[Από τον Τιμητικό Τόμο Φιόρα Τιμής για τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Β΄ Συνετό, Ζάκυνθος 2009, σσ. 333-340]
Ο επίσκοπος Νεόφυτος Κολοκυθάς έχει περιορισμένα βιογραφηθεί από τον Τσιτσέλη στον Δεύτερο τόμο των Κεφαλληνιακών Συμμίκτων, όπου παραθέτει και σε άλλα σημεία του βιβλίου πληροφορίες γι’ αυτόν (3). Κάποια στοιχεία συμπληρωματικά και διορθωτικά παρατίθενται εδώ. Και πρώτα η σχέση του με το γεγονός της ανακομιδής του λειψάνου του αγίου Γερασίμου. Ο Φιλόθεος (Λοβέρδος), προκάτοχος του Νεοφύτου στον θρόνο των νησιών, εκοιμήθη με βεβαιότητα μετά τον Νοέμβριο του 1581 (4). Αυτό το γεγονός έχει σημασία να τονιστεί γιατί τις 20 Οκτωβρίου του ίδιου χρόνου είχε γίνει η ανακομιδή του λειψάνου του αγίου με την παρουσία πατριαρχικού Εξάρχου, όπως βεβαιώνει και ο Τσιτσέλης (5).
Τον Φεβρουάριο του 1582 πραγματοποιείται η δεύτερη ανακομιδή, όπως αναφέρεται από διάφορους αμαρτύρητα και κατά τον Τσιτσέλη μετά οκτάμηνον, δηλαδή τον Ιούνιο του 1582 (6), τον μήνα όμως αυτόν δεν είχε πραγματοποιηθεί ακόμη η εκλογή του Νεοφύτου. Αυτό βεβαιώνεται από μαρτυρία της αποστολής εκπροσώπου του Διονυσίου Σιγούρου για να υποστηρίξει την συνυποψηφιότητά του με τον Νεόφυτο στις 25 Ιουλίου 1582 (7). Κατά συνέπεια στα σχετικά με την ανακομιδή του λειψάνου του αγίου Γερασίμου ο Νεόφυτος δεν είχε οποιαδήποτε σχέση.
Αλλά και το έτος της κοιμήσης του Νεοφύτου δεν είναι γνωστό μέχρι σήμερα. Αναφέρεται το 1590 ως έτος τέλους της αρχιερατείας του (8). Εξάλλου δεν γνωρίζουμε αν η νόσος που αναφέρεται ως αιτία για τη σύνταξη της διαθήκης που εκδίδεται ήταν θανατηφόρος. Ο έλεγχος του νοταριακού βιβλίου όπου κατά τα καθιερωμένα θα είχε δημοσιευθεί η κοινολόγηση της διαθήκης του κατά την ημέρα του ενταφιασμού δεν απέδωσε οποιαδήποτε πληροφορία.
Το κείμενο της διαθήκης, που δημοσιεύεται εδώ, παρουσιάζει ενδιαφέρον σε διάφορα χωρία του. Φωτίζει ως ένα σημείο την προσωπικόπτητα επισκόπου που κατέλαβε τον θρόνο των νησιών έχοντας συνυποψήφιό του ιεράρχη του αναστήματος του Διονυσίου Σιγούρου. Η αγιότητα, βεβαίως, του Σιγούρου καθιερώθηκε αργότερα, όμως η παιδεία του και η εμπειρία του ως επίσκοπου Αιγίνης είναι αναμφισβήτητες. Στο κείμενο της διαθήκης του Νεοφύτου δεν υπάρχει οποιαδήποτε αποστροφή που να μαρτυρεί πνευματικότητα, μέριμνα για το ποίμνιο ή παρέμβαση στα κοινά. Παρουσιάζεται ως κείμενο με μοναδικό στόχο την διευθέτηση των καταλειπομένων περιουσιακών του στοιχείων, ώστε να κατανεμηθούν κατά το δυνατόν δίκαια στους φυσικούς του απογόνους. Όπως είναι γνωστό, είχε τέκνα, από τα οποία γνωρίζαμε μόνον το όνομα του πρωτοτόκου (Δήμος) [9]. Η διαθήκη κάνει γνωστή την ύπαρξη δύο ακόμη αρρένων τέκνων, εκ των οποίων ο ένας είναι έγγαμος, χειροτονημένος ιερέας και ο άλλος είχε χειροτονηθεί διάκονος και κατοικούσε μαζί του.
Η κινητή και ακίνητη περιουσία του επισκόπου (σπίτια, σπιτότοπα, δηλαδή οικόπεδα, χωράφια, αμπέλια), εισοδήματα (γεννήματα, κρασιά), άμφια, βιβλία και χρήματα κληροδοτούνται στα τρία παιδιά του δίκαια. Εξαίρεση κάνει για το ‘‘σηάδι’’ (διάβαζε ‘‘σκιάδι’’) που μαζί με το ωμοφόριό του και το ‘‘δοκανίκι’’ του ορίζει να τα λάβει ο διάδοχός του στον θρόνο των νησιών, καθώς και το μεγάλο βιβλίο, που του είχε αποστείλει ο μητροπολίτης από τη Βενετία, επιθυμεί να μένει στην αδελφοσύνη όλη του Παντοκράτορος.
Από τα προϊόντα παραγωγής των κτημάτων του (σιτηρά, κρασί) ορίζει να διατεθούν όσα απαιτούνται για την κάλυψη των εξόδων της εκδημίας και των μνημοσύνων του (τα τετακτά του όπως αναφέρει), τα δε υπόλοιπα να κατανεμηθούν σε ίσα μερίδια στα τρία παιδιά του. Εντύπωση προκαλεί η απουσία παροχών σε μονές των νησιών ή ελεημοσύνες σε φτωχούς.
Καταγράφονται επίσης ρυθμίσεις εκκρεμοτήτων προς τρίτους, όπως η αναφερόμενη με τον μισέρ Δάρειο Κρασά και με τον ‘‘καπετάνιο’’ Νικολή Λούζη. Κάποιες οικονομικές εκκρεμότητες αναφέρονται και για τη Ζάκυνθο. Ειδική μνεία γίνεται για αποστολή του ανεψιού του ιερομονάχου Κολοκυθά στο νησί, όπου ως αντιπρόσωπός του ρύθμισε τη μόνη εκκρεμότητα που αφορούσε σε χρήματα, εκείνη με τον πρωτοσύγκελλο ιερέα Μακρή.
Κατά τη σύνταξη της διαθήκης παρίστανται ιερωμένοι και άρχοντες του τόπου του. Η ιδιότητά του ως επικεφαλής της Εκκλησίας των νησιών, αλλά και η καταγωγή του από επιφανή οικογένεια της Κεφαλονιάς, παρά τους αρνητικούς χαρακτηρισμούς που διατυπώθηκαν γι΄αυτόν ως «απώτατον ευαγούς βίου και αγράμματον» (10), δικαιολογούσαν την παρουσία αξιόλογων ανθρώπων στο προσκέφαλό του αυτήν την ώρα της δοκιμασίας του. Ωστόσο το έτος της κοίμησής του εξακολουθεί να παραμένει άγνωστο, αφού δεν υπάρχει καταχώριση στο βιβλίο του νοταρίου και κοινολόγησή της κατά τον ενταφιασμό του, όπως ήταν ο κανόνας αυτά τα χρόνια.
Το κείμενο χαρακτηρίζεται από τις συνήθεις ορθογραφικές και συντακτικές αδυναμίες της γραφής των νοταρίων αυτών των χρόνων. Η ανάγνωσή του όμως δεν βεβαιώνει προβλήματα που να οδηγούν σε παρανάγνωση.
Η διαθήκη του Νεοφύτου Κολοκυθά, σε 87 στίχους, περιέχεται στο 2ο βιβλίο συμβολαίων του νοταρίου Ληξουρίου Αθανασίου Λευκόκοιλου των ετών 1586-1590 στα φύλλα 148 recto έως 149 verso, που απόκειται στα Αρχεία Ν. Κεφαλληνίας των Γενικών Αρχείων του Κράτους (11). Η μεταγραφή που ακολουθεί έχει γίνει κατά τη διπλωματική μέθοδο με μόνες παρεμβάσεις τη διόρθωση στίξης και τονισμού για την αποφυγή παρανάγνωσης, τη γραφή με κεφαλαία στα ονόματα και τη σιωπηρή ανάλυση των κλασικών συντομογραφιών όπου υπήρχαν.
Το κείμενο της διαθήκης (22 Οκτωβρίου 1588)
(φ148) //επισκόπου διαθήκη//
αφπη΄ ημέρα κβ του Οκτοβρήου μηνός ηστό Λιξούρη έσωθε ηκίας του θεωφηλε/2στάτου επισκόπου κυρώ Νεωφήτου του Κολοκυνθά. Επιδή το του θανάτου/3 δίλον πέρας καθώς φησίν και προφήτης λέγη ώτη ουδίς ζήσεται άνθρο/4πος και ουκ όψεται θάνατον. Ούτω δι και εγώ ταπηνόσ επισκο/5(φ148ν)πος Νεόφητος Κολοκυνθάς εν αστενήα δινή περηπεσόν επί κλήνη<ς>/6 μου και φοβηθής το του θανάτου άωρο τέλος μήπως ευνη/7δίοσ θάνατος αρπάση με και τα εμά αγαθά αδιόρθοτα/8 μήνουση, ώcπερ και άληc πολήc τούτο σηβέβηκε. Εγό μεν/9 σώων έχο το νουν τασ φρένας και τασ εστήσηc σώα και ανέλι/10πεσ ποιώ την παρούσα μου διαθήκη ενόπιον τον κάτοθε γε/11γραμένον μαρτύρον.
Εκ πρότοηc αφήνο την τελείαν σηχό/12ρεσην πάντο<ν> τον ορθοδόξον χρηστηανόν ην δέωμε και ε/13γόν παρά αυτήc τηχήν. Εκαθαρήζο διά τα πεδιά μου πως/14 τα έχο ημυρασμένα αμπέληα, χοράφη, δένδρη, σπήτηα/15 σπητότοπα και παν έτερα και να ήνε και διαμένουν ωc/16 καθώς τουc τα εμήρασα ω κάθε ήc το μέρος του και καθείς να/17 μην υμπορή να διασήσι ένασ τον άλον απάνου ηστήν ευχή μου και/18 ηστήν κατάραν μου. Εξεκαθαρήζο διά το σπήτι ωπού στέκο εγό/19 και ο διάκος ένε του διάκου μονάχουν και να μην υμπορή κανείς/20 από τάλα μου πεδιά να τον διασήση και ήτη μεσαρήα μου/21 ηβρήσκεται να την ημηράσουν η τρηc τρήα. Αφήνο τησε/22γγονηάς μου τηc Βερόνικασ τηc θυγατερός του ηού μου του παπά την/23 κούπα μου και το πεύκη διά την ψηχή μου. Αφήνο του ιερομόνα/24χου του Κολοκυνθά τα δίο μου ράσα τα ψηλά διά την ψηχή μου/25. Αφήνο τομόφορό μου το καινόρηο και το σηάδι μου και το δοκανί/26κη μου όπηος γένη επήσκοπος Καιφαλονήαc διά την ψηχή μου/27. αφήνο τα διβλήα μου ώλα τον πεδιό<ν> μου και τον τρηών να τα έχουν/28 ασηνέρητα και το διβλήο το μεγάλο ωπού μου έστηλε ω μητρο/29πολίτηc από την Βενετήα ένε τιc αδελφοσήνης οληνής ήγουν/30 του Παντοκράτορος. Και αν ήτι άλα ρούχα, ράσα, ντουλαμάδεσ μού/31 ηβρήσκονται να τα έχουν η τρηc ήγουν ω διάκος και η δίο α/32δερφή να τα ημιράζουν. Και διά το τόπο ωπού έχη ο Δίμος το/33 σπήτι τον έχο αγορασμένον από τον κυρ Λαμπρηνό Τηπάλδον, και να/34 (φ149) το έχη ελεύτερα και τα γεννήματα ωπού έχο τρήα μουρσηά στο σπήτη του/35 Λουράντου Παρτίδου να μου κάνουν τα τετακτά μου και ήτη αβα/36τζάρη να τα ημηράζουν η τρηc ασηνέρητα και ήτι γεννήμα/37τα γράφη το κατάστηχό μου να τα έχουν τα πεδιά μου ωc/38 άνοθεν η τρηc. Χρεωστό του μισέρ Δάρηου Κρασά δουκάτα κουρέντε 13/39 ήτοι δεκατρήα, και έχο του δομένο σητάρη κάρτεσ εξήντα/40 πέντε και δεν το έχη γραμένο με το χέρη του ηστό ωμόλογό μου/41 καθώς φένεται ηστό κατάστηχό μου και κάνοντασ λογαρηασμόν/42 με τα πεδιά μου τι μου έδοσε και τη του έχο δομένο να/43 ρεφάρουν ένασ τον άλο και μήα κασέλα τηc ντουζήνα<ς> και τέ/44σερα σταγόνηα ήνε του διάκου μονάχου και τα κρασηά τέ/45σερα βουτζηά ωπού μου ηβρήσκονται κάνοντάσ μου τα τετα/46κτά μου ήτι αβατζάρου<ν> να τα ημηράζουν η τρηc τρήα/47. και από ήτι σωλδία ωπού μου ηβρέσκοντε ήγουν τζεκήνηα/48 σαραντατρήα από τα ωπήα να πάρη ω Δίμος τζεκήνια δέκα/49 διά την ψηχή μου και το ρέστο να τα ημηράζουν η τρηc τρήα/50. τα ωπία δέκα τζεκήνια και το μέρος ωπού θέλει τοκάρη του Δίμου α/51φήνο τον καπετάνηο μισέρ Νηκολή Λούζη να τα λάβη να υμπο/52ρή να εξαγοράση το αμπέλι του και ήτι του αβατζάρη να του/53 τα δίδι μην έχοντασ εξουσήα ο άνοθε καπετάνιος να δίδι/54 του αυτού Δίμου τήποτεσ από τα άνοθεν στάμενα μόνο να εξα/55γοράζη το αμπέλι του. Ομήως ημηράζοντασ το κρασή να ημη/56ράζουν και τα βουτζηά ωc άνοθεν. ομήως και ήτι άλα στάμενα/57 μου χρεωστούν καθώς ήνε γραφοί στο κατάστηχό μου να τα έ/58χουν η τρηc τρήα. Ακόμη εξεκαθαρήζο διά την ζήταν της Ζακήθου/59 ωπού ηπίγε ο ιερομόναχος ο ανηψηός μου και την έκαμε άφησε/60 στα χέρηα του προτοσήνγγελου του Μακρή δουκάτα ζακηνθινά/61 δόδεκα και του χρεωστό διά τομόφορο δουκάτα τέσερα/62 και το ρέστο να τα πέρνουν τα πεδιά μου. Ακόμη αφήνο/63 (φ149ν) το άλογό μου καθώς ηβρήσκεται να το έχουν η τρηc τρήα. Εξε/64καθαρήζο διά το γέννημα ωπού έχο στα μουρσηά έχη ο διάκος/65 σητάρη κάρτεσ δόδεκα και κρηθάρη κάρτεσ δέκα/66 και το σητόσμηγω ωπού επιέρε ο διάκος και ο παπάς να ένε/67 δικό του. Και το αλέβρη ωπού ηβρέσκεται ηστά σακηά το/68 καθάρηο να μου κάνουν τα τετακτά μου και το άλο να το η/69μηράζουν η τρηc τρήα.
Εγεγόνει υ παρούσα διαθήκη ε/70νόπιον ευλαβεστάτον ιερέων ευγενεστάτον αντρόν παπά κυρ/71 Ανδρέα και μέγα ηκονόμου Λαμπήρη, παπά κυρ Μπασηά/72 και Εξάρχου Μηνηάτη, καπετάνου μισέρ Νηκολή Λούζη, ιερο/73μονάχου Δρακονταηδί, μισέρ Τζάνε Δελαπόρτα και/74 μισέρ Νικολό Καιφαλά, μισέρ Τζάνε Κουλουμπή η ωπίη/75 θέλουν ηπογράψη κάτοθες υπό χειρός τουc.
/76 εγό ανδρέας ιερεύσ και μέγασ οικονόμ(ος)/77 λαμπηρηc μαρτηρώ τα άνοθ(εν) καί υπόγραψα
/78 εγο παπα μπασιας μινηατις κε εξαρχος μαρτι/79ρο τα άνοθε κε υπόγραψα
/80 Καγώ νεώφυτ(ος) ευτελής ιερομόναχ(ος) δρακονταειδής/81 μαρτυρώ τα άνοθ(εν) και υπόγραψα
/82 εγο νηκολ(ός) λούζης μαρτιρο τα ανοθεν και υπογραψα
/83 Εγο τζανεσ δελαπόρτασ μαρτυ<ρώ> κε υπόγραψα
/84 εγο νηκολός καιφαλάς μαρτηρο τα ανοθε/85 κ(αι) υπόγραψα
/86 εγο τζανεσ κουλουμποσ μαρτιρο τα ανοθε/87 κε υπόγραψα.
Σχόλια
Το κείμενο ακολουθεί το τυπικό σύνταξης κάθε διαθήκης που ήταν καθιερωμένο αυτά τα χρόνια. Παρατίθεται το όνομα του διαθέτη, ακολουθεί η επίκληση της ανάγκης σύνταξης της διαθήκης μήπως αιφνίδιος θάνατος δεν επιτρέψει την αναγκαία διευθέτηση των κληρονομουμένων και η δήλωση του διαθέτη ότι έχει την απαιτούμενη διαύγεια πνεύματος, ώστε να είναι σε θέση να πραγματοποιήσει αυτή τη δικαιοπραξία. Ακολουθούν περιορισμένες επεξηγήσεις όρων και πληροφορίες για ονόματα αναφερόμενα στο κείμενο.
Στίχ. 20, μεσαρήα, γράφεται και μεσαρέα. Στο κείμενο με την έννοια της επιπλοσκευής (Ζώης Λ., Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου, τόμος Β΄, Εν Αθήναις 1963, σ 263).
Στιχ. 23, πεύκη, πεύκι, κατά τον Ζώη ήταν ο τάπητας που υποστρωνόταν από τους προσευχόμενους (Ζώης Λ., ό. π., σ 384).
Στιχ. 23-24, ιερομονάχου Κολοκηνθά. Πιθανότατα ο αναφερόμενος παρακάτω στη διαθήκη ανεψιός του που ρύθμισε η αποστολή του ζητήματα που εκκρεμούσαν στη Ζάκυνθο.
Στιχ. 25, σηάδι, διάβαζε σκιάδι. Κάλυμα κεφαλής καθημερινής χρήσης πλατύγυρο χαρακτηριστικό κατά τον Ζώη ‘‘εκκλησιαστικών οφφικιούχων’’ (Ζώης Λ., ό. π., σ 431).
Στίχ. 25-26, δοκανίκη, γράφεται και δεκανίκι. Ο Ζώης ονομάζει την ποιμαντορική ράβδο, τη γνωστή πατερίτσα και ως ‘‘δεκανίκιον’’ (Ζώης Λ., ό. π., σ 375).
Στιχ. 28, διβλίο μεγάλο, διάβαζε βιβλίο. Γίνεται αναφορά σε βιβλίο που είχε στείλει ο μητροπολίτης Φιλαδελφείας από τη Βενετία και που ανήκε στη συναδελφότητα των πιστών του ναού του Παντοκράτορα στο Ληξούρι. Άγνωστο τί αντιπροσώπευε το μεγάλο βιβλίο, ίσως λειτουργικό.
Στιχ. 30, Παντοκράτορος. Πιθανόν είναι η παλαιότερη γνωστή μαρτυρία για ναό Παντοκράτορα και αδελφότητα πιστών στο Ληξούρι. Ο ναός ανακατασκευάστηκε μετά τους σεισμούς του 1953 και είναι συναδελφικός.
Στιχ. 30, ντουλαμάδες. Σήμερα με τον όρο νοούνται επενδύτες φουστανελλοφόρων. Αφαλώς εδώ ο όρος αναφέρεται σε επενδύτες πάνω από τα ράσα κληρικών.
Στιχ. 32, Δίμος (Δήμος). Όνομα του πρώτου γιου του επισκόπου (Τσιτσέλης Η., ό. π., σ 95).
Στιχ. 33, Λαμπρηνό Τηπάλδον. Το όνομα δεν έχει σημειωθεί σε δημοσίευμα. Για την οικογένεια εκτενώς σε Τσιτσέλη Η., ό. π., τόμος Πρώτος, Εν Αθήναις 1904, σ 631-773.
Στιχ. 34, μουρσηά, κατασκευές (λάκοι) στα ισόγεια των κατοικιών για αποθήκευση ειδικά δημητριακών (Τσιτσέλη Η., ό. π., τόμος Τρίτος, Αθήνα 2003, σ 334).
Στιχ. 35, Λουράντου Παρτίδου. Το επώνυμο αναφέρεται παλαιότερα το 1565 (Ζαπάντη Σ., Κεφαλονιά 1500-1571, Θεσσαλονίκη 1999, University Studio Press, σ 169). Ο αναφερόμενος εδώ άγνωστος από αλλού.
Στιχ. 35, τετακτά, ιδιωματική απόδοση του όρου τεταγμένα. Αναφέρεται στα οριζόμενα μετά θάνατον κατά την κηδεία και μετά αυτήν, μνημόσυνα κλπ.
Στιχ. 35-36, αβατζάρη, έχει να λάβει (ιταλ. avanzare).
Στιχ. 36, ασηνέρητα. Από το συνερίζομαι και το στερητικό α, χωρίς έριδες διανομή.
Στιχ. 38, δουκάτα. Νόμισμα ενετικό (Ζώης Λ., ό. π., σ 125 και Λιάτα Ευτυχία, Φλωρία δεκαέσσερα στένουν γρόσια σαράντα. Η κυκλοφορία των νομισμάτων στον ελληνικό χώρο 15ος-19ος αι., Αθήνα 1996, ΚΝΕ/ΕΙΕ, σ 337).
Στιχ. 38, κουρέντε, «τρέχον» νόμισμα κατά τον Ζώη. Το σε κυκλοφορία νόμισμα (Ζώης Λ., ό. π., σ 221).
Στιχ. 38, Δάρηου Κρασά. Το επώνυμο γνωστό στην Κεφαλονιά από τα χρόνια της φραγκοκρατίας (Τσιτσέλης Η., ό. π., τόμος Πρώτος, σσ. 277-282).
Στιχ. 44, σταγόνηα. Πιάτα «συνήθη εκ ψευδαργύρου» (Ζώης Λ., ό. π., σ 442).
Στιχ. 47, τζεκήνηα. Χρυσό ενετικό νόμισμα (Ζώης Λ., ό. π., σ. 496 και Λιάτα Ευτυχία, ό .π., σ. 347).
Στιχ. 51, καπετάνηο μισέρ Νηκολή Λούζη. Ο χαρακτηρισμός υποδηλώνει τον επικεφαλή ενόπλου τμήματος. Πρώτη γνωστή αναφορά στο όνομά του. Η οικογένεια ήταν εγκατεστημένη στην Κεφαλονιά από τα χρόνια της φραγκοκρατίας (Τσιτσέλης Η., ό. π., τόμος Πρώτος, σσ. 335-344).
Στιχ. 54, στάμενα. Από τη λέξη ιστάμενα, αποδίδεται σε χρήματα, πράγματα, περιουσία (Ζώης Λ., ό. π., σ. 442).
Στιχ. 59, ιερομόναχος ανηψηός, βλέπε παραπάνω σχόλιο σε στιχ. 23-24.
Στιχ. 60, Προτοσήνγγελου Μακρή. Είναι ο Νεκτάριος Μακρής πρωτοσύγκελλος της Επισκοπής Κεφαλονιάς-Ζακύνθου και συνυποψήφιος του Νεοφύτου για τον θρόνο των νησιών (Ζώης Λ., ό. π., Α΄, σ 381, Τσιτσέλης Η., ό. π., τόμος Δεύτερος, σ 94).
Στιχ. 60, δουκάτα ζακηνθηνά. Ο Ζώης αναφέρει το ζακυθινό δουκάτο και την ιστορία του τον 17ο -18ο αι. (Ζώης Λ., ό .π., Β΄, σ. 125 και Λιάτα Ευτυχία, ό. π., σ. 159).
Στιχ. 71, 76, παπά Ανδρέα και μέγα ηκονόμο Λαμπήρη. Έγγαμος ιερέας στην εκκλησιαστική βαθμίδα του ‘‘οικονόμου’’. Το επώνυμο Λαμπίρης στην επαρχία της Παλικής υπάρχει προ του 1500 (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 161).
Στιχ. 71-72, 78, παπά Μπασηά και εξάρχου Μηνηάτη. Ως Έξαρχος της επισκοπής δεν γνωρίζουμε ποιες αρμοδιότητες είχε. Η οικογένεια Μηνιάτη φέρεται ως γηγενής (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 165).
Στιχ. 72-73, 80, ιερομονάχου [Νεοφύτου] Δρακονταειδή. Η οικογένεια Δρακονταειδή είναι παλαιότατη στο νησί, πιθανότατα από τα βυζαντινά χρόνια (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 164).
Στιχ. 73, 83, μισέρ Τζάνε Δελαπόρτα. Το επώνυμο Δελλαπόρτας βεβαιωμένα στο νησί υπάρχει από τα χρόνια της φραγκοκρατίας, πιθανότατα από Κρήτη [Πεντόγαλος Γ., "Νοταριακό αντίγραφο καταλόγου του ΙΕ΄αιώνα", Κεφαλληνιακά Χρονικά 2 (1977), σ. 52]. Το Τζάνες συνήθης εκφώνηση στις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές του βαπτιστικού Ιωάννης.
Στιχ. 74, 84, μισέρ Νικολό Καιφαλά. Πρώτη αναφορά σ’ αυτό το όνομα. Το επώνυμο Κεφαλάς παλαιότατο στο νησί (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 158).
Στιχ. 74, 86, μισέρ Τζάνε Κουλουμπή ή Κουλούμπος. Το επώνυμο πιθανότατα από την Κρήτη. Στην Παλική επικρατεί η εκφώνηση Κουλουμπής (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 160).
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Pignatorre M. e N., Memorie storiche e critiche del’ isola di Cefalonia dei tempi erioici alla caduta della Reppublica Veneta, tom 2, Corfu, σ 47.
2. Τσιτσέλης Η., Κεφαλληνιακά Σύμμικτα, τόμος Δεύτερος, Εν Αθήναις 1960, σ 115.
3. Στο προηγούμενο, σσ. 94, 95.
4. Πεντόγαλος Γ., "Ήθη και ανθρώπινες σχέσεις στην Κεφαλονιά τον ΙΣΤ΄αιώνα", Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου της Ακαδημίας Αθηνών 22 (1976), σ 111, 115.
5. Τσιτσέλης Η., ό. π., σ 255. Η αναφορά από τον Τσιτσέλη για παρουσία του μητροπολίτη Φιλαδελφείας Γαβριήλ (Σεβήρου) κατά την ανακομιδή του λειψάνου του αγίου δεν βεβαιώνεται πιστικά από πουθενά. Βέβαιη παρουσία πατριαρχικού Εξάρχου στην Κεφαλονιά ένα μήνα πριν από την (πρώτη) ανακομιδή του αγίου είναι αυτή του αρχιμανδρίτη του Οικουμενικού Θρόνου Παχωμίου (Πατέστου), βλέπε σε: Πεντόγαλος Γ., ό. π., σσ. 112-114.
6. Τσιτσέλης Η., ό. π., σ 255.
7. Στο προηγούμενο, σ. 94.
8. Στο προηγούμενο, σ. 95.
9. Στο προηγούμενο.
10. Στο ίδιο, σ. 94.
11. ΓΑΚ-Αρχεία Ν. Κεφαλληνίας, Νοταριακό Αρχείο, Νοτάριος Ληξουρίου Αθανάσιος Λευκόκοιλος, Φ. 101, Βιβλίο 1586-1590, φφ. 148-149ν.
