, Τροβατόρε, Τραβιάτα, η Γαλλική Κυβέρνηση παράγγειλε στον Βέρντι, το 1852, μία Grand Opera, πεντάπρακτη Όπερα με Μπαλέτο, για να παιχτεί στην Αυτοκρατορική Ακαδημία Μουσικής, κατά την έναρξη τής διεθνούς έκθεσης τού Παρισιού, το 1855. Ο συνθέτης, 39 ετών τότε, είχε στο ενεργητικό του 18 Όπερες και η 19η, o Σικελικός Εσπερινός, εκφράζει την ωριμότητά του. Το Λιμπρέτο γράφτηκε στα Γαλλικά από τους Γάλλους λιμπρετίστες Eugène Scribe και Charles Duveyrier και βασίζεται στο έργο τους «Ο Δούκας της Άλμπα» γραμμένο το 1836. Πριν δε από τον Βέρντι το είχαν προτείνει στον Halevy και στον  Donizetti. Η όπερα πρωτοπαίχτηκε στις 13 Ιουνίου του 1855 στο Παρίσι και ο Εκτώρ Μπερλιόζ, που το μνημειώδες έργο του «Te Deum» παιζόταν στην εκκλησία του Αγίου Ευσταθίου,  έγραψε στην «Εφημερίδα των Συζητήσεων» διθυραμβική κριτική. Ο «Γιος του Παλεστρίνα», όπως τον αποκαλούσαν,  μέσα από τα Μεσαιωνικά δρώμενα υπαινίσσεται τους πόθους των συμπατριωτών του, που πάλευαν για την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους.

Η δημιουργία τού μύθου τού Σικελικού Εσπερινού ξεκινά από τα ιστορικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στις 31 Μαρτίου του 1282 μ.Χ., ημέρα  τής εξέγερσης των Σικελών ενάντια στον Γάλλο Βασιλιά Κάρολο τον  Α΄, που, έχοντας την παπική συναίνεση, κατέλαβε το Βασίλειο της Σικελίας και προετοίμασε εκστρατεία εναντίον του Βυζαντινού Αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου. Κατά τον μύθο ήταν Δευτέρα του Πάσχα. Ο κόσμος όλος είχε συγκεντρωθεί στην εκκλησία τού Αγίου Πνεύματος στο Παλέρμο για τον Εσπερινό, όταν ξέσπασε η εξέγερση, που μεταδόθηκε δια μιας σε ολόκληρο το νησί. Ακολούθησε μεγάλη σφαγή με θύματα 2.000 περίπου νεκρούς Γάλλους κατοίκους της πόλης και ήταν η απαρχή του πολέμου του «Σικελικού Εσπερινού», που κράτησε 20 χρόνια μέχρι το 1302.

Η ιστορία πάθους και εκδίκησης, με ένα οπερετικό εύρημα που εκμεταλλεύεται άριστα ο συνθέτης, διαδραματίζεται στην πλατεία τού Διοικητηρίου του Παλέρμο, όπου οι Γάλλοι στρατιώτες γλεντοκοπούν, ενώ οι Σικελοί τους παρακολουθούν με μίσος και απέχθεια. Η δούκισσα Έλενα πενθεί το νεκρό αδελφό της, δολοφονημένον από τους Γάλλους που τον κρατούσαν όμηρο. Οι κατακτητές τής ζητούν να τραγουδήσει κι εκείνη τους κάνει τη χάρη, προς έκπληξη των συμπατριωτών της, μόνο που το τραγούδι της είναι μια γενναία παρότρυνση για αντίσταση και επανάσταση, τραγούδι εμψύχωσης και ανάτασης για τους κατατρεγμένους. Οι ταραχές καταπνίγονται με την εμφάνιση τού μισητού διοικητή τού νησιού Μονφόρτε, που έχει ανακαλύψει ότι ένας από τους επαναστάτες, ο Αρρίγκο, είναι γιος του. Τον  παρακολουθεί να αναγγέλλει  στην αγαπημένη του Έλενα ότι τον απήλλαξαν από τις κατηγορίες της προδοσίας και τότε, εμφανίζεται για να τον πληροφορήσει ότι εκείνος διέταξε την απαλλαγή του,  αμέσως δε τον ρωτά για την καταγωγή του και του προσφέρει μια θέση στο Γαλλικό στρατό. Ο νέος  αρνείται  περιφρονητικά και τρέχει να συναντήσει  την Έλενα. Στο μεταξύ φτάνει στις ακτές του Παλέρμο ο εξόριστος επαναστάτης Πρότσιντα, για να ηγηθεί της εξέγερσης των Σικελών που έχει σχεδιαστεί να γίνει το ίδιο βράδυ στη γιορτή των αρραβώνων. Ο Αρρίγκο εξομολογείται τον έρωτά του στη Δούκισσα Έλενα και την απόφασή του να εκδικηθεί το θάνατο του αδελφού της, όταν του φέρνουν μια πρόσκληση για το χορό που παραθέτει ο Διοικητής. Εκείνος αρνείται προσβλητικά και αμέσως συλλαμβάνεται. Στα αρραβωνιάσματα που ακολουθούν οι Γάλλοι αρπάζουν τις γυναίκες των Σικελών και τα πνεύματα ανάβουν. Οι Σικελοί ζητούν εκδίκηση,  ο Πρότσιντα τους καθησυχάζει και καταθέτει το σχέδιό του να δολοφονήσουν τον Διοικητή κατά τη διάρκεια του χορού. Ο Μονφόρτε μόνος στο γραφείο του διοικητηρίου  αγωνιά για το πώς θα  αποκαλύψει στο Αρρίγκο ότι είναι πατέρας  του. Ο νέος, σκεπτόμενος τις συνέπειες που θα έχει το απρόσμενο αυτό γεγονός στη σχέση του με την Έλενα, τον απαρνείται  και  φεύγει. Λίγο αργότερα μεταμφιεσμένοι οι τρεις τους [Έλενα, Πρότσιντα, Αρρίγκο], φτάνουν στη μεγάλη αίθουσα του διοικητηρίου για το χορό  όπου βρίσκονται οι καλεσμένοι. Με την άφιξη τού Μονφόρτε η γιορτή αρχίζει και ο Αρρίγκο πληροφορείται το σχέδιο δολοφονίας του πατέρα του. Προσπαθεί να τον προειδοποιήσει τη στιγμή που η Έλενα επιχειρεί να τον μαχαιρώσει. Οι συνωμότες συλλαμβάνονται, ο Αρρίγκο αποκηρύσσεται ως προδότης από τους συντρόφους του, ενώ ο πατέρας του επιζητεί την αγάπη του. Πηγαίνοντας στη φυλακή ο Αρρίγκο  ελπίζει στη συγχώρεση της Έλενα όταν μάθει την αλήθεια. Η ίδια τον κατανοεί αλλά ο Πρότσιντα αμφιβάλλει  αν θα έρθει η πολυπόθητη  απελευθέρωση της πατρίδας του. Ο Αρρίγκο παρακαλεί τον πατέρα του να τους ελευθερώσει. Εκείνος δέχεται μόνον, αν τον αποκαλέσει «πατέρα». Ο νέος διστάζει και οι κρατούμενοι προτιμούν να βαδίσουν προς το θάνατο παρά να ταπεινωθούν. Ο Αρρίγκο, μη αντέχοντας το θέαμα τού δημίου για την αγαπημένη του και τον επαναστάτη  σύντροφό του, φωνάζει τρεις φορές  «πατέρα, πατέρα, πατέρα». Αμέσως ο Μονφόρτε  τους ελευθερώνει και ορίζει το γάμο του γιου του με την Έλενα το ίδιο απόγευμα. Οι ετοιμασίες του γάμου συνεχίζονται στο παρεκκλήσι του διοικητηρίου. Η νύφη παίρνει τα άνθη που της προσφέρουν και μαθαίνει από τον Πρότσιντα ότι όταν ηχήσουν οι καμπάνες του μυστηρίου θα ξεκινήσει η εξέγερση και η σφαγή των Γάλλων στρατιωτών. Ο Μονφόρτε φτάνει με τη συνοδεία των ευγενών. Η νεαρή νύφη  προσπαθεί μάταια να σταματήσει την τελετή. Ο Διοικητής ενώνει το ζευγάρι και δίδει εντολή να ηχήσουν οι καμπάνες. Το παρεκκλήσι γεμίζει από  οπλισμένους επαναστάτες που ζητούν εκδίκηση.

 

Μετά τη μεγάλη επιτυχία τού Φάουστ του Γκουνό, τον Ιανουάριο του 2012, ο Ρενάτο Τζανέλα, μέσα σε ένα σκηνικό υψηλής καλαισθησίας του Αλεσάντρο Κάμερα,  με μνήμες από τον Giorgio de Chirico, αναμετριέται με την όπερα του Βέρντι Σικελικός Εσπερινός. Σε μια σκηνοθετική γραμμή που πάει στο βάθος των  ιστορικών γεγονότων, φωτίζει την επανάσταση των Ιταλών ενάντια στον αυστριακό ζυγό και υμνεί τις πανανθρώπινες αξίες της Ελευθερίας και  της Ανεξαρτησίας που κάθε καταπιεσμένος λαός σε όλα τα μήκη και πλάτη της  οικουμένης οφείλει και δικαιούται να απαιτήσει. Στο ίδιο ύφος και η θαυμάσια χορογραφία του -άριστα ερμηνευμένη από τους χορευτές του- χρωματίζει το πικρό συναίσθημα τής σκλαβιάς, υπογραμμίζοντας υπαινικτικά τα παρελθόντα και προσβλέποντας στα απαλλαγμένα από «Σικελικούς Εσπερινούς», μελλούμενα! Σε υψηλό επίπεδο και οι ερμηνείες των καλλιτεχνών. Ο Αμερικανός τενόρος Γκρέγκορυ Κούντε, με πλούσια δραματική φωνή ερμήνευσε τον Αρρίγκο. Η Σοπράνο Τσέλια Κοστέα με φωνητική και θεατρική δεξιότητα απέδωσε τη θρηνούσα και οργισμένη Δούκισσα αλλά και την ερωτευμένη επαναστάτρια. Ο κορυφαίος βαρύτονος Δημήτρης Πλατανιάς με τη στέρεη, σπάνια φωνή του απέδωσε το ρόλου του μισητού διοικητή και του απελπισμένου πατέρα με όλες τις φωνητικές και υποκριτικές του διαβαθμίσεις προκαλώντας το έντονο χειροκρότημα του κοινού. Έμπειρος στις σκηνές του κόσμου, ο Δημήτρης Καβράκος, ήταν μοναδικός στο ρόλο τού επαναστάτη και συγκλονιστικός στην άρια, που εκφράζει την αγάπη του για την πατρίδα! Με το δραματικό του βάρος κίνησε τα νήματα της όπερας ώς το τέλος και κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον τού κοινού. Οι μικροί ρόλοι δεν υστέρησαν και κάθε καλλιτέχνης συνέβαλε τα μέγιστα στην επιτυχία και άφησε στη μνήμη μας την εικόνα του, που ξεχώριζε μέσα από το πλήθος.

Ο αρχιμουσικός Μύρων Μιχαηλίδης και η Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με το ξεκίνημα της πλούσιας εισαγωγής έδειξαν την ποιότητα και τη δυναμική τους, που κρατήθηκε υψηλή ώς το τέλος τής ερμηνεία τους και, συμπληρωμένη επάξια από την εξαιρετική Χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, υπό την διεύθυνση τού Αγαθάγγελου Γεωργακάτου, ανέδειξε  τις λεπτές αποχρώσεις τής Όπερας.   

Παύλου Φουρνογεράκη: ΔΙΑΝΟΜΗ (ποίημα)

Έκαμα

 τις αξίες

πράξη

χρέους

μα

θαμμένη

η ΑΓΑΠΗ

λογχεύει

 αριστερά μου.

Αφή

πεπερασμένου

στη ρόμπα

του Σαββάτου.

Ζάκυνθος, 26-1-2013

[ Εικαστικό σχόλιο: Έργο Gustav Klimt]