© ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση και αναπαραγωγή οποιωνδήποτε στοιχείων ή σημείων του e-περιοδικού μας, χωρίς γραπτή άδεια του υπεύθυνου π. Παναγιώτη Καποδίστρια (pakapodistrias@gmail.com), καθώς αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία, προστατευόμενη από τον νόμο 2121/1993 και την Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης, κυρωμένη από τον νόμο 100/1975.

Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Τ Η Ρ Ι Ο

Τετάρτη 9 Οκτωβρίου 2013

Митрополит Волоколамский Иларион: Миланский эдикт и христианская свобода

[9 октября 2013 года митрополит Волоколамский Иларион, председатель Отдела внешних церковных связей Московского Патриархата, выступил на годичном акте Санкт-Петербургской духовной академии.]

В этом году во всем христианском мире торжественно отмечают 1700-летие издания Миланского эдикта. Только что я вернулся из сербского города Ниш, где родился святой равноапостольной император Константин. Там прошли межправославные торжества, посвященные юбилею документа, ставшего судьбоносным для истории христианства. Святейший Патриарх Кирилл принял участие в торжествах вместе с главами других Поместных Православных Церквей, включая Патриархов Константинопольского, Иерусалимского и Сербского.

Для Русской Православной Церкви год 1700-летия Миланского эдикта совпал с другим знаковым юбилеем — 1025-летием Крещения Руси. Это совпадение позволяет нам задуматься об историческом пути Церкви, поразмышлять о древнем событии, положившем начало новой христианской цивилизации, но одновременно с этим оценить и нашу собственную недавнюю историю. То, что мы пережили и чем продолжаем жить сегодня, можно с уверенностью назвать «вторым Крещением Руси». На мой взгляд, наша эпоха — эпоха возрождения Церкви — имеет в себе нечто глубоко сходное с эпохой, последовавшей за обнародованием Миланского эдикта. Связью времен выступает понятие свободы. Именно на тему христианской свободы я и хотел бы поразмышлять сегодня.

Миланский эдикт — по сути, первый официальный государственный документ в Римской империи, благодаря которому «кафолическая Церковь» получает не только право на существование, но также государственное и общественное признание. Если до этого христиан гнали и истребляли, если они могли существовать лишь в катакомбах и глухом подполье, то благодаря Миланскому эдикту христиане впервые, наравне с язычниками, получили право открыто исповедовать и проповедовать свою веру, стоить храмы, открывать монастыри и школы. Огромным достижением константиновской эпохи стало признание Церкви в качестве полноценного участника общественных процессов, позволившее ей не только свободно устраивать свою внутреннюю жизнь, но и оказывать существенное влияние на жизнь государства и общества.

Многие христиане того времени еще помнили, как гонители выдавливали Церковь из общественного пространства, загоняли ее в гетто. Многие были исповедниками с судьбами, изломанными насилием и притеснениями. Красноречивые, но одновременно исполненные боли воззвания мужей-апологетов II-III веков к государственным лидерам Римской империи для многих христиан начала IV столетия оставались правдой их собственной жизни.

Мы прикасаемся к мировосприятию христиан эпохи гонений, читая, например, Апологию Тертуллиана. Он восклицает: «Мы существуем со вчерашнего дня, и наполнили собою все ваши места: города, острова, крепости, муниципии, места собраний, самые лагери, трибы, декурии, дворец, сенат, форум. Одни только храмы ваши мы оставили вам. К какой открытой войне мы не были бы способны, на какую войну мы не были бы готовы, хотя бы и уступали вам в силе, — мы, которые так охотно дозволяем умерщвлять себя, если бы нашим учением не повелевалось нам скорее быть самим умерщвленными, чем умерщвлять других? Мы могли бы сразиться с вами и без оружия, и без бунта, отделясь от вас, как недовольные вами. Ибо если бы мы, составляя такое огромное число людей, удалились от вас в какой-либо отдаленный угол земли; то, конечно, потеря столь многих, каких бы то ни было, граждан не только была бы позором для вашего господства, но вместе с тем и наказанием» (Тертуллиан. Апология, 37).

Христианам эпохи гонений приходилось доказывать властям империи свою лояльность и свою пригодность для полноценного участия в жизни гражданского общества. Но власти оставались глухи к этим доказательствам. И вдруг то же самое поколение гонимых и притесняемых христиан становится свидетелями признания Церкви как интегральной части общества. Более того, в течение нескольких лет после издания Миланского эдикта христианство превращается в духовную силу, во многом определившую ход дальнейшей истории империи и всего мира.

По результатам Миланских соглашений императоры Константин и Лициний утверждают нечто совершенно новое, неслыханное для своих современников. Они всенародно заявляют: «Итак, руководствуясь здравым и правым смыслом, мы объявляем следующее наше решение: никому не запрещается свободно избирать и соблюдать христианскую веру и каждому даруется свобода обратить свою мысль к той вере, которая, по его мнению, ему подходит, дабы Божество ниспосылало нам во всех случаях скорую помощь и всякое благо… Отныне всякий, свободно и просто выбравший христианскую веру, может соблюдать ее без какой бы то ни было помехи… [Христианам] даруется неограниченная свобода… дается свобода и другим, по желанию, соблюдать свою веру, что и соответствует нашему мирному времени: пусть каждый свободно, по своему желанию избирает себе веру» (цит. по: Евсевий. Церковная история. 10, 5).

Важно отметить, что данный документ предоставлял свободу христианству не в ущерб другим религиям Римской империи; последователи различных языческих культов сохраняли свои права и свободы, как и прежде. Однако в Миланском эдикте, по сути, признавался тот факт, что Церковь — не какая-то маргинальная секта, разлагающая традиционные общественные устои. Напротив, авторы документа убеждены, что христиане способны обратить милость Бога ко всему народу. Богоугодность и полезность христиан для общества — вот на что опирался новый эдикт, выражая надежду на то, что «Божество» ниспошлет властям и народу империи «во всех случаях скорую помощь и всякое благо». Эти строки не просто уравнивали христиан в правах и свободах с язычниками, но открывали перед ними возможность заявить о себе как о новой силе, способной положительно влиять на общество, наполнять божественным смыслом его существование.

Благодаря Миланскому эдикту христиане оказались перед необходимостью думать не только о своем спасении и о благе своей небольшой общины. Новое положение в обществе заставило их задумываться о качестве этого общества, о своей роли в нем — роли активных граждан, молитвенников за отечество, людей доброй воли.

В новых условиях христиане — епископы, богословы, монахи и множество мирян — не растерялись. В империи начался бурный расцвет христианской мысли и культуры, зародилась христианская историософия, сформировалось новое отношение Церкви к окружающему ее миру. Эпоха, начало которой положило издание эдикта, вошла в историю как золотой век христианства, а для империи эта эпоха стала временем смены мировоззренческих парадигм. Богословие Церкви легло в основу нового понимания личной, социальной и государственной ответственности, повлияло на обновление всех институтов общества, дало новый ценностный фундамент семейным отношениям, отношению к женщине, повлекло за собой постепенное изживание института рабства в империи. Новая империя соединила в себе римскую культуру правовых отношений, греческое искусство изящной мысли и благочестие Иерусалима. А христианство стало в нем новой религией, фундаментом нового мировоззрения, способного объединить все многообразие рас и народов империи. Получив исторический шанс, Церковь воспользовалась им сполна.

Принцип свободы совести, провозглашенный в Миланском эдикте, лег в основу нового отношения власти к подданным. За шестнадцать веков Миланский эдикт предвосхитил то, что в полной мере стало возможным только в ХХ веке, после столетий войн и дискриминации. В целом ряде международных документов, положенных в основу современного мирового права (таких как, например, «Международный билль о правах человека», «Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод») свобода исповедовать свою веру и жить в соответствии с ней — главная идея эдикта — постулируется как одна из важнейших свобод человеческой личности.

Нечто подобное тому, что произошло в Римской империи в 313 году, совершилось 25 лет назад в масштабах тогдашнего Советского Союза. Мы были свидетелями того, как Церковь в нашей стране, после многих испытаний и кровавых жертв, вдруг вышла из гетто, встала с колен и начала свое победное шествие по городам и весям. Значительная часть общества вновь обрела свою христианскую идентичность. Конституция Российской Федерации и Конституции других независимых государств, возникших на постсоветском пространстве, ясно выразили государственное признание свободы вероисповедания. Конечно, эта свобода декларировалась и раньше, но на деле только после 1988 года она обрела реальные очертания, и христиане вновь получили исторический шанс на необъятных просторах России, Украины, Белоруссии, Молдовы, Грузии, Армении, Средней Азии, Прибалтийских стран.

А началось все с того, что в середине 1980-х годов в центре общественной дискуссии в СССР остро встал вопрос о свободе совести. В этой дискуссии активную роль играла Церковь. Вновь, как и шестнадцать столетий назад, самим фактом своего существования, вопреки окружающей действительности, Церковь обнажила кризис свободы, а вместе с тем она обнажила внутреннюю хрупкость прежнего порядка вещей. В рушившейся системе ценностей более не находилось ни политической, ни экономической, ни смысловой скрепы, способной объединять народ.

И вот, совершенно неожиданно, в контексте празднования 1000-летнего юбилея Крещения Руси, задуманного изначально как сугубо церковное торжество, в народном сознании пробудилось то, что принято называть генетической памятью, национальной или религиозной идентичностью. Тысячи и миллионы людей по всему Советскому Союзу открыто выразили свою позицию, приняв участие в торжествах, наполнив храмы и площади во время юбилейных богослужений. Властям ничего не оставалось, как увидеть и признать, что Церковь — не музейный экспонат и не зверь в клетке, а духовная сила многомиллионного народа, способная его возрождать и обновлять. Те события положили начало возрождению Церкви, которое неслучайно совпало с коренными изменениями в государственной и социальной системе нашей страны.

Некоторые события в истории Церкви нельзя объяснить иначе, как чудом Божьим. Таким чудом стала эпоха, последовавшая за Миланским эдиктом 313 года. Не меньшее чудо произошло в нашей стране в конце 1980-х годов. Могли ли люди, которые всего лишь за несколько лет до этого рисковали ради своей веры благополучием, а в некоторых случаях и жизнью, расценивать неожиданно свалившуюся на их головы свободу иначе, чем чудо и Божий дар? Могли ли они ожидать, что безбожная идеология рухнет, а на смену ей придет иное мировоззрение, в котором Благая весть Церкви снова будет рассматриваться как одна из основ общества и залог его успеха в будущем? Бесчисленные верующие, собравшиеся на торжества в июле 1988 года, могли бы повторить слова, некогда произнесенные Евсевием Кесарийским по случаю всеобщих церковных торжеств, ознаменовавших новую эпоху: «Исчез всякий страх, в котором прежде держали нас мучители. Теперь наступили радостные и торжественные дни многолюдных празднеств: все исполнилось света» (Евсевий Кесарийский. Церковная история. Кн. 10).

В обоих случаях именно дарование религиозной свободы предварило дарование прочих гражданских свобод, рассматриваемых в наше время как одно из главных достижений демократического общества. И это не случайно, потому что именно в христианской системе ценностей понятие свободы получает особое содержание. Мы, христиане, убеждены в том, что дар жизни — это дар Божий, и что сама человеческая жизнь не подвластна никому, кроме Создателя человеческого рода. Эта убежденность делает христиан свободными от гнета любой политической силы и любой идеологии. Она делает их способными быть мучениками и исповедниками, когда Церковь гонят; свидетелями истины и благовестниками Царствия Божия, когда Церковь признают. Никакой другой религии или идеологии не свойственно такое трепетное отношение к свободе. Н. Бердяеву принадлежат такие слова: «Свобода, прежде всего свобода — вот душа христианской философии и вот что не дается никакой другой, отвлеченной и рационалистической философии» (Бердяев. Философия свободы. Ч. 1).

Христианская свобода не отрывает нас от наших семей, от социальных связей, от нашего Отечества. Напротив, в самом христианском понимании свободы, в признании абсолютной и живительной связи человека с Богом заложен огромной силы нравственный потенциал. Будучи творением благого Бога, сынами и дочерьми Создателя, мы призваны возделывать данный нам во владение сад, тем самым приближая Царствие Божие к роду человеческому. Именно этот нравственный потенциал, укорененный внутри свободной человеческой личности, и увидел в христианстве император Константин, позволив этому мощному позитивному созидательному заряду высвободиться и воздействовать на все общество.

Этот же потенциал христианской свободы высвободился в нашем народе после десятилетий идеологического гнета. Я убежден, что наш народ именно потому преодолел колоссальную социальную и экономическую катастрофу 1990-х годов и нашел в себе силы встать с колен, что в нем все еще течет христианская кровь и в глубине нашего национального сознания все еще не стерто представление о христианской свободе. 

В последнее время мы все чаще и чаще можем наблюдать, как в странах Запада, а некоторыми и в нашей стране провозглашается иная свобода: от нравственных начал, от общечеловеческих ценностей, от ответственности за свои поступки. Мы видим, насколько эта свобода деструктивна и агрессивна. Вместо уважения к чувствам других людей она проповедует вседозволенность, игнорирующую убеждения и ценности большинства. Вместо подлинного утверждения свободы она утверждает далекий от элементарных нравственных ориентиров принцип неудержимого удовлетворения человеческих страстей и пороков.

Агрессивный настрой такой ложно понятой свободы приближает ее к тоталитаризму эпохи гонений и безбожию XX века. «Тоталитарная свобода», основанная на человеческих страстях, возвращает нас во времена язычников, пусть и в более лукавой и изощренной форме. На наших глазах вновь разворачиваются картины, знакомые нам по событиям безбожных десятилетий нашей страны. Воинствующее безбожие, нередко в самых уродливых и гротескных формах, вновь подняло голову и смело заявило о себе на просторах Европы. Нравственный релятивизм и вседозволенность возводятся в основной принцип бытия. И вот уже мы видим, как по Лондону разъезжают автобусы с надписями «Бога нет, наслаждайся жизнью» или «Ты — гей, гордись этим». Слышим о том, как в Париже дубинками и слезоточивым газом разгоняют демонстрацию сторонников традиционных семейных ценностей, не желающих усыновления детей однополыми парами. Становимся свидетелями того, как на амвоне главного храма Москвы появляются кощунницы, своими действиями вызывающие одобрение некоторой части общества.

В этом контексте исторический урок Миланского эдикта становится чрезвычайно ценным. Он показывает, что новый виток развития цивилизации должен основываться на той свободе, которая покоится на прочных нравственных основаниях. Именно из такой свободы и должны вырастать все прочие виды свобод, из нее же вырастает и государство, чуждое тоталитаризму. В противном случае свобода вновь становится лишь декларируемой абстрактной ценностью, а либеральная идеология закрепощает и зомбирует человека подобно тому, как это делала безбожная идеология в недавнем прошлом.

В IV веке Церковь впервые в своей истории начала интегрироваться в гражданское общество, христиане впервые почувствовали возможность реализовывать свою веру и свои убеждения на благо своего земного отечества. Сила христианского богословия — богословия искупления и воскресения, богословия Царствия Божия, пришедшего в силе, — должна была раскрыться в жизни многих народов, населявших тогдашнюю экумену.

В наши дни Церковь и ее Священное Предание (Традиция) стали открытием для нашего народа. Целое поколение оторванных от Церкви людей заново находили веру. Ситуация, в которой мы оказались — ситуация обретения забытой Традиции, воцерковления общества, возрождения Церкви — поставила перед нами задачу: понять, что такое христианская Традиция с большой буквы и кто мы в этой Традиции. Кроме того, знакомство с историей христианской цивилизации, с историей Церкви, открыло перед нами понимание роли Церкви в совершенно разные эпохи — благоденствия и притеснений, ошибок и испытаний. Этого не знала Церковь в эпоху Константина, когда она только делала первые шаги в качестве признанного общественного института.

Мы можем сказать сегодня, что Церковь за прошедшие семнадцать веков стала более зрелой, более искушенной. Исторический опыт Церкви не позволяет нам, получив свободу, не распорядиться ею с умом. Сегодня от Священноначалия Церкви требуется особая мудрость, потому что мы получили такой исторический шанс, который не вправе упустить. Святейший Патриарх Кирилл воспринял эту миссию, сделав одним из приоритетов своего служения выстраивание отношений Церкви с государством, институтами гражданского общества и с каждым гражданином, способным слышать слово Церкви. В день своего восшествия на Патриарший престол он сказал об уникальной для России исторической возможности реализовать древнюю христианскую идею «симфонии» церковно-государственных отношений. По мысли Патриарха, одна из магистральных идей приснопамятного Патриарха Алексия о том, что «Церковь отделена от государства, но не отделена от общества», должна в наше время получить свое логическое продолжение и развитие.

Еще не будучи Патриархом, тогдашний председатель Отдела внешних церковных связей Московского Патриархата митрополит Кирилл говорил о свободе и ответственности как двух абсолютных ценностях, без взаимодействия между которыми невозможно построить справедливое общество. Сегодня все чаще подобные мысли звучат из уст государственных мужей. Сегодня Церковь и государство в России, а также в некоторых других странах постсоветского пространства способны говорить единым голосом, выражать единую позицию.

Недавно мне пришлось принять участие в заседании Валдайского клуба — дискуссионной группы, созданной 10 лет назад Президентом России Владимиром Путиным. На этом заседании Президент сказал о том, о чем наша Церковь говорила на протяжении последних лет — о сознательном отказе европейских стран от своей христианской идентичности: «Мы видим, как многие евроатлантические страны фактически пошли по пути отказа от своих корней, в том числе и от христианских ценностей, составляющих основу западной цивилизации. Отрицаются нравственные начала и любая традиционная идентичность: национальная, культурная, религиозная или даже половая. Проводится политика, ставящая на один уровень многодетную семью и однополое партнерство, веру в Бога или веру в сатану… И эту модель пытаются агрессивно навязывать всем, всему миру. Убежден, это прямой путь к деградации и примитивизации, глубокому демографическому и нравственному кризису».

Продолжая свою мысль, Президент России подчеркивает: «Без ценностей, заложенных в христианстве и других мировых религиях, без формировавшихся тысячелетиями норм морали и нравственности люди неизбежно утратят человеческое достоинство. И мы считаем естественным и правильным эти ценности отстаивать. Нужно уважать право любого меньшинства на отличие, но и право большинства не должно быть поставлено под сомнение».

Какой же путь предлагает Путин для России? Какие ценности считает ключевыми для развития нашего общества? «Нужно быть сильным в военном, технологическом, экономическом отношении, но все-таки главное, что будет определять успех, — это качество людей, качество общества интеллектуальное, духовное, моральное. Ведь, в конце концов, и экономический рост, и благосостояние, и геополитическое влияние — это производные от состояния самого общества, от того, насколько граждане той или иной страны чувствуют себя единым народом, насколько они укоренены в этой своей истории, в ценностях и в традициях, объединяют ли их общие цели и ответственность. В этом смысле вопрос обретения и укрепления национальной идентичности действительно носит для России фундаментальный характер».

Я не случайно столь подробно остановился на валдайской речи Путина. Она показалась мне знаковой. Она свидетельствует о том, что позиция Русской Православной Церкви и других традиционных конфессий нашей страны не просто услышана, не просто принята к сведению. Кажется, мы, наконец, дожили до того времени, когда голос государственных лидеров может звучать в унисон с голосом людей веры. Не является ли это красноречивым свидетельством того, что «симфония», о которой говорил Патриарх в день интронизации, обретает реальные очертания?

Созвучие между Церковью и государством в оценке общественных процессов ни в коей мере нельзя считать признаком «слияния» между ними. Принцип взаимного невмешательства Церкви и государства во внутренние дела друг друга должен сохраняться и сохраняется. Но этот принцип должен быть уравновешен другим, не менее важным принципом: соработничества Церкви и государства во всех тех областях, в которых это соработничество возможно и необходимо. А оно оказывается необходимым в самых разных областях, сопряженных со сферой общественной нравственности.

Сегодня и государство, и представители религиозных конфессий, а также безрелигиозные люди, неожиданно для себя оказавшиеся в меньшинстве, могут принимать полноценное участие в дискуссии о ценностных ориентирах общественного развития. Мы должны создать такое общество, в котором никому не будет некомфортно, в котором каждый сможет реализовать свою богодарованную свободу. Но при этом свобода не должна превращаться во вседозволенность. Каждый член общества должен чувствовать свою ответственность не только за себя, но и за свое отечество, за весь окружающий мир.

Сегодня мы не можем рассматривать общество как бездушный механизм, управляемый юридическими нормами. Общество — это еще и духовный организм, который управляется духовными законами. Не зря мы говорим о нравственном и безнравственном обществе, об обществе больном и обществе здоровом. Возможности государства воздействовать на духовную сферу человеческой жизни весьма ограничены, тогда как Церковь обладает здесь огромными возможностями. Для того, чтобы интересы общества реализовались в полной мере, необходимо, чтобы гражданская свобода, которую может и должно обеспечивать государство, сопрягалась со свободой религиозной. Потому что именно свобода является связующим звеном двух сфер общественной жизни: гражданской и духовной.

Тема эта сложна и многогранна, она провоцирует дискуссии и в дискуссиях нуждается. На протяжении всей христианской истории, с тех самых пор, как в Милане был подписан исторический эдикт, даровавший Церкви свободу, Церковь находится в непрерывном диалектическом развитии: она, с одной стороны, должна сохранять свою купленную ценой крови свободу, с другой стороны, она призвана ее реализовывать.

Любая свобода ценна, когда она сопряжена с ответственностью и жертвенностью. Обладать свободой — значит для Церкви оставаться «солью земли», евангельской закваской, духовной силой и совестью народной. Реализовывать свою свободу означает действовать, использовать те возможности, которые дает Господь для служения и для проповеди. Так устроен мир, что свобода — это условие решительного, но обдуманного действия. Свобода — это средство, условие творчества. А творчество — это вовлеченность в жизнь общества со всеми его внутренними противоречиями.

Нам суждено жить во времена, когда в наших руках, в руках христиан, оказался драгоценный дар свободы — тот же дар, который получили христиане в эпоху императора Константина Великого. Этот дар Божественного Промысла открывает перед нами огромные возможности. Однако дар свободы еще и возлагает на нас колоссальную ответственность. Умение распорядиться даром свободы требует от старшего поколения людей Церкви особой мудрости, а от молодых делателей на ниве Божией — колоссальной самоотдачи.

Говоря об идее христианской свободы как нити, которая связывает эпоху Константина с нашей эпохой, я обращаюсь мыслью к подвигу апостолов и мучеников, апологетов и святых отцов IV и последующего столетий вплоть до новомучеников и исповедников Церкви Русской. С самого момента своего зарождения, через все поколения, благодаря подвигу героев духа, Церковь как зеницу ока охраняла свою свободу. И что бы ни говорили исследователи о церковно-государственных отношениях в Византии и на Руси, в самой сердцевине своей Церковь оставалась свободной вне зависимости от внешней политической конъюнктуры. Свобода исповедовать Христа Господом и жить по Его заповедям останется константой для жизни Церкви и для жизни каждого христианина до того момента, когда «небеса с шумом прейдут, стихии же, разгоревшись, разрушатся, земля и все дела на ней сгорят» (2 Пет. 3:10).

Хочу пожелать всем вам, а в вашем лице всему будущему поколению Церкви сохранять дух той христианской свободы, которая почитает тщетой все, что не преклоняет главу пред Богом живым и перед Спасителем мира Иисусом Христом. Сохраняя эту внутреннюю свободу, не бойтесь творчества, не бойтесь риска творчества. Ибо Господь призывает нас быть Его соработниками в этом мире, а соработничество не может не быть творчеством в самом высоком смысле этого слова.

И еще одно пожелание, которое я хотел бы сегодня адресовать всем нам: неся в мир слово Христово, не будем забывать о том, что лучшим свидетельством всегда был и будет пример нашей собственной жизни. Пусть наше творчество начинается в наших душах, в наших семьях, приходах и монашеских общинах, в духовных школах, в епархиях и митрополиях. Тогда сила нашего свидетельства достигнет всей полноты общества и каждого его члена. Тогда мы сможем своими прожитыми достойно жизнями возблагодарить Бога за драгоценный дар свободы, который Он дает нам, христианам, и который никто не вправе у нас отнять.

[Πηγή: www.patriarchia.ru]

Τρίτη 8 Οκτωβρίου 2013

π. Κων. Ν. Καλλιανός: ΦΘΙΝΟΠΩΡΙΝΑ ΤΟΠΙΑ, ΤΗΣ ΝΟΣΤΑΛΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΑΠΟΛΗΣΗΣ ΟΙ ΦΩΝΕΣ…

Σώμα του καλοκαιριού.

Εισοδικό του φθινοπώρου.

Φθινόπωρο στο Κλήμα.

Αγναντεύοντας...

Δρόμοι του φθινοπώρου.

Φθινοπωρινά τοπία.

Ἀνοίγει ἡ ψυχὴ τοῦτες τὶς ὧρες καὶ ἀναζητᾶ τὴν ἀληθινή ὀμορφιά, τὸ νόημα τῆς παρουσίας ἤ ἀπουσίας, τή νοσταλγία τῶν προσώπων πού ἔζησε κι ἐκεῖνα ἀναχώρησαν, ὅπως ἀναχωροῦν κι οἱ στερνοί ἐπισκέπτες σέ καιρό θέρους, ἀφήνοντας πίσω τους ἀνάμνηση καί κενό... Κενό ἀναμονῆς, νοσταλγίας καί χαρμολύπης. Μόνο πού κάποιους τούς ἀναμένεις νά ἐπιστρέψουν, ἐνῶ ἄλλους γιά νά τούς ἀνταμώσεις, πρέπει νά περιμένεις τή δικιά σου ἀναχώρηση... Κ’ εἶναι κάπως παράδοξο τό γεγονός αὐτό, ὡστόσο ἔχει κοινές ρίζες, κοινά βιώματα, κοινές προσδοκίες. Αὐτές τῆς συνάντησης...

Τό φθινόπωρο λοιπόν, πού προετοιμάζει, μέσω τῆς νοσταλγίας, τή συνάντηση. Ὅποια κι ἄν εἶναι αὐτή. Ἀρκεῖ μονάχα νά ἔχει μέσα της τήν προσδοκία καί τό φῶς. Αὐτό πού λάβαμε στή Γιορτή τῆς Μεταμόρφωσης, τὸ βιώσαμε στή Ὑψωση τοῦ Σταυροῦ καί τό χαιρόμαστε μέ τήν ἔλευση τοῦ φθινοπώρου, ὅπου καί θά καλλιεργήσουμε τήν ὅποια γῆ κατέχουμε μέσα μας, ὥστε νά καταστεῖ «γῆ ἀγαθή» ( Λκ. 8, 8)...

Δέ γνωρίζω ἄν κάποιος θά κατορθώσει νά ἀποκωδικοποιήσει τό νόημα πού ἔχουν οἱ φωτογραφίες πού παραθέτω. Ὡστόσο σέ ὅλες εἶναι ἀποτυπωμένη ἡ νοσταλγία καί ἡ ἐπιθυμία γιά ἐπικοινωνία. Ἀκόμα καί μέ τίς μνῆμες τοῦ χτές, αὐτες τις πολύτιμες στιγμές, ὧρες ἤ μέρες πού διακρατοῦν μέσα μας μιά ἱερότητα καί ἕνα δέος κορυφαῖα πάντοτε.

Πέμπτη 3 Οκτωβρίου 2013

Ανθούλας Δανιήλ: ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΟΛΩΜΟΣ – ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ. ΣΥΓΚΛΙΣΕΙΣ – ΣΥΝΑΙΣΘΗΣΕΙΣ (δοκίμιο)


  Πρώτη δημοσίευση  

Σε πρόσφατη εργασία με τίτλο «ΑλέξανδροςΠαπαδιαμάντης - Οδυσσέας Ελύτης, Συγκλίσεις - συναισθήσεις», η οποία αναρτήθηκε στα Παραθέματα Λόγου του π. Π. Καποδίστρια, στη Ζάκυνθο, το θέμα ήταν η σχέση του Ελύτη με τον Παπαδιαμάντη μέσα από «το μοιρολόγι της φώκιας» του ενός και τις «φώκιες τις μικρές» του άλλου. 


Παραθέτω το απόσπασμα από Το Άξιον Εστί, «Τα Πάθη», ιβ΄:

Ανοίγω το στόμα μου * κι αναγαλλιάζει  το πέλαγος
Και παίρνει τα λόγια μου * στις σκοτεινές του τις σπηλιές
Και στις φώκιες τις μικρές * τα ψιθυρίζει
Τις νύχτες που κλαιν *  των ανθρώπων τα βάσανα.

Τώρα προκύπτει μια προέκταση αυτής της εργασίας, από την άλλη πλευρά και από το άλλο πέλαγος της Ελλάδας. 
Για να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή υπενθυμίζουμε τους στίχους από Το Άξιον Εστί, «Τα Πάθη» ΙΑ΄, όπου μνημονεύονται ο Διονύσιος Σολωμός και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: 

Όπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί,
όπου και να θολώνει ο νους σας,
μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό
και μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.
Η λαλιά που δεν ξέρει από ψέμα
θ’  αναπαύσει το πρόσωπο του μαρτυρίου
με το λίγοι βάμμα του γλαυκού στα χείλη.

Υπενθυμίζουμε επίσης τους στίχους  από τον Ήλιο τον Ηλιάτορα, «Το τρελοβάπορο»: 

Την άγκυρα φουντάρει στις κουκουναριές 
φορτώνει φρέσκο αέρα κι απ’ τις δυο μεριές.

Τα δύο αυτά αποσπάσματα από παρόμοια κείμενα, διαφορετικής δυναμικής αλλά συγγενούς συναισθηματικής φόρτισης -Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας είναι ένα μικρό Άξιον Εστί-  με βάζουν να ξανασκεφτώ αυτή σχέση. Ήδη στην μνημονευθείσα πιο πάνω μελέτη μου, συνέδεσα το «μοιρολόγι της φώκιας» του ενός με «τις φώκιες τις μικρές … που κλαιν των  ανθρώπων τα βάσανα» (Το Άξιον Εστί, «Τα Πάθη», ιβ΄) του άλλου και τις «Κουκουναριές» του ποιητή με τις Κουκουναριές του πεζογράφου, ήτοι της Σκιάθου. Τώρα προχωρώ πιο πέρα και υπολογίζω. Οι μελετητές του ποιήματος «Το τρελοβάπορο» ερμηνεύουν το στίχο «φορτώνει φρέσκο αέρα κι απ’ τις δυο μεριές» ως ανατολική και δυτική επίδραση. Σκέφτομαι όμως μια πιο συγκεκριμένη επίδραση, που προεκτείνει την πρώτη, ότι δηλαδή, όχι μόνο «το τρελοβάπορο», αλλά ο ίδιος ο ποιητής παίρνει «φρέσκο αέρα κι απ’ τις δυο μεριές» και από τα δύο πέλαγα, Ιόνιο και Αιγαίο, και από τους δυο προγόνους λογοτέχνες, Σολωμό και Παπαδιαμάντη. Γιατί και από τους δύο αντλεί δύναμη εναντίον του  κακού, λόγω της λαλιάς τους «που δεν ξέρει από ψέμα» και την οποία λαλιά εξακολουθεί να ακούει με διάφορους τρόπους και να αναπαράγει με διάφορες αφορμές.

 *     *     *

Θεωρώ γνωστό το θέμα του διηγήματος του Παπαδιαμάντη, αλλά για την ευκολία της παρούσας επικοινωνίας κάνω μια σύντομη περίληψη. Η γριά Λούκαινα, μια χαροκαμένη γυναίκα, πηγαίνει στο «Γλυφονέρι», το «βράδυ βράδυ» να ξεπλύνει μια «αβασταγή» ρούχα, στη θέση Μνημούρια, νεκροταφείο, όπου το νερό είναι γλυφό. Η Λούκαινα δεν ξέρει ότι την  ακολουθεί η μικρή εγγονή της, η Ακριβούλα, και η Ακριβούλα δεν ξέρει το δρόμο που έχει πάρει η γιαγιά της. Η μικρή παρασύρεται από τον ήχο της φλογέρας ενός νεαρού βοσκού, ενός σουραυλή, που αμέριμνος παίζει, και πηγαίνοντας προς τα εκεί χάνει το δρόμο. Ο χώρος είναι κρημνώδης, ο ήλιος δύει, σκοτεινιάζει γρήγορα και η μικρή πέφτει και πνίγεται χωρίς κανείς να αντιληφθεί τίποτα. Το σώμα της τριγυρίζει και μοιρολογεί μια φώκια, πριν αρχίσει το βραδινό της φαγητό. Τα λόγια του μοιρολογιού μεταφράζει για χάρη μας ένα γέρος ψαράς «εντριβής εις την άφωνον γλώσσαν των φωκών»: «αυτή ήτον η μικρή Ακριβούλα / η εγγόνα της γριά-Λούκαινας / Φύκια ’ναι τα στεφάνια της, / κοχύλια τα προικιά της … Σαν να ’χαν ποτέ τέλος τα πάθια κι οι καημοί του κόσμου». Και με αυτούς τους στίχους τελειώνει το διήγημα.
Η μεσογειακή φώκια κυνηγά την τροφή της σε απομονωμένες, βραχώδεις και δυσπρόσιτες νησίδες ή παράκτιες περιοχές, με άλλα λόγια κοντά στις ακτές. Εκεί, δηλαδή, που η γριά Λούκαινα ξέπλενε την «αβασταγή» της και εκεί, που ακόμα και σήμερα, στην γειτονική της Σκιάθου  Σκόπελο, ειδικότερα, βρίσκεται το θαλάσσιο πάρκο της.
            Το κέντρισμά μου, λοιπόν, είναι η  συμπεριφορά της «φώκιας» γύρω από το σώμα της Ακριβούλας. Ο συγγραφέας κάνει λόγο για δείπνο, αλλά δεν προβαίνει σε περαιτέρω μεταγραφή της σκέψης του σε λόγο διευκρινιστικό. Όμως η υποψία υπάρχει. Για τι είδους δείπνο πρόκειται;  Τι θα φάει η φώκια, η οποία γενικώς τρώει απ’ όλα τα ψάρια. Ο λόγος είναι σαφής μέσα στην ελλειπτικότητά του: «ήρχισε να περιτριγυρίζει»  το πνιγμένο σώμα της Ακριβούλας «πριν αρχίση τον εσπερινόν δείπνον της». 


Και από το Αιγαίο περνάμε στο Ιόνιο. Εκεί, στην Κέρκυρα, τον Ιούλιο του 1847, ένας Άγγλος στρατιώτης κατασπαράχτηκε από έναν πόρφυρα (καρχαρία), την ώρα που κολυμπούσε. Το γεγονός συγκίνησε  τον Σολωμό, ο οποίος πήρε την αφορμή για το ποίημα που φέρει τον τίτλο «Ο Πόρφυρας».

Επιλέγω αποσπάσματα.

Μιλάει ο στρατιώτης:

ΙΙΙ
«Χιλιάδες άστρα ’ς  το λουτρό μ’ εμέ να στείλ’ η νύχτα!»

ΙV
«Γελάς και συ ’ς τα λούλουδα, χάσμα του βράχου μαύρο»

V
«Κοντά ’ναι το χρυσόφτερο, και κατά δω γυρμένο,
Π’ άφησε ξάφνου το κλαδί για του γιαλού την πέτρα,
Και κει γροικά της θάλασσας και τ’ ουρανού τα κάλλη,
Και κει τραβά τον ήχο του μ’ όλα τα μάγια ’πώχει.
Γλυκά ’δεσε τη θάλασσα και την ερμιά του βράχου,
Και τ’ άστρο κράζει πάρωρα, και πρέπει να προβάλη.
Πουλί, πουλάκι, που σκορπάς το θαύμα της φωνής σου,
Ευτυχισμός α δεν είναι το θαύμα της  φωνής σου,
Καλό ’ς τη γη δεν άνθισε, ’ς τον ουρανό κανένα.
Αλλ’ αχ! Να δώσω μια πλεξιά, και να ’μαι και φτασμένος,
Με δυο φιλιά της μάνας μου, με φούχτα γη της γης μου.»

VΙ
«Φιλώ τα χέρια μ’ και γλυκά το στήθος μ’ αγκαλιάζω.
Ανοιχτά πάντα κι άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου.
Ποια πηγή τάχα σε γεννά, χαριτωμένη βρύση;»

Κι ο ποιητής:

VΙΙ
Φύση χαμόγελ’ άστραψες κ’ εγίνηκες δική του∙
Ελπίδα, τώδεσες το νου μ’ όλα τα μάγια πόχεις∙
Νειος κόσμος ώμορφος παντού χαράς και καλοσύνης.
Γύρου κοιτά να τον ιδή ……………………..
Κοντά ’ναι ’κει  ’ς τον νειον ομπρός ο τίγρης του πελάγου.

Από τα αποσπάσματα καταλαβαίνουμε ότι και εδώ η φύση, όπως και στο «μοιρολόγι», έχει πρωταγωνιστικό ρόλο. Η ομορφιά της είναι  παγίδα, οπότε μπαίνει και  η διάσταση του κινδύνου που περικλείει. Στο διήγημα είναι οι γκρεμοί κι οι απότομες κατηφόρες, η ώρα του δειλινού αλλά είναι και ο σουραυλής με τον ωραίο ήχο του αυλού που κάνουν το κορίτσι να χάσει το δρόμο, να γλιστρήσει και να πνιγεί.
Ανάλογα και στο ποίημα είναι τα άστρα του ουρανού, τα λουλούδια, το «χρυσόφτερο» πουλί με το κελάδημά του και, πάνω απ’ όλα, η θάλασσα, που θυμίζει στον στρατιώτη την πατρίδα και τη μητέρα και με μια «πλεξιά» θέλει να κολυμπήσει να πάει και να ’ρθεί. Και πέφτει στο νερό. Μέσα σε τόση ομορφιά, νιώθει σαν Νάρκισσος, ερωτεύεται τον εαυτό του. Αγκαλιάζει το σώμα του. Νοιώθει πως επικοινωνεί με το απόλυτο καλό, την πατρίδα και τη μάνα, κι έτσι, εν πλήρει αθωότητι,  με «Ανοιχτά πάντα κι άγρυπνα τα μάτια της ψυχής» του, με «δεμένο» όμως το νου από τα «μάγια» της φύσης, ο «καλός», ο ηθικά τέλειος, δεν υποψιάζεται την «Κόλαση τριγύρω», η οποία παίρνει τη μορφή του «τίγρη του πελάγου».
            Όταν επιχειρεί να ξεφύγει από «τς ώμορφες και δυναταίς αγκάλαις» της φύσης, «οπού τον εγλυκόσφιγγε και του ’γλυκομιλούσε» και να ανακτήσει την «τέχνη του κολυμπιστή κι αυτή του πολεμάρχου», είναι πλέον αργά και ο αγώνας άνισος. Ό,τι ξέβρασε η θάλασσα την επομένη  ήταν «απομεινάρι θαυμαστό ερμιάς και μεγαλείου». Και ο επίλογος του ποιητής:

Ώμορφε ξένε και καλέ, και ’ς τον ανθό της νιότης
Άμε και δέξου ’ς το γυαλό του δυνατού την κλάψα.

Επιχειρώντας άλλη μια φορά να κάνουμε τον κύκλο των λογοτεχνών που ήδη αναφέραμε, παρατηρούμε ότι ο Παπαδιαμάντης μοιρολογεί μέσω της «φώκιας» του, ο Ελύτης επίσης αναθέτει στις φώκιες τις μικρές να «κλαιν των ανθρώπων τα βάσανα», ενώ ο Σολωμός είναι ο ίδιος που προσφέρει στο ωραίο παλικάρι τον έπαινο και το θρήνο, την «κλάψα». Αυτός είναι ο «δυνατός» και αυτός έχει τη δύναμη να κλάψει ή να συνθέσει.
Ο Ελύτης, λοιπόν, μνημονεύοντας στο Άξιον Εστί τον Σολωμό και τον Παπαδιαμάντη, δεν υποδηλώνει απλώς τις προτιμήσεις του και δεν περιορίζεται στη μνημόνευση των ονομάτων. Οι πρόγονοι λογοτέχνες είναι παρόντες στο έργο του∙  ο Σολωμός πιο φανερά και συχνά και ο Παπαδιαμάντης λιγότερο φανερά, αλλά ανιχνεύεται εύκολα. Και προεκτείνοντας τη σκέψη μου περαιτέρω, αυτός ο  έπαινος και ο θρήνος του Σολωμού για τον στρατιώτη δεν μπορεί να απέχει πολύ από το Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας, όπου ένας άλλος στρατιώτης, έπεσε πρώτος, μαχόμενος πάνω στα βουνά και ο ποιητής -ο δυνατός- του χάρισε τον ανάλογο ύμνο. Μόνο που ο τίγρης του πελάγου αυτή τη φορά δεν είναι ούτε φώκια, ούτε πόρφυρας. Είναι το θηρίο πόλεμος. Αυτή όμως είναι μια άλλου είδους προέκταση. 

Τρίτη 1 Οκτωβρίου 2013

Απόστολου Θηβαίου: ΣΤΙΓΜΑΤΑ (ποίημα)


Τα πιο αγαπημένα τραγούδια, ακουμπούν σε τριημιτόνια. Οι θαυμάσιοι σκοποί τους ψιθυρίζονται τα ζαχαρένια απογεύματα, από αγόρια που αγαπούν τους νάρκισσους και τα οραματικά φυτά. Τα πιο αγαπημένα τραγούδια σκοτώνονται από τους ξαφνικούς πυροβολισμούς, στο μέσον της ησυχίας. Τα πιο αγαπημένα τραγούδια, μιλώ για σκοπούς μελαγχολικούς, μας προσμένουν στο βάθος του πλαισίου, πλάι στις προτομές των θεών και τις γερασμένες μητέρες μας. Τα πιο αγαπημένα τραγούδια είναι ηλιοτρόπια, είναι μέρες, διάστικτες απ΄ την οργή και το μεγαλείο των αυτοκρατόρων.

[Εικαστικό σχόλιο στο ποίημα: Φωτογραφία από χαμένο πίνακα του Βαν Γκογκ, με ηλιοτρόπια]

Δευτέρα 30 Σεπτεμβρίου 2013

Από το «γιόμα», στο μπαλδακίνο και τα «κυπαρίσσια»

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ


   Καθόμουν το μεσημεράκι της Τρίτης 23 Σεπτέμβρη σε κεντρικό καφέ της πόλης μας και στην ηρεμία του Φθινόπωρου, μετά την λαίλαπα του Αυγούστου, απολάμβανα τον εσπρέσο μου και την όμορφη κουβέντα. Λίγοι οι περιφερόμενοι τουρίστες, σε σχέση με τους δύο προηγούμενους μήνες και ακόμα λιγότεροι οι δικοί μας απόδημοι, που μετά κυρίως τα Μπασίματα του Αγίου, άρχισαν σιγά – σιγά να μας εγκαταλείπουν. Έτσι εμείς κι εμείς πάλι, με σύννεφα δίχως βροχές, ξαναρχίσαμε να βρίσκουμε τους ρυθμούς μας.
   Μα τους ρυθμούς μας φαίνεται πως δεν τους ξαναβρίσκουμε μόνο στην καθημερινότητα, αλλά και στις εορταστικές ανάσες, που περιέχονται στο χρόνο και χαρίζουν χρωματιστές πινελιές στην ρουτίνα και την επανάληψη. Σαν πήγε δώδεκα, λοιπόν, ακριβώς, από το πυργωτό καμπαναριό της Μητρόπολης, του Αγίου Νικολάου των Ξένων, ακούστηκε πρώτα η μια καμπάνα να χτυπά «γιόμα» και μετά όλες μαζί να στέλνουν χαρούμενο σένιο στους κατοίκους της Χώρας, αλλά και στους μειωμένους πια επισκέπτες της.
   Ήταν που την επόμενη μέρα ο ναός πανηγύριζε, κατά παλιά συνήθεια, την Παναγία την Μερτιώτισσα, προστάτισσα των επτανησιακών Κυθήρων, η εικόνα της οποίας για χρόνια ήταν η Παναγία της «Μέσα Μερίας» και προσεισμικά φυλασσόταν στην ιστορική εκκλησία των Αγίων Πάντων. Μετά την θεομηνία η καθέδρα με την περίπυστη εικόνα «ανασυντέθηκε», μια και η ίδια κάηκε, αλλά διασώθηκε το ασημένιο της πουκάμισο (!), έργο του μεγάλου και φημισμένου τεχνίτη Γεώργιο Διαμαντή Μπάφα  και τοποθετήθηκε στον Άγιο Νικόλαο του Μόλου. Μετά την αποπεράτωση του νέου Μητροπολιτικού ναού η «Κυρά η Μερτιώτισσα» μεταφέρθηκε οριστικά εκεί.
   Χτύπησε, λοιπόν, «γιόμα» η Μητρόπολη, ενόψει της γιορτής της και έδωσε χαρά και ελπίδα σε όσους ακόμα παραμένουν καθαρόαιμοι Ζακυνθινοί και αμετανόητοι Επτανήσιοι. Αυτή είναι μια παλιά συνήθεια, την οποία η γενιά μου, που πρόλαβε την έστω και στα στερνά της λεγόμενη «παλιά Ζάκυνθο», την έζησε και τον καιρό εκείνο, μάλιστα, επειδή βρισκόμαστε στα πρώτα χρόνια μετά το σεισμό, οι τότε κάτοικοι του νησιού την τηρούσαν, όπως και τόσα άλλα, με θρησκευτική ευλάβεια, πιστεύοντας, συν τοις άλλοις, πως έτσι θα ξαναχτίσουν, έστω και νοερά, αυτό που χάθηκε οριστικά μέσα στα ερείπια, τις φλόγες και την νεοελληνική πραγματικότητα.
    Το καμπάνισμα αυτό της Μερτιώτισσας, «που έφτασε στ’ αυτιά μου» δεν ήταν «θλιβερό», όπως εκείνο των εσπερινών και σαρακοστιανών ακουσμάτων, που περιγράφει ο μοναδικός Ιωάννης Τσακασιάνος στους «Σπουργίτες» του, αλλά πανηγυρικό και ανανεωτικό. Έφερε στη μνήμη μου παιδικές παραστάσεις, τότε, που στην πλατεία Σολωμού, μια και το πανηγύρι γινόταν ακόμα στον Άγιο Νικόλαο του Μόλου, παρακολουθούσα, σαν σε δεύτερο πλάνο, την μεγάλη αυτή γιορτή, παίζοντας ή κάνοντας ποδήλατο και στο τέλος πηγαίναμε με τους φίλους εκεί που είχαν καεί οι «φωτίες» (δεν μεταφράζω, όποιος κατάλαβε, κατάλαβε) και μαζεύαμε τα περισσεύματα, αυτά που είχαν πέσει άκαφτα κάτω και κάναμε τη δική μας φέστα.
   Μα δεν σταμάτησε εδώ, στο προεόρτιο σένιο, η χαρά μου στην φετινή γιορτή της Μερτιώτισσας. Το απόγευμα της γιορτής, μετά αληθινά από χρόνια, αποφάσισα να πάω στην εκκλησία της και ν’ ανάψω ένα κερί, σαν παλιός Μεσαμερίτης και αυτοεξόριστος, ακούγοντας, μάλιστα και την καθιερωμένη παράκληση, η οποία θα ήταν αναμφίβολα σύμφωνα με την τοπική μας μουσική παράδοση.
   Εδώ μια άλλη «παρηγορία», για να θυμηθούμε και λίγο Σολωμό, με συνάντησε. Η καθέδρα με την ιστορική εικόνα βρισκόταν τοποθετημένη στη μέση της εκκλησίας και κάτω από τον πατροπαράδοτο για τις περιστάσεις πορφυρένιο και βελούδινο ουρανό, τον απαραίτητο στα Τζαντιώτικα πανηγύρια, ο οποίος τελευταία, δυστυχώς, λείπει και από πολλές λιτανείες, κάνοντας τα πρετσεσία (ας μην ξεχνάμε και την ντοπιολαλιά μας), κατά την δική μας αισθητική, … μεταφορές εκκλησιαστικών αντικειμένων.
   Αξίζει ν’ αναφερθεί, επίσης, πως σε κάθε μια από τις τέσσερις λάντζες του μπαλδακίνου ή «μπαλδακίν», όπως πρόσφατα τον συνάντησα, κατά την βενετσιάνικη εκδοχή, στον κώδικα της εκκλησία του Αγίου Αντωνίου του Ανδρίτση, που δουλεύω, υπήρχε ένα έστω και υποτυπώδες «κυπαρίσσι», από μυρτιές, λόγω του φυτού στο οποίο βρέθηκε, κατά την παράδοση, η εικόνα των Κυθήρων, επαναφέροντας συνήθειες και μνήμες.
   Δεν ήταν, βέβαια, σαν αυτά τα περίτεχνα που θυμάμαι μικρός στην Ανάληψη ή την Αγία Τριάδα, έργα πολύωρης απασχόλησης των καλλιτεχνών νοντσόλων τους, με τις κουρεμένες, για το τέλειο σχήμα, μερτίες και τα πολύχρωμα φιόρα, αλλά υπήρχε και τιμούσε την Επτανησιακή Θεομήτορα.
   Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον ακούραστο και άριστο γνώστη της εκκλησιαστικής μας παράδοσης π. Παναγιώτη Σπουργίτη, στους γαστάλδους (επιτρόπους) του ναού και το νόντσολο δεν αρκεί. Αυτό, αναμφίβολα, είναι πολύ λίγο, για την παρακαταθήκη, που δεν αφήνουν να χαθεί. Η Μερτιώτισσα ας τους έχει καλά, για να την τιμούν και να την γιορτάζουν για πολλά χρόνια. Και εμείς, οι ελάχιστοι εναπομείναντες, σαν τους παλιούς ενορίτες των προσεισμικών ναών, οι οποίοι διάλεγαν την εκκλησία τους, άσχετα με την γειτονιά που διέμεναν, θα πηγαίνουμε κάθε μεγάλη στιγμή του εορταστικού κύκλου στην δική τους ιερή στέγη, για να συνεχίζουμε τα αντέτια μας, που για μας είναι τρόπος λατρείας.
   Ας είναι καλά, για να μας χαρίσουν παρόμοιες χαρές και του χρόνου. Η Κυρά η Μερτιώτισσα ας τους προστατεύει.

Πέμπτη 26 Σεπτεμβρίου 2013

Ζαχαρία Στουφή: Η ΜΑΦΙΑ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ

Μαφία θα πει οργανωμένο έγκλημα και μάλιστα σημαίνει ολόκληρο «δίκτυο» οργανωμένου εγκλήματος που κινείται συνήθως γύρο από παράνομες δραστηριότητες και ιδιαίτερα, παράνομο εμπόριο που σχετίζεται με όπλα, ναρκωτικά, ανθρώπινα όργανα ή γυναίκες για εκμετάλλευση στην πορνεία. Πολλές φορές η μαφία αναλαμβάνει και παράνομες διεκπεραιώσεις, όπως την κατασκευή μεγάλων έργων που η οικονομική τους δαπάνη είναι προϊόν εγκλήματος ή ακόμα και την διαχείριση πυρηνικών αποβλήτων από διάφορα πυρηνικά εργοστάσια ανά τον κόσμο. Εξάλλου, στα βαθιά νερά του Ιονίου Πελάγους είναι βυθισμένα χιλιάδες βαρέλια με πυρηνικά απόβλητα.
            Μαφία δεν ονομάζουμε συλλήβδην την εγκληματική δραστηριότητα αλλά πιο συγκεκριμένα, το εγκληματικό «δίκτυο», αυτό που υπερβαίνει ακόμα και τους νόμους του Κράτους. Η μαφία, δηλαδή, λειτουργεί ελεύθερα και παραμένει ασύλληπτη.
            Ευτυχώς, στην Ελλάδα δεν έχουμε μαφία, έτσι όπως συμβαίνει στην γειτονική Ιταλία, στην Ελλάδα έχουμε τους πολιτικούς… Μόνη εξαίρεση ο «χώρος» του θανάτου που εκεί έχει αναπτυχθεί μια μαφία που δρα κυρίως στις μεγαλουπόλεις (στην Αθήνα έχει απόλυτη εξουσία) και εκμεταλλεύεται τον ανθρώπινο πόνο στο έπακρον, ενώ κανένας δεν μπορεί να την εξαρθρώσει.
            Το γεγονός ότι ακόμα και σήμερα έχουμε διατηρήσει μια ταφική κουλτούρα, μας κάνει πιο ευάλωτους και πιο δοτικούς απέναντι στους αδίστακτους μαφιόζους που δεν σέβονται ούτε τους νεκρούς μας, αλλά και εμάς, τους ζώντες, που ενώπιον του θανάτου,  γινόμαστε  κυριολεκτικά έρμαια των επιθυμιών τους. Είναι η δική μας άγνοια, ο δικός μας «φόβος» να ασχοληθούμε με το νεκρό μας, που έχει σαν αποτέλεσμα τη «νομιμοποίηση» του γραφείου να αναλαμβάνει τα «πάντα». Τα στάδια εκμετάλλευσης από τους επιτήδειους είναι όσα και τα στάδια που περνάει ο άνθρωπος από τη στιγμή που πεθαίνει μέχρι να ξεχαστούν ακόμα και τα κόκαλά του.
            Σήμερα, λίγο πολύ, όλοι πεθαίνουν στα νοσοκομεία ή κατευθείαν μεταφέρονται εκεί για νεκροψία, κ.λπ. Από την ώρα του θανάτου μέχρι την ώρα που το «Γραφείο» θα αναλάβει την τελετή, ο νεκρός σας θα μείνει στον χώρο του Νεκροτομείου. Στις μεγαλουπόλεις μας τα νεκροτομεία διαθέτουν ψυγεία για τη συντήρηση των πτωμάτων και φύλακες για την ασφάλειά τους μέχρι να βγουν από το νοσοκομείο.
            Από τη στιγμή που θα εκδοθεί από τους γιατρούς η άδεια ταφής, μέχρι τη στιγμή που θα αναλάβει το γραφείο, οι νεκροί μας βρίσκονται στην τύχη των φυλάκων του νεκροτομείου. Εκεί, πράγματι, κάνουν καλά τη δουλειά τους, αφού σε κανέναν δεν επιτρέπουν την είσοδο, μονάχα που πολλές φορές είναι οι ίδιοι, μαφιόζοι. Αφαιρούν από τους νεκρούς ό,τι πολύτιμο μπορεί να τους αποδώσει κέρδη. Οι καταγγελίες, που μέχρι στιγμής έχουν δει τη δημοσιότητα, κάνουν λόγο για την αφαίρεση των ματιών και την αφαίρεση του εγκεφάλου, επειδή έχουν κάποιες ουσίες που χρησιμοποιούνται για φάρμακα και καλλυντικά. Κάνουν και αφαίρεση πολύτιμων μετάλλων από παλαιότερες εγχειρίσεις, που είχαν τοποθετηθεί στο σώμα του νεκρού.  Όλα αυτά οι φύλακες των νεκροτομείων τα κάνουν με την ανοχή των γιατρών, όχι γιατί παίρνουν μερίδιο από το κέρδος, αλλά επειδή, εκτός από εγκέφαλοι της μαφίας, είναι και οι μόνοι αγοραστές αυτού του παράνομου υλικού, μιας και το διοχετεύουν «πίσω» σε φαρμακευτικές εταιρίες, οι οποίες τους ελέγχουν οικονομικά.
            Εκτός αυτών, καταγγελίες έχουν γίνει κατά καιρούς και για  κρούσματα νεκροφιλίας, είτε από κάποιες περιπτώσεις νεκροφυλάκων, είτε από νεκρόφιλους που πληρώνουν αδρά τους φύλακες, προκειμένου να τους επιτραπεί η είσοδος στο νεκροτομείο. Ευτυχώς, τα κρούσματα νεκροφιλίας στη χώρα μας είναι ελάχιστα.
            Το επόμενο στάδιο είναι η ετοιμασία των νεκρών. Εκεί δηλαδή, που τα «γραφεία τελετών» πιάνουν δουλειά. Η δουλειά του γραφείου είναι να καθαρίσει τον νεκρό, να τον ντύσει (συνήθως με ρούχα που παραχώρησε η οικογένειά του) και εν συνεχεία να τον μεταφέρει στο νεκροταφείο. Για όλη αυτή την άλλοτε τελετουργική διαδικασία έχουν διαρρεύσει διάφορα περιστατικά που μπορεί να μην έχουν, άμεσα, οικονομικό ενδιαφέρον, αλλά προκύπτουν από την ταχύτητα που αναγκάζει το λιγοστό προσωπικό του γραφείου να εργαστεί (εξάλλου περιμένει ο επόμενος). Ηθικό το ενδιαφέρον, λοιπόν.
 Το γεγονός ότι ακόμα μία δουλειά την κάνουν αλλοδαποί, σημαίνει, απλά, φτηνά μεροκάματα για το γραφείο, οι αλλοδαποί όμως, προέρχονται από μια άλλη θρησκεία και κουλτούρα που δεν ταιριάζει πάντα στα δικά μας περί ταφής, ήθη και έθιμα.
            Περιττό, βέβαια, να πω ότι η ανοχή και η εμπιστοσύνη μεταξύ γραφείων τελετών και νοσοκομείου είναι αμοιβαία, όπως και άψογη είναι η συνεργασία τους τόσο στα προθανάτια όσο και στα επιθανάτια. Είναι πολύ συχνό φαινόμενο οι γιατροί να ενημερώνουν τους νεκροθάφτες γι’ αυτήν την ακριβή ώρα ενός επερχόμενου θανάτου, οπότε να βρίσκεται ο ενδιαφερόμενος στο σωστό σημείο την κατάλληλη ώρα, με αποτέλεσμα πολλές φορές οι νεκροθάφτες να γνωρίζουν το τέλος του πελάτη τους καλύτερα και από τους οικείους του.
            Οι νεκροθάφτες ακόμα είναι οι βασιλείς της φοροδιαφυγής και το καρτέλ που έχουν θεσπίσει να το αμφισβητήσει κανείς. Ο νεκροθάφτης (το γραφείο τελετών) εργάζεται σε τρεις διαφορετικούς χώρους, το νοσοκομείο, την εκκλησία και το νεκροταφείο. Ως ο πιο βασικός κρίκος της Μαφίας του Θανάτου, ο νεκροθάφτης τους πληρώνει (λαδώνει) όλους τους γιατρούς και φύλακες του νεκροτομείου, παπάδες και νεωκόρους, αλλά  και τους αρμόδιους δημοτικούς υπαλλήλους του νεκροταφείου. Ο νεκροθάφτης πληρώνει γιατί σιχαίνεται τη γραφειοκρατία, τις καθυστερήσεις, θέλει τον σωστό τάφο για τον πελάτη του, κ.λπ. Είναι ο καλύτερος και συνεπέστερος, ελεύθερος επαγγελματίας της Ελλάδας και έχει κερδίσει επάξια τον χαρακτηρισμό «εργολάβος κηδειών».
            Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ η μαφία του θανάτου δρα κυρίως στις μεγαλουπόλεις, οι νεκροθάφτες δρουν ανενόχλητοι και μάλιστα με ηθικά προσωπεία σε ολόκληρη την Ελλάδα.
            Το τρίτο και τελευταίο στάδιο είναι η ταφή του νεκρού. Με την ταφή του νεκρού θα περίμενε κανείς να τελειώσουν τα μαρτύρια των συγγενών του εκλιπόντος. Όμως, μετά την ταφή, ξεκινάει μια υποχρεωτική συνεργασία με την πλέον αδίστακτη μαφία των νεκροταφείων και αυτή η Μαφία είναι καθ’ όλα νόμιμη και τα μέλη της είναι κυρίως οι δημοτικοί υπάλληλοι του νεκροταφείου που υπό την ανοχή της Δημοτικής Αρχής στήνουν μέσα στα νεκροταφεία την πιο μακάβρια επιχείρηση.
            Μη φανταστείτε κάτι πολύπλοκο και ανήθικο. Αρχικά μια ανάγκη καλύπτουν, έναντι κάποιας ευτελούς αμοιβής, 30 με 50 ευρώ τον μήνα -σύμφωνα πάντα με τις ανάγκες του πελάτη, που λόγω ηλικίας ή απόστασης δεν μπορεί να επισκέπτεται το κοιμητήριο-  αναλαμβάνουν τον καθαρισμό του τάφου καθώς και το καθημερινό άναμμα του καντηλιού, το πότισμα των λουλουδιών εάν υπάρχουν, κ.ά.
            Όλο αυτό δεν φαίνεται κακό, αν όμως υπολογίσουμε ότι ένα νεκροταφείο στις μεγαλουπόλεις μπορεί να έχει από τρεις  μέχρι και είκοσι χιλιάδες τάφους, τότε τα λεφτά είναι πολλά και μάλιστα μαύρα! Όμως ούτε αυτό είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι όταν η μίσθωση του «καντηλανάφτη» είναι υποχρεωτική, αφού σε αντίθετη περίπτωση αρχίζουν οι μικροκλοπές σε αντικείμενα, όπως καντήλια, αναπτήρες, λάδι, ανθοδοχεία κ.ά. Αν μετά τις πρώτες κλοπές δεν συμμορφώνονται, φτάνουν ακόμα και στους βανδαλισμούς, όπως σπάσιμο τζαμιών ή μαρμάρων του μνημείου. Για να βρεις έναν καντηλανάφτη για τον τάφο σου, πρέπει να ρωτήσεις τον φύλακα του νεκροταφείου που σχεδόν πάντα είναι στο κόλπο ή τον εργολάβο κηδειών που σε μερικές περιπτώσεις, ειδικά στις επαρχίες είναι και αρχηγός στη μαφία του καντηλανάφτη, αλλά και το ανθοπωλείο έξω από το νεκροταφείο να ρωτήσεις πάλι, θα σε κατατοπίσουν.
            Όταν συναντήσεις τον καντηλανάφτη, θα δεις έναν μελαψό οικονομικό μετανάστη ή έναν ηλικιωμένο Έλληνα αναξιοπαθούντα, που, μετά την ανάθεση της φροντίδας του τάφου σου, θα έχεις την εντύπωση πως βοήθησες έναν συνάνθρωπο. Στην πραγματικότητα, αυτός δίνει αναφορά στον ανώτερο, που εκτός από «νταβατζής» των νεκρών μας, ασχολείται και με το παράνομο εμπόριο τάφων και τα κέρδη του είναι ασύλληπτα.
            Μην επιχειρήσετε ποτέ να τα βάλετε με την μαφία των νεκρών, είναι αδίστακτοι και το κύκλωμά τους είναι μεγάλο και «νόμιμο». Οι μόνοι που δεν εμπλέκονται ενεργά με αυτήν την πολύπλευρη και πολυμελή οργάνωση είναι οι Ιερείς, οι οποίοι περιορίζονται στα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Επειδή όμως και αυτοί έχουν μάτια και βλέπουν και αυτιά και ακούν, όλη η Μαφία του θανάτου έχει και γι’ αυτούς ένα φακελάκι, εξασφαλίζοντας έτσι τη σιωπή τους. 
         Μια ολόκληρη  «επαγγελματική» αλυσίδα έχει στηθεί πάνω στο εμπόριο του θανάτου και αυτοί οι «επαγγελματίες» έχουν ιδρύσει την ισχυρότερη και επικερδέστερη -μετά τους πολιτικούς, φαντάζομαι- Μαφία της χώρας μας. Η λέξη Μαφία που χρησιμοποιώ δεν είναι υπερβολή, αφού, αν κάποιος τους θίξει τα συμφέροντα, οι «φουσκωτοί» είναι σε ετοιμότητα.
            Αν δεν με πιστεύετε, κάντε ένα πείραμα: πηγαίνετε σ’ ένα αθηναϊκό νεκροταφείο και βρείτε είκοσι τάφους που δεν τους περιποιείται κανείς. Αφού σιγουρευτείτε γι’ αυτό, αρχίστε σε καθημερινή βάση να τους καθαρίζετε και να ανάβετε τα καντήλια τους. Μετά από δυο τρεις μέρες το πολύ, θα δείτε τα αποτελέσματα…

Τετάρτη 25 Σεπτεμβρίου 2013

«Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΞΕΝΙΑΣ», ΜΙΑ ΣΠΑΝΙΑΣ ΟΜΟΡΦΙΑΣ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ

Γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ


Και ενώ βαδίζαμε στους δρόμους της Αθήνας γεμάτοι θλίψη και απογοήτευση γιατί είχαμε την αίσθηση ότι η όμορφη, κάποτε, Πόλη μας μπήκε στη χορεία των τριτοκοσμικών εκείνων πόλεων που μας πληγώνουν, φτάσαμε στο Μουσείο Μπενάκη και σαν κάποια μαγική ράβδος μας χτύπησε στους ώμους και συνήλθαμε από τις  εφιαλτικές σκέψεις. Μπαίνουμε στη φροντισμένη είσοδο και ανεβαίνουμε τη μαρμαρένια σκάλα. Καθαριότητα, τάξη, υψηλή αισθητική, πολιτισμός, ιστορική μνήμη, σεβασμός και ανάδειξη μεγάλων στιγμών της ανθρωπότητας, αλλά σεβασμός και στα «μικρά τίποτα», όπου, ως νέοι Μότσαρτ, τα αναδεικνύουν σε σημαντικά και δίδουν άλλο νόημα στη ζωή μας!


Πόσοι από μας δεν έχουμε έναν ταπεινό δίσκο  από τα παλιά, στολισμένο σε μια γωνιά του σπιτιού μας; Και πόσοι, άραγε, αναρωτηθήκαμε για  την ιστορική προέλευσή του, την καλλιτεχνική βαρύτητά του, τη χρηστική αναγκαιότητά του, που με την υψηλή αισθητική του καθόριζε και  την αξία που έδιναν στον προσκεκλημένο τους οι οικοδεσπότες, Έλληνες ή Τούρκοι. Προσκεκλημένο, τον οποίον ήθελαν να τιμήσουν ιδιαίτερα και για τούτο του πρόσφεραν τον αχνιστό καφέ και το γλυκό του κουταλιού πάνω σε έναν  πανέμορφο, λακαρισμένο η  ζωγραφιστό δίσκο.

Η έκθεση που φιλοξενεί το Μουσείο Μπενάκη αναδεικνύει τους διακοσμημένους δίσκους του 19ου αιώνα, θραύσματα υλικού πολιτισμού, εξαιρετικά δημοφιλή στην εποχή τους και προσπαθεί, μες από συλλογές ελληνικές και τουρκικές ν’ ανιχνεύσει την άγνωστη ιστορία τους και να μας μυήσει στο καλλιτεχνικό και ιστορικό περιβάλλον μιας συναρπαστικής εποχής. Εποχής, κατά την οποία η Οθωμανική αυτοκρατορία ακροβατούσε ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα. Την ίδια αυτήν εποχή η γένεση του εθνικισμού στα Βαλκάνια σηματοδοτεί μεγάλες κοινωνικοπολιτικές αλλαγές, η δε έκρηξη της εκβιομηχάνισης, η παρακμή της χειροποίητης εργασίας, λίγο πριν τη λαίλαπα της μαζικής παραγωγής, ανιχνεύονται στην εικονογραφία των δίσκων και στις τεχνικές κατασκευής των. Οι Τούρκοι τους ονομάζουν όχι εύστοχα «Δίσκοι από Ατσάλι» και εμείς τους γνωρίσαμε ως  «Λαϊκή τέχνη», όρος, όχι απόλυτα ακριβής για τους μελετητές.

Αστικά τοπία, από τα πιο δημοφιλή εικονογραφικά θέματα, κοκέτες και ανατολίτισσες, μορφές ωραίων γυναικών, πορτραίτα εστεμμένων Αυτοκρατόρων, όπως του Ναπολέοντα του Γ΄, της λατρεμένης Αυτοκράτειρας της Αυστρίας Σίσσυ, βασιλιάδες και βασίλισσες, Φλόρες της Ρωμαϊκής μυθολογίας, στεφανωμένες με άνθη, προσωποποιήσεις των εποχών, αλληγορίες της ματαιότητας, διάσημες ντίβες του θεάτρου και της όπερας, όπως οι Σουηδέζες σοπράνο Jenny Lind [1820-1887] και Christina Nilsson στο ρόλο της Μαργαρίτας του Φάουστ, αφήνουν έκπληκτο τον επισκέπτη και είναι περίεργο ότι τα πανέμορφα αυτά αντικείμενα έχουν ελάχιστα μελετηθεί στη  πατρίδα μας, ενώ στην Ευρώπη έχουν γίνει σημαντικές έρευνες γύρω από την ευρωπαϊκή τέχνη της λάκας, που έλκει την καταγωγή της από τη μακρινή Ανατολή. Οι έρευνες επεκτείνονται στις γερμανικές και βρετανικές βιομηχανίες Japanning και ρίχνουν φως στην ιστορία των διακοσμημένων δίσκων του 18ου και 19ου αιώνα.


Αναφέραμε ένα μικρό μέρος από τη σπουδαία αυτή έκθεση, που επιμελήθηκαν και οργάνωσαν άψογα η Flavia Nessi-Γιαζιτζόγλου και η Μυρτώ Χατζάκη μέσα σε ένα εξαιρετικά λειτουργικό αρχιτεκτονικό σχεδιασμό της Τζένης Νομικού, με τις θαυμάσιες γραφικές εφαρμογές της Αλίκης Κακουλίδου και Δήμητρας Βασιλάκου [metoo], που δεν πρέπει να χάσετε.

Δε φτάνει να είναι ο Μαέστρος άριστος, πρέπει να κατέχουν την τέχνη τους άριστα και όλα τα μέλη που αποτελούν την  Ορχήστρα. Στην προκειμένη περίπτωση, ο άριστος μαέστρος Άγγελος Δεληβοριάς ευτύχησε να διευθύνει μια Ορχήστρα με άριστα μέλη, με αποτέλεσμα το θαύμα του Μουσείου Μπενάκη!

Related Posts with Thumbnails