Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου: [ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ «Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ» ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ «ΑΓΙΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ» ΤΙΦΛΙΔΑΣ]

(Γεωργία, 11 Ιανουαρίου 2013)

Μακαριώτατε καί προσφιλέστατε ἀδελφέ Ἀρχιεπίσκοπε Μετσχέτης καί Τιφλίδος καί Καθολικέ Πατριάρχα πάσης Γεωργίας κύριε Ἠλία,

Ἐλλογιμώτατε κύριε Πρόεδρε τῆς Ἀκαδημίας Ἐπιστημῶν τῆς Γεωργίας κύριε Tamaz Gamkrelidze καί Ἐλλογιμώτατα μέλη αὐτῆς,

Ἐξοχώτατε Ὑπουργέ τῆς Παιδείας τῆς Γεωργίας κύριε Giorgi Margvelashvili,

Ἐλλογιμώτατε Πρύτανι τοῦ Πανεπιστημίου  τούτου τοῦ Ἁγίου Ἀνδρέου τοῦ Πρωτοκλήτου κύριε Sergo Vardosanidze,  καί ἀγαπητοί κύριοι Καθηγηταί,

Ἱερώτατοι καί Θεοφιλέστατοι ἀδελφοί Ἀρχιερεῖς,

Ἐντιμότατοι Ἄρχοντες τοῦ εὐλογημένου τούτου τόπου,

Ἀγαπητοί φοιτηταί καί φοιτήτριαι,

Ἐκλεκτοί καί ἀγαπητοί ἀδελφοί, πατέρες καί τέκνα ἐν Κυρίῳ,

"Μέγας εἶ, Κύριε, καί θαυμαστά τά ἔργα Σου, καί οὐδείς λόγος ἐξαρκέσει πρός ὕμνον τῶν θαυμασίων Σου" (Εὐχή Μεγάλου Ἁγιασμοῦ).

Ἀληθῶς, "δοξάσωμεν ἀπεριέργως τόν Θεόν, τήν μίαν Πατρός καί Υἱοῦ καί Ἁγίου Πνεύματος δόξαν τε καί λαμπρότητα. Λειτουργῶμεν τῷ Θεῷ τήν αἴνεσιν, ὁρῶντες τόν ἐξ ὁρατῶν καί ἀοράτων συνεκτηκότα κόσμον, τόν μέγαν καί θαυμαστόν τῆς μεγαλειότητος αὐτοῦ κήρυκα", θά ἐλέγομεν μετά τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, συμμετέχοντες καί ὁμιλοῦντες εἰς τό ἐπιστημονικόν τοῦτο συνέδριον περί θρησκείας καί πολιτισμοῦ, μή ὄντες ἀσφαλῶς ἐπιστήμων, ἀλλά θεώμενοι τά ἔργα τῶν χειρῶν τῆς Σοφίας τοῦ Θεοῦ, ἡ Ὁποία καί ἐν τούτῳ "ᾠκοδόμησεν ἑαυτῇ οἶκον" (Παροιμ. θ΄ 1), ἵνα τά "πάντα Θεόν ὑμνῇ καί δοξάζῃ φωναῖς ἀλαλήτοις· ἐπί πᾶσι γάρ δοξάζεται καί εὐχαριστεῖται δι᾿ ἡμῶν ὁ Θεός·....φιλεῖ γάρ ἐν τούτοις φιλιστορεῖν ἡ ψυχή καί πολλοῖς θαύμασιν ἀνυμνεῖν τόν Θεόν· διά τῶν ὁρωμένων καί τεταγμένων, διά τῶν ἀνθρωπίνης τέχνης, θεϊκῆς ὅμως ἐμπνεύσεως, δημιουργημάτων, τόν ἀρχηγόν τούτων συλλογιζώμεθα". 

Εἶναι μεγάλη, λοιπόν, ἡ χαρά ἡμῶν, διότι εὑρισκόμεθα σήμερον ἐν τῷ μέσῳ ὑμῶν εἰς τόν "οἶκον τοῦτον" τῆς Προνοίας τοῦ Θεοῦ καί ἐπιστήμης κατ᾿ ἄνθρωπον, τό Πανεπιστήμιον τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου Ἀνδρέου τοῦ Πρωτοκλήτου, ὁ ὁποῖος τυγχάνει ἱδρυτής καί προστάτης καί πολιοῦχος καί τῆς καθ᾿ ἡμᾶς Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

Ἡ παρουσία ἡμῶν ἐνταῦθα συμπίπτει, τήν φοράν ταύτην, πρός τήν εὐφρόσυνον ἐπέτειον τῆς συμπληρώσεως τριάκοντα καί πέντε ἐτῶν καρποφόρου καί ἀγλαοκάρπου διακονίας τῆς Ὑμετέρας φίλης Μακαριότητος, προσφιλέστατε καί τιμιώτατε ἀδελφέ Πατριάρχα Γεωργίας κύριε Ἠλία, εἰς τήν καθέδραν τῆς Τιφλίδος, καί τῶν ὀγδοηκοστῶν γενεθλίων Σας. Τήν χαράν ἡμῶν ἐπαυξάνει τό γεγονός, ὅτι ἡ Ὑμετέρα Ἀγάπη τυγχάνει ὁ ἱδρυτής τοῦ Πανεπιστημίου τούτου, κινηθεῖσα ἐξ ἀγάπης πρός τήν νεολαίαν τῆς Γεωργίας, προκειμένου ἵνα δώσητε εἰς αὐτήν τήν δυνατότητα, μέ τήν γνῶσιν τῶν συγχρόνων ἐπιστημονικῶν ἐπιτεύξεων καί τῆς προόδου, τῆς κατ᾿ ἄνθρωπον πάντοτε, νά γνωρίσῃ συγχρόνως βαθύτερον τήν Ὀρθόδοξον χριστιανικήν πνευματικήν καί ἐθνικήν Γεωργιανήν κληρονομίαν καί παράδοσιν, ὡς ἀπαραίτητον ἐφόδιον εἰς τήν σύγχρονον ἐποχήν τῆς παγκοσμιοποιήσεως.

Εἰδικῶς, ὁ πολιτισμός, ἡ ζωή καί ἡ ἱστορία τοῦ προσφιλοῦς καί μαρτυρικοῦ Γεωργιανοῦ Λαοῦ εἶναι ἀρρήκτως συνδεδεμένα μετά τοῦ Χριστιανισμοῦ καί τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἐπί τήν πέτραν τῆς Ὀρθοδόξου κυρίως πίστεως ᾠκοδομήθη ἡ πνευματική ζωή τοῦ εὐλογημένου τούτου λαοῦ καί αὐτή ἡ πίστις ἦτο ἐκείνη, ἡ ὁποία τόν ἐκράτησεν εἰς τήν ἱστορίαν του καί δέν τόν ἀφῆκε νά ἐξαφανισθῇ ὑπό τό πέλμα τῶν πολλῶν καί σκληρῶν κατακτητῶν, οἱ ὁποῖοι ἐνίοτε, ἄν μή πολλάκις, ἦσαν εἰς σκληρότητα καί ἀπανθρωπίαν χειρότεροι τῶν διωκτῶν τῶν χριστιανῶν τῶν πρώτων χριστιανικῶν αἰώνων. Εἶναι ἀναρίθμητοι αἱ τυραννίαι καί οἱ διωγμοί, τούς ὁποίους ὑπέστη ὁ Γεωργιανός Λαός, λόγῳ τῆς ἀφοσιώσεως αὐτοῦ εἰς τόν Χριστόν. Ὅμως, ὅλοι αὐτοί οἱ διωγμοί, ἀράχνης εὐκολώτερον διεσπάσθησαν, καπνοῦ θᾶττον διελύθησαν, κονιορτοῦ ταχύτερον παρῆλθον, ὡς λέγει χαρακτηριστικῶς ὁ ἐκ τῶν Ἁγίων προκατόχων ἡμῶν ἐν τῷ Θρόνῳ τῆς Κωνσταντινουπόλεως Ἱερός Χρυσόστομος. 

Καί ὅμως, οἱ διωγμοί καί αἱ ἐπιθέσεις αὗται "πολύν μαρτύρων χορόν εἰργάσαντο" εἰς τήν Γεωργίαν καί κατέλιπον εἰς αὐτήν "τούς ἀθανάτους ἐκείνους τῆς Ἐκκλησίας θησαυρούς, τούς στύλους, τούς πύργους", οἱ ὁποῖοι "οὐχί ζῶντες μόνον, ἀλλά καί τελευτήσαντες μεγάλης ὠφελείας τοῖς ὕστερον ὑπόθεσις ἐγένοντο".

Ὁ Χριστός, ὁ προαιώνιος Λόγος τοῦ Πατρός, τοῦ Ὁποίου τήν σάρκωσιν πρό ὀλίγων ἡμερῶν ἑωρτάσαμεν καί νῦν εὑρισκόμεθα εἰς τήν ἑβδομάδα κατά τήν ὁποίαν ἑορτάζομεν τήν Ἐπιφάνειαν Αὐτοῦ, προσέλαβε μέ τήν ἔλευσίν Του ταὐτοχρόνως καί τόν ἀνθρώπινον πολιτισμόν. "Καί αὐτός ὁ Κύριος ἡμῶν ἐπιδημήσας πρός ἡμᾶς ἀνθρώπου μορφήν ἀνέλαβε, σάρκα ἀνθρώπου καί νοῦν ἀνθρώπου, καί ἁπλῶς εἰπεῖν, πάντα γίνεται, πλήν τῆς ἁμαρτίας, ἄνθρωπος, προσοικειωσάμενος διά τούτου τόν ἄνθρωπον" (Ἀββᾶ Δωροθέου, Ἑρμηνεία τινῶν ρητῶν τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου).

Τοιουτοτρόπως, ἡ Θεία Ἀποκάλυψις διά νά ἐκφρασθῇ ἐχρησιμοποίησε τόν λ ό γ ο ν  καί τήν ἀνθρωπίνην γ ρ α φ ή ν. Ὁ Θεός Λόγος, λαμβάνων τήν ἀνθρωπίνην μορφήν, ἐπέτρεψεν ἐξ ἀρχῆς εἰς τούς ἀνθρώπους νά Τόν ἀπεικονίζουν. Ὁ ἴδιος ἐνεδύθη ἀνθρώπινα ἱμάτια, τά ὁποῖα ἐπίσης ἦσαν ἔργα πολιτισμοῦ: "Ἦν δέ ὁ χιτών ἄρραφος, ἐκ τῶν ἄνωθεν ὑφαντός δι᾿ ὅλου", διακηρύττει καί μαρτυρεῖ ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Θεολόγος ἐν τῷ Ἱερῷ αὐτοῦ Εὐαγγελίῳ (Ἰωάν. ιθ΄, 23).  Καί αὐτός ὁ Χιτών φυλάσσεται ὡς πολύτιμον ἱερόν καί συγχρόνως πολιτιστικόν κειμήλιον ἐδῶ εἰς τήν Γεωργίαν.

Μέ αὐτόν τόν τρόπον τό ὑπέρ λόγον Κ ά λ λ ο ς προσλαμβάνει καί ἐνδύεται τό αἰσθητόν κάλλος, τό ὁποῖον ἐπιθυμεῖ ὁ ἄνθρωπος: "χάριν καί κάλλος ἐπιθυμήσει ὀφθαλμός" (Σοφ. Σειράχ μ΄, 22).

Δυνάμεθα νά εἴπωμεν, ὅτι ἡ σάρκωσις τοῦ Υἱοῦ καί Λόγου τοῦ Πατρός ἐγκαινιάζει μίαν νέαν σελίδα εἰς τήν ἱστορίαν τοῦ ἀνθρωπίνου πολιτισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀπό ἀνθρώπινος πλέον, γίνεται ἐντός τῆς Ἐκκλησίας Θεανθρώπινος. Τό κτιστόν μιγνύεται μετά τοῦ ἀκτίστου, τό φθαρτόν μετέχει τῆς ἀφθαρσίας καί ἀφθαρτοποιεῖται. Ἡ ὕλη μετέχει τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ καί γίνεται φορεύς Θείας Χάριτος, ὡς ἀκριβῶς καί ὁ φθειρόμενος καί θνητός ἄνθρωπος γίνεται Θεός κατά χάριν.

"Τί οὖν; Ἐπειδήπερ οὐχ ὑπόστασιν παρ᾿ ἡμῶν ὁ τοῦ Θεοῦ μονογενής Υἱός, ἀλλά τήν ἡμετέραν ἀναλαβών ἐκαινούργησε φύσιν, ἑνωθείς αὐτῇ κατ᾿ ἰδίαν ὑπόστασιν, οὐχί καί τῶν ὑποστάσεων ἡμῶν ἑκάστη τῆς Αὐτοῦ μεταδίδωσι χάριτος;", διερωτᾶται ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς. Καί ἀπαντᾷ ὁ ἴδιος: "Ἀλλά τήν μέν φύσιν, ἥν παρ᾿ ἡμῶν ὑπέρ ἡμῶν προσλαβόμενος ἐκαινούργησεν, ἡγιασμένην καί δεδικαιωμένην καί τῷ Πατρί διά πάντων ὑπήκοον οὖσαν ἔδειξε [...] ἑκάστου δέ τῶν πιστευόντων ἡμῶν οὐχ ἁπλῶς τήν φύσιν, ἀλλά καί τήν ὑπόστασιν ἐκαινούργησε, καί τῶν ἁμαρτημάτων ἡμῖν τήν ἄφεσιν ἐχαρίσατο διά τοῦ θείου Βαπτίσματος, διά τῆς τῶν οἰκείων ἐντολῶν τηρήσεως, διά τῆς μετανοίας καί διά τῆς μεταδόσεως τοῦ οἰκείου Σώματός τε καί Αἵματος" (Ὁμιλία ἐν τῇ ἁγίᾳ ἑορτῇ τῶν Φώτων).

Κατά τόν ἴδιον τρόπον ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ ἀνακαινίζει καί τόν ὑλικόν κόσμον, τόν ἀναπλάττει, μεταδίδει εἰς αὐτόν ἀπό τό ὑπέρ αἴσθησιν κ ά λ λ ο ς, λαμβάνει τά φθαρτά καί εὐτελῆ ἐνίοτε ὑλικά του καί τά χρησιμοποιεῖ μέ ἕνα καινουργῆ τρόπον, καθιστᾷ αὐτά φορεῖς τῶν θείων ἐνεργειῶν. 

Τοιουτοτρόπως, ἀπό ἁπλᾶ ἀνθρώπινα τεχνουργήματα, καλλιτεχνήματα καί ἐπινοήματα, μεταβάλλει αὐτά εἰς λατρευτικά  ἀντικείμενα, τά ὁποῖα μεταδίδουν τήν Χάριν, τήν ὁποίαν δέχονται ἀπό τήν πηγήν τοῦ φωτός καί τῆς ζωῆς ὅσοι προσεγγίζουν αὐτά μετά πίστεως καί εὐλαβείας. Οὕτω τά ὑλικά αὐτά ἀντικείμενα ἁγιάζουν, φωτίζουν, θαυματουργοῦν.

Εἰς τήν ἁγιογραφίαν τά πρόσωπα τοῦ Κυρίου, τῆς Θεοτόκου καί τῶν Ἁγίων δέν ἀποδίδονται μέ στόχον τό πεπερασμένον γήϊνον κάλλος, ἀλλά καταυγαζόμενα ὑπό τοῦ ἀνεσπέρου Φωτός τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν ἀποκαλύπτουν τό ὑπέρ ἔννοιαν καί αἴσθησιν κάλλος  τοῦ Κυρίου καί τήν ὡραιότητα τῶν θεοειδῶν ἀρετῶν, αἱ ὁποῖαι κοσμοῦν τούς Ἁγίους τῆς Ἐκκλησίας.

Τοῦτο εἶναι μία μεγίστη δωρεά τοῦ Κυρίου εἰς τόν κόσμον, ὁ ὁποῖος ἀπό π α ρ ά λ ο γ ο ς γίνεται ἔ λ λ ο γ ο ς, λογικοποιεῖται, ὡς ἔλεγε μία μεγάλη μορφή τῆς συγχρόνου θεολογικῆς σκέψεως, ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος τῆς Τσέλιε Σερβίας. 

Οὕτως, ὁ Ὀρθόδοξος Πολιτισμός, καί ἰδιαιτέρως εἰς τήν Ἁγιοτόκον Χώραν τῆς Γεωργίας, ἔχει δώσει λαμπρότατα δείγματα πολιτισμοῦ. Πλέον εἰδικῶς καί συγκεκριμένως, εἰς τόν χῶρον τῆς τέχνης τῆς ἁγιογραφίας, ἔνθα, ὡς γράφει ὁ Ὅσιος Δωρόθεος, οἱ ἁγιογράφοι αὐτῆς βάλλουν "πάντα τά χρώματα ἔντιμα καί λαμπρά, ἄξια τῆς τοῦ Βασιλέως εἰκόνος", ἤτοι τοῦ Βασιλέως Χριστοῦ, καί σπουδάζουν "πάσας τάς ἐσθῆτας τοῦ βασιλέως ἐνθεῖναι τῇ εἰκόνι, ἵνα βλέπῃ τις τήν εἰκόνα περιέχουσαν ὅλον τόν βασιλικόν χαρακτῆρα καί νομίζῃ ὅτι σχεδόν αὐτόν τόν βασιλέα βλέπει, αὐτό τό ἀρχέτυπον" (Ἀββᾶ Δωροθέου, Ἑρμηνεία τινῶν ρητῶν τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου).

Συγχρόνως ὅμως, ἡ Ἐκκλησία ἀνάγει ἡμᾶς εἰς τά πνευματικά, εἰς τά θεῖα, καί καλεῖ ἡμᾶς ἵνα "μή ἀτιμάσωμεν τό ἀρχέτυπον ἡμῶν· Θεοῦ κατ᾿ εἰκόνα γεγόναμεν· ἀλλά καθαράν καί ἔντιμον τήν ἰδίαν εἰκόνα ποιήσωμεν ἀξίαν τοῦ ἀρχετύπου". Δηλαδή νά ἁγιάζωμεν ἑαυτούς, ὥστε μέ αὐτόν τόν τρόπον νά τιμῶμεν τόν Θεόν, κατ᾿ εἰκόνα τοῦ Ὁποίου ἐπλάσθημεν. "Ἀποσμίξωμεν αὐτήν τοῦ ρύπου τῆς ἁμαρτίας, ἵνα φανῇ τό κάλλος αὐτῆς διά τῶν ἀρετῶν. Ἐκκαθάρωμεν οὖν τό κατ᾿ εἰκόνα ἡμῶν· θέλει γάρ αὐτό ὁ Θεός, καθώς καί ἔδωκε μή ἔχον σπίλον ἤ ρυτίδα ἤ τι τῶν τοιούτων" (Ἀββᾶ Δωροθέου, ἔνθ ἀν.).

Ἡ ἀνύψωσις πρός τόν οὐρανόν, ὁ ἐξευγενισμός, ἡ μεταμόρφωσις τῆς φύσεως τῆς ἀκατεργάστου ὕλης διά τῆς ἐπινοήσεως τῆς ἀνθρωπίνης δημιουργίας, αὐτό εἶναι ἡ ψυχή τῶν Ὀρθοδόξων τεχνῶν, τῆς Ἁγιογραφίας, τῆς ξυλογλυπτικῆς, τῆς μικροτεχνίας, τῆς ἀρχιτεκτονικῆς, τάς ὁποίας τοσοῦτον ἔχει καλλιεργήσει καί ἀναπτύξει ἡ φιλότεχνος μέριμνα τῆς Ὑμετέρας τετιμημένης Μακαριότητος, ἀδελφέ ἅγιε Πατριάρχα Γεωργίας. Καί, ἀντιθέτως, ἡ ψυχή ἀπό τήν θεωρίαν τοῦ ὁρατοῦ κάλλους ἔρχεται εἰς τήν κατάστασιν τῆς αἰσθήσεως τοῦ Θεοῦ, τοῦ ζῶντος καί θαυμαστοῦ ἐν πᾶσιν.

Ὅμως τοῦτο δέν εἶναι εὐκολος ἐργασία. Εἶναι ἄ σ κ η σ ι ς, π τ ῆ σ ι ς ὑπεράνω τῆς ἀβύσσου, ἔ κ χ υ σ ι ς αἵματος. Ἀκριβῶς μέ αὐτά εἶναι συνυφασμένη ὅλη ἡ ἐσωτερική ὕπαρξις καί ζωή ὅλων τῶν μεγάλων Ὀρθοδόξων καλλιτεχνῶν. Διά τοῦτο βλέπομεν εἰς τούς μεγάλους δημουργούς τῆς Ἐκκλησίας νά εἶναι καί Ἅγιοι: Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός ἦτο ἁγιογράφος καί εἷς ἐκ τῶν κορυφαίων ὑμνογράφων τῆς Ἐκκλησίας μας. Οἱ κορυφαῖοι μελῳδοί Ρωμανός καί Ἰωάννης Κουκουζέλης ὡσαύτως εἶναι Ὅσιοι. Ὁ ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἔχει χαρίσει τήν εὐρυτέραν εἰκόνα -σύμβολον τῆς παναγίας καί προσκυνητῆς Τριάδος- ὁ Ἀνδρέας Ρουμπλιώφ, εἶναι ὡσαύτως Ἅγιος τῆς Ἐκκλησίας μας. Πλεῖστοι ἦσαν οἱ ἅγιοι ἐκεῖνοι ἀσκηταί, οἱ ὁποῖοι ἐχάρισαν εἰς τόν κόσμον ἀπαράμιλλα ἀρχιτεκτονικά ἔργα, εἴτε Ναούς, εἴτε Μονάς, εἴτε ἀσκητήρια, ἐνίοτε ἐκτισμένα εἰς τούς πλέον ἀποκρήμνους καί ἀπροσίτους εἰς τόν ἄνθρωπον τόπους, εἰς ὄρη καί βουνά καί κρημνούς, τά ὁποῖα κάνουν τήν ἀνθρωπίνην διάνοιαν νά ἐξίσταται καί νά θαυμάζῃ τήν ψυχικήν δύναμιν, τό μεγαλόπνοον ὅραμα καί τήν ὑπομονήν τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, τῶν κτιτόρων.

Συγχρόνως, ὁ Ὀρθόδοξος Πολιτισμός οὐδέποτε λησμονεῖ τόν προορισμόν του: νά θ ε ο π ο ι ή σῃ τόν ἄνθρωπον, νά τόν ἀναγάγῃ πρός τόν Δημιουργόν. Κάθε λειτουργική τέχνη τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας ἔχει δογματικόν χαρακτῆρα καί ἐνεργεῖ  μυστικῶς εἰς τάς καρδίας τῶν πιστῶν.

Ἡ Ὀρθόδοξος ἐκκλησιαστική μουσική δέν εὐφραίνει μόνον τήν ἀκοήν, ἀλλά συνταράσσει τά ἄδυτα τῆς ψυχῆς μας.

Ἡ Ὀρθόδοξος Εἰκονογραφία εἶναι τό "γλωσσοφόρον βιβλίον" τῆς Ἐκκλησίας, ὡς εὐστόχως γράφει ὁ προμνημονευθείς Ἅγιος Ὁμολογητής καί ὑπέρμαχος τῆς προσκυνήσεως τῶν ἱερῶν εἰκόνων Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός. Τό β ι β λ ί ο ν τοῦτο συχνάκις, ἄν ὄχι πάντοτε, εἶναι ἰσχυρότερον πολλῶν λόγων καί ἤχων.

Δέν σπανίζουν αἱ περιπτώσεις, κατά τάς ὁποίας ἡ ἄψυχος καί ἄλογος ὕλη δέχεται τόσον ἐναργῶς τήν Θείαν Χάριν, κατά τήν ἀνέκφραστον φιλανθρωπίαν τοῦ Κυρίου, ὥστε νά συμπεριφέρεται ὡς ἔμψυχος καί λογική. Διά τοῦτο ἔχομεν ἱεράς εἰκόνας ἀπό τάς ὁποίας ἔρρευσαν δάκρυα (Παναγία ἡ Δακρυρροοῦσα) καί αἷμα (Παναγία ἡ Πορταΐτισσα), εἰκόνας αἱ ὁποῖαι ὡμίλησαν ἐμφανῶς (Παναγία ἡ Ἀντιφωνήτρια), εἰκόνας τῶν ὁποίων τά πρόσωπα ἐκινήθησαν ὡσάν νά ἦσαν ζῶντα, ὡς ἡ περίφημος ἱερά εἰκών τῆς Παναγίας τῆς Παραμυθίας ἐν Ἁγίῳ Ὄρει, ἐν τῇ ὁποίᾳ διημείφθη ζωντανός δ ι ά λ ο γ ο ς, ὁλόκληρον "ἐ π ε ι σ ό δ ι ο ν" μεταξύ τοῦ μικροῦ Παιδίου Χριστοῦ καί τῆς Παναγίας Μητρός Του, διά νά καταδειχθῇ καί δι᾿ ὁρατῶν καί δι᾿ ἀοράτων στοιχείων, πολυμερῶς καί πολυτρόπως, ὁπόση εἶναι ἡ παρρησία τῆς Κυρίας Θεοτόκου ἐνώπιον τοῦ Υἱοῦ καί Θεοῦ Της.

Ὁ ἴδιος ὅμως Πολιτισμός ἐκφράζει τόν δημιουργόν του. Ἕκαστον δημιούργημα καί ἐπινόημα ἀναγγέλλει καί ἐκφράζει τόν ἐμπνευστήν καί δημιουργόν του. Τά μεγάλα ἀριστουργήματα τοῦ Ὀρθοδόξου Πολιτισμοῦ, τά ὁποῖα πλουτεῖ ὁ φιλόκαλος Γεωργιανός Λαός, ἀναγγέλλουν τό κάλλος καί τήν ὡραιότητα ψυχῆς τοῦ δημιουργοῦ των, τοῦ Γεωργιανοῦ πολιτιστικοῦ ἤ θ ο υ ς  καί ὕ φ ο υ ς, ἤ κατ᾿ ἄλλους τεχνοτροπίας. 

Κατ᾿ ἀνάλογον τρόπον, καί τά καλλιτεχνικά δημιουργήματα τοῦ πιστοῦ Ὀρθοδόξου Λαοῦ τούτου, τά ὁποῖα  προσκυνοῦνται καί λατρεύονται σήμερον εἰς τούς Ἱερούς Ναούς, τάς Ἱεράς Μονάς  καί φυλάσσονται εἰς τά μουσεῖα τῆς Χώρας του, ἀποκαλύπτουν καί ἐκφράζουν τήν ὡραιότητα, τήν εὐγένειαν, τήν εὐαισθησίαν καί τό κάλλος τῆς Ὀρθοδόξου Γεωργιανῆς ψυχῆς καί τήν πίστιν αὐτῆς, τήν ὁποίαν δέν ἠδυνήθησαν νά καταβάλουν αἱ συμφοραί, οἱ διωγμοί, αἱ δυσχέρειαι ἀνά τούς αἰῶνας, αἱ περιπέτειαι τῆς ἱστορίας καί τά χαλάσματα τῶν ἀνθρωπείων. Καί ἀσφαλῶς καί ἡ λατρεία καί ἡ προσκύνησις "ἐπί τό πρωτότυπον διαβαίνει".

Ἐάν θά ἠθέλομεν νά ἀναφερθῶμεν καί νά συγκρίνωμεν τόν Ὀρθόδοξον πολιτισμόν πρός τόν Δυτικόν ἀσφαλῶς καί τά συμπεράσματα θά ἦσαν ὄχι γοητευτικά, διά νά μή εἴπωμεν ἀπελπιστικά. Εἰς τόν πρῶτον κυριαρχεῖ τό θ ε α ν θ ρ ώ π ι ν ο ν στοιχεῖον, τό κ ά λ λ ο ς, τό μ ό ν ι μ ο ν· εἰς δέ τόν δεύτερον τό ἀνθρώπινον, τό γήϊνον, τό ὑλικόν, τό παροδικόν. Βλέπει τίς ὁρατῶς εἰς τόν σύγχρονον πολιτισμόν, καί δή εἰς τόν εὐρωπαϊκόν καί δυτικόν, εἰς ὅλα τά ἐπίπεδα τῆς ἐκφράσεώς του, συχνάκις τήν σύγχυσιν, τήν ἀσυναρτησίαν, τήν ἀπουσίαν τῆς ὡραιότητος, τά ὁποῖα ἐκφράζουν ἀντίστοιχον ἐσωτερικήν σύγχυσιν, ἀσυναρτησίαν καί ἀπουσίαν τοῦ Θεοῦ, παρά καί ἐκ τοῦ Ὁποίου πηγάζει ἡ ὡραιότης, ἡ ἁρμονία, ἡ τάξις καί τό κάλλος τῶν κτισμάτων. 

Ἡ διατάραξις τῆς σχέσεως τοῦ ἀνθρώπου μέ τόν Θεόν, ἡ ὁποία πολλάκις φθάνει εἰς τήν τελείαν ἄρνησιν τοῦ Πλάστου ἀπό τό πλάσμα Του καί ἡ ὁποία κυριαρχεῖ ἐν πολλοῖς εἰς τόν σημερινόν δυτικόν καί εὐρύτερον κόσμον εἰς ὅλας τάς ἐκφάνσεις τῆς ζωῆς του, εὑρίσκεται ἐκτετυπωμένη καί εἰς τόν πολιτισμόν του, εἰς τά ἀνθρώπινα δημιουργήματα. 

Καί, ἀντιθέτως, ἡ ἁρμονία τῆς σχέσεως τοῦ ἀνθρώπου μέ τόν Θεόν εὑρίσκεται ἐντετυπωμένη εἰς τάς πολιτιστικάς δημιουργίας, παλαιάς καί συγχρόνους, τῶν Ὀρθοδόξων Λαῶν, μεταξύ τῶν ὁποίων καί ὁ ἰδικός σας, ὁ Γεωργιανός.

Πῶς ὅμως ἔφθασαν οἱ δύο πολιτισμοί, ὁ σύγχρονος Δυτικός καί ὁ Ὀρθόδοξος, εἰς τοιαύτην μεγάλην διαφοράν; Ἐπί ποίου θεμελίου ἔχει οἰκοδομηθῆ ὁ Ὀρθόδοξος πολιτισμός; Ἀσφαλῶς ἐπί τοῦ Προσώπου τοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ. Ὁ Θεός γίνεται ἄνθρωπος διά νά ἀνυψώσῃ τό πλάσμα Του, τό τελειότερον δημιούργημά Του, τόν ἄνθρωπον, εἰς τόν Θεόν. Αὐτή εἶναι ἡ  ἀ ρ χ ή  καί τό  τ έ λ ο ς  καί ὁ  σ κ ο π ό ς  τοῦ Θεανθρωπίνου Ὀρθοδόξου Πολιτισμοῦ. Δέν ἀπομονώνει τόν ἄνθρωπον, ὅπως ὁ Δυτικός Οὑμανισμός, ἀλλά ὁ ἄνθρωπος ζ ῇ , σ κ έ π τ ε τ α ι  καί  κ ι ν ε ῖ τ α ι  ἡνωμένος μετά τοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ. "Ἐν Αὐτῷ γάρ ζῶμεν καί κινούμεθα καί ἐσμέν" (Πράξ. ιζ΄,28). Ἡ ζωή τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ζωή τοῦ Χριστοῦ, ἡ σκέψις του σκέψις τοῦ Χριστοῦ, Αὐτῷ προσφέρει τά πάντα: "τά Σά ἐκ τῶν Σῶν, Σοί προσφέρομεν κατά πάντα καί διά πάντα" (Θεία Λειτουργία τοῦ Ἱεροῦ Χρυσοστόμου, ἐκφώνησις πρό τοῦ καθαγιασμοῦ τῶν Τιμίων Δώρων).

Μόνον διά τῆς ὀργανικῆς σχέσεως πρός τόν Θεάνθρωπον Χριστόν δύναται ὁ ἄνθρωπος νά  κ α τ α κ τ ή σ ῃ  πολιτιστικά  δ η μ ι ο υ ρ γ ή μ α τ α, τά ὁποῖα μένουν  ἀ θ ά ν α τ α  ἐν τῷ κόσμῳ καί φωτίζουν καί παραδειγματίζουν. Μόνον εἰς τόν Θεάνθρωπον Χριστόν εὑρίσκει ὁ ἄνθρωπος τό πλήρωμα καί τήν τελείωσιν τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ. Μόνον εἰς Αὐτόν εὑρίσκει ὁ πολιτισμός τήν ἀληθινήν ὡραιότητα, τήν ἀθανασίαν καί τήν αἰωνιότητά του.

Ὁ Θέανθρωπος Χριστός ἐλευθερώνει τόν ἄνθρωπον ἐκ τῆς τυραννίας τῆς ὕλης καί τῶν πραγμάτων. Ὁ Ὀρθόδοξος ἄνθρωπος στρέφεται μέ ὅλην τήν δύναμίν του εἰς τήν ψυχήν, ἡ ὁποία, κατά τόν λόγον τοῦ Κυρίου, ἀξίζει περισσότερον ἀπό ὅσον ὅλος ὁ κόσμος. Διά τοῦτο καί ὁ Ὀρθόδοξος πολιτισμός εἶναι πρωτίστως  π ο λ ι τ ι σ μ ό ς  τῆς ψυχῆς καί ὄχι τῆς ὕλης.

Διότι ἡ ἀγάπη πρός τόν Θεόν καί ἡ ἀγάπη πρός τήν ὕλην εἶναι πράγματα καί θέσεις ἀσυμβίβαστοι. Ὡς μαρτυρεῖ ὁ Ὅσιος Ἰσαάκ ὁ Σῦρος, "ὅστις ἀπέκτησε τόν Θεόν, εἶναι ἀνάγκη νά μή πεισθῇ νά ἀποκτήσῃ ἄλλο τι, ἀλλά καί αὐτό τό σῶμα αὐτοῦ νά ἀποδυθῇ. Ἐάν ὅμως ἐνδυθῇ τις τοῦτον τόν κόσμον, καί ἀγαπήσῃ ταύτην τήν ζωήν, δέν θά ἐνδυθῇ τόν Θεόν, ἕως ὅτου ἀφήσῃ ταῦτα· ἐπειδή ἐμαρτύρησε τοῦτο αὐτός ὁ Θεός, λέγων· ὅστις δέν ἀφήσει πάντα καί μισήσει τήν ζωήν αὐτοῦ, δέν δύναται νά γίνῃ μαθητής μου". "Καί αὐτοί οἱ Ἅγιοι μετά ἠσθενημένου σώματος καί χλωμοῦ ἐκ νηστείας προσώπου, καί μετά καθαροῦ καί ἡσύχου νοός, ἀπηλλαγμένου γηΐνων λογισμῶν, ἀπετόλμων νά συνομιλῶσι μετά τοῦ Θεοῦ καί ὑψοῦντο εἰς τά κρυπτά θεῖα μυστήρια τῶν ἀποκαλύψεων... Ἠνοίγοντο οἱ νοεροί ὀφθαλμοί των καί ἔβλεπον τήν δύναμιν καί τό κάλλος τῶν ποιημάτων τοῦ Θεοῦ κατά τό μέτρον τῆς καθαρότητός των" (Τοῦ Ὁσίου πατρός ἡμῶν Ἰσαάκ τοῦ Σύρου, Τά σωζόμενα Ἀσκητικά).

Διά τοῦτο καί πάντες οἱ Ὀρθόδοξοι Χριστιανοί πρέπει νά εἴμεθα ὑπερήφανοι διά τόν πολιτισμόν μας, ἔστω καί ἐάν ὑλικῶς δέν εὐημεροῦμεν, δέν διαθέτομεν "τά μέσα", τούς πόρους καί τά ἐφόδια, τά ὁποῖα διαθέτουν οἱ ἄλλοι λαοί. Ἔστω καί ἄν εἴμεθα πτωχότεροι ἄλλων λαῶν, ἔστω καί ἐάν μᾶς λείπουν ἐνίοτε καί τά ἀπαραίτητα. Ὁ πλοῦτος ἡμῶν τῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν εἶναι ἐ σ ω τ ε ρ ι κ ό ς. Ὁ ἴδιος ὁ Κύριός μας, μᾶς ἐδίδαξεν: "οὐκ ἔρχεται ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ μετά παρατηρήσεως· [...] ἰδού γάρ ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντός ἡμῶν ἐστιν" (πρβλ. Λουκ. ιζ΄,20-22). Ὅλος ὁ ἀναφαίρετος πνευματικός πλοῦτος εὑρίσκεται ἐντός τῆς ψυχῆς τῆς ἡγιασμένης ὑπό τοῦ Ἁγίου Πνεύματος· διότι ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ δέν εἶναι βρῶσις καί πόσις, ἀλλά "δικαιοσύνη, καί εἰρήνη, καί χαρά ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ" (Ρωμ. ιδ΄,17-18).

Δέν εἶναι καθόλου ἐκπληκτικόν, ὅτι ὁ μή πνευματικός ἄνθρωπος ρυθμίζει καλλίτερον τάς ὑλικάς ὑποθέσεις του ἀπό τόν πνευματικόν. Ὁ μή πνευματικός ἄνθρωπος ἀσχολεῖται μέ τήν προσπάθειαν νά ἐξασφαλίσῃ τά πράγματα καί γίνεται αἰχμάλωτος αὐτῶν, ἐνῷ ὁ πνευματικός πασχίζει μέ τόν νοῦν του νά διαμένη ἐν τῷ Θεῷ, καί εἰς τήν προσπάθειάν του αὐτήν δέν τόν συγκινοῦν τά ὑλικά ἐπιτεύγματα. Ἐάν οἱ Ὀρθόδοξοι Λαοί ἐστρέφοντο μέ ὅλην τήν ὁρμήν των πρός τά γήϊνα καί μή πνευματικά, συντόμως θά ἠδύναντο ἴσως, ἄν μή ἀσφαλῶς, νά ὑπερβοῦν τούς ἄλλους λαούς, ὡς, ἄλλωστε, συνέβη εἰς τάς χώρας τοῦ λεγομένου ὑπαρκτοῦ σοσιαλισμοῦ, ἐπειδή ἡ ἐνασχόλησις μέ τά ὑλικά καί πεπερασμένα εἶναι ἀσυγκρίτως εὐκολωτέρα ἀπό τῆς ἐνασχολήσεως μέ τά μή παρερχόμενα καί μέ αὐτά τά ὁποῖα ἀρέσουν καί εὐαρεστοῦν τόν Θεόν, τά αἰώνια.

Ὁ Θεός μᾶς ἔδωσε τήν ἐντολήν "ζητεῖτε πρῶτον τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καί τήν δικαιοσύνην Αὐτοῦ, καί ταῦτα πάντα", δηλαδή τά ὑλικά, "προστεθήσεται ὑμῖν" (Ματθ. ς΄,33-34). Πάντα τά ὑλικά, τό ἔνδυμα, ἡ κατοικία, ἡ τροφή, εἶναι τό συμπλήρωμα. Ὁ σημερινός Δυτικός πολιτισμός δυστυχῶς ἐπιζητεῖ πρῶτον τό συμπλήρωμα καί ὁ ἄνθρωπος καταναλώνει ἅπασαν τήν μέριμνάν του εἰς πολυαρίθμους ἀνάγκας, ἄνευ νοήματος καί οὐσίας. Ὁ δέ Ὀρθόδοξος ἄνθρωπος, ὁ ἅγιος, ἀναζητεῖ μόνον τό Ἕν, οὗ "ἐστι χρεία" (πρβλ. Λουκ. ι΄,42), δι᾿ αὐτόν καί διά τήν ἀνθρωπότητα. Ποῖον εἶναι αὐτό τό Ἕν; Ὁ διά τήν ἡμετέραν σωτηρίαν ἄνθρωπος γενόμενος Υἱός καί Λόγος τοῦ Θεοῦ, καί πᾶν ὅ,τι Αὐτός κομίζει εἰς τόν κόσμον: εἰρήνην, δικαιοσύνην, ἀπολύτρωσιν, ἀγάπην, φῶς, χρηστότητα, ἀγαθωσύνην, πρᾳότητα, ἀθανασίαν. Πᾶσαι αἱ ἕτεραι ἀνάγκαι τοῦ ἀνθρώπου, ἐν συγκρίσει πρός αὐτό τό Ἕν, "οὗ ἔχομεν χρείαν", εἶναι τόσον δευτερεύουσαι, ὥστε νά εἶναι σχεδόν ἄχρηστοι.

Ὁ ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ δέν ἐξουσιάζεται ὑπό πραγμάτων, ἰδεῶν, ἀναγκῶν, ἐξωτερικῶν συνθηκῶν, λογικῆς, ἀλλά μένει ἐσωτερικῶς ἐλεύθερος ἀπό πάντων, ἐν τῇ κοινωνίᾳ του μέ τόν Θεόν. Ἡ ἁρμονική αὐτή κοινωνία του μετά τοῦ Θεοῦ μεταδίδεται εἰς τά δημιουργήματά του καί γίνεται τοιουτοτρόπως ὁ ἴδιος ὁ ἄνθρωπος  δ η μ ι ο υ ρ γ ό ς Θεανθρωπίνου πολιτισμοῦ, διά λόγου, διά τέχνης, δι᾿ ἔργων, δι᾿ ἐπινοήσεως, καί κυρίως διά τῆς προσευχῆς.

Ἄς μή λησμονῆται, ὅτι τό τελειότερον ἀλφάβητον εἰς τόν κόσμον, τό φωνητικόν, εἰς τό ὁποῖον κάθε γράμμα ἀποδίδει ἕνα φθόγγον, ἐδόθη πρῶτον εἰς τόν ἄνθρωπον ὑπό τοῦ ἰδίου τοῦ Θεοῦ, κατά τήν ἀποκάλυψιν τοῦ Δεκαλόγου εἰς τόν ἀπεσταλμένον Του, τόν Μωϋσῆν, διά νά δυνηθῇ νά ἐκφράσῃ τελειότερον ὅσα τοῦ ἀπεκαλύφθησαν ἐν τῷ Ὄρει Σινᾷ, ὅτε ὁ Θεός ἀπεκαλύφθη ἐν τῷ κόσμῳ προσωπικῶς καί ὑποστατικῶς, ὡς ὁ Ὤ ν, καί ὄχι ὡς μία ἀπρόσωπος, ἀμέθεκτος καί ἀπρόσιτος ἀνωτέρα δύναμις. Οὕτως, ὁ μύστης τῶν ἀπορρήτων τῆς Θεότητος γίνεται δημιουργός καί φορεύς πολιτισμοῦ, δεχόμενος πρῶτος τήν ἀποκάλυψιν τοῦ προσωπικοῦ Θεοῦ, μετά τοῦ Ὁποίου ὡμίλει καί ὁμιλεῖ ἐνώπιος ἐνωπίῳ.

Διά τοῦτο, ἀδελφοί Ὀρθόδοξοι Γεωργιανοί, πρέπει νά δοξάζωμεν τόν Θεόν καί νά εἴμεθα ὑπερήφανοι διότι ἐγεννήθητε καί ἐγεννήθημεν Ὀρθόδοξοι καί ἀνετράφητε εἰς μίαν Ὀρθόδοξον Χώραν, μάλιστα μέ τοιαύτην πλουσίαν ἱστορίαν καί πολιτισμόν, ὡς ἡ ἔνδοξος καί γενναία τῆς Γεωργίας. Μή συγκινεῖσθε ἐκ τῶν φαινομενικῶς πολιτιστικῶν ἐπιτευγμάτων τοῦ παρόντος αἰῶνος τῆς ἀποστασίας, ὁ ὁποῖος ἔχει ὑπερβῆ ἀσυλλήπτως τάς τεχνολογικάς δυνατότητας πάσης ἄλλης ἐποχῆς, ἀλλά συγχρόνως ἔχει ἀνοίξει καί τό λεγόμενον "κουτί τῆς Πανδώρας", ἐκ τοῦ ὁποίου δύνανται νά ἐλευθερωθοῦν δυνάμεις ἱκαναί νά καταστρέψουν  τόν κόσμον ἅπαντα, "στοιχεῖα καυσούμενα", ἐπαρκοῦντα διά νά κατακαύσουν "τήν γῆν καί τά ἐν αὐτῇ ἔργα" (πρβλ. Β΄ Πέτρ. γ΄, 10).

Ἀλλοίμονον εἰς τήν ἀνθρωπότητα, ἐάν ἡ σύγχρονος τεχνογνωσία καί τεχνολογική δύναμις, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἱκαναί νά μεταποιήσουν τήν γῆν ὅλην εἰς παράδεισον, δέν ἀξιοποιηθοῦν ἐπωφελῶς δι' αὐτήν. Ἡμεῖς ὅμως, ὡς χριστιανοί καί γνήσια τέκνα τοῦ οὐρανίου Πατρός, δέν πτοούμεθα ὑπό τῆς καταστάσεως ταύτης, ὑπό τῆς πενίας, τῆς οἰκονομικῆς κρίσεως, τῶν ἀδικιῶν, τῆς συκοφαντίας, τῶν πολέμων, τῶν συσσωρευομένων καθ᾿ ἡμέραν τρομακτικῶν ἀπειλῶν. Πᾶσαι αἱ ἀνωτέρω ἀνθρώπιναι καταστάσεις, δέν δημιουργοῦν πολιτισμόν. Ὁ Ὀρθόδοξος πολιτισμός δέν εἶναι "γῆ καί σποδός", ἀλλά κ α τ α ξ ί ω σ ι ς καί π ρ ο σ δ ο κ ί α:  "Προσδοκῶμεν καί σπεύδομεν τήν παρουσίαν τῆς τοῦ Θεοῦ ἡμέρας, [...] καινούς δέ οὐρανούς καί γῆν καινήν κατά τό ἐπάγγελμα αὐτοῦ προσδοκῶμεν, ἐν οἷς δικαιοσύνη κατοικεῖ” (πρβλ. Β΄Πέτρου γ΄, 12-13). Καί ἡ δικαιοσύνη δι᾿ ἡμᾶς εἶναι ὁ ἴδιος ὁ Χριστός.

Διά τῆς ἀπομονώσεώς του εἰς τάς τεχνολογικάς ἐφευρέσεις καί εἰς τόν ὑλικόν κόσμον ὁ δυτικός ἄνθρωπος ἀποθνήσκει καί ἐξαφανίζεται. Ἡ θεοποίησις τῆς λογικῆς, ὁ ναρκισσισμός του, εἶναι ὁ τάφος ἐκ τοῦ ὁποίου δέν δύναται νά ἀναστήσῃ ἑαυτόν. Καί βλέπομεν ὅτι, ἐνῷ ὁ ἄνθρωπος κατακτᾷ καί κερδίζει ὅλον τόν κόσμον, μεταβαίνει εἰς τό διάστημα καί εἰς τούς ἄλλους πλανήτας, κατά παραχώρησιν πάντοτε τοῦ Θεοῦ, ὅμως δέν δύναται νά ἐπιλύσῃ τά βασικώτερα προβλήματα τῆς ζωῆς καί νά δικαιώσῃ τήν ὕπαρξίν του. Ὁ Ὀρθόδοξος Θεάνθρωπος ὅμως ἔχει λύσει ὅλα αὐτά τά προβλήματα. Καί τά ἔλυσε μέ α ὐ τ ο θ υ σ ί α ν. Ἐνῷ εἰς τόν σύγχρονον δυτικόν καί μή κόσμον, λαοί, φυλαί καί κράτη καί ἐπί μέρους ἄτομα, νομίζοντα ὅτι εἶναι μόνιμοι φορεῖς "ἱκανοῦ νοός" καί ὅτι δύνανται δι᾿ αὐτοῦ νά ρυθμίσουν τά πάντα, ἐφαρμόζουν τό δόγμα "θυσίαζε τόν ἄλλον χάριν τοῦ ἑαυτοῦ σου",  ὁ Θεάνθρωπος Χριστός καί ὁ χριστοποιημένος ἄνθρωπος ἐφαρμόζουν τό δόγμα, ὄχι τό ἐξελθόν "παρά Καίσαρος Αὐγούστου", ἀλλά τό δόγμα τοῦ ἀδυνάμου καί διά τοῦτο παντοδυνάμου Κυρίου, "θυσίαζε τόν ἑαυτόν σου χάριν τῶν ἄλλων"· ἡ γάρ δύναμις τοῦ Κυρίου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται, εἰς τόν Σταυρόν, διά νά φέρῃ τήν Ἀνάστασιν τοῦ ἰδίου ὡς Θεοῦ καί τοῦ δημιουργήματός Του δι᾿ αὐτῆς.

Ὁ δυτικός κόσμος ἵσταται ἀδύναμος καί ἀνήμπορος ἐνώπιον τοῦ αἰωνίως ἀλύτου προβλήματος τοῦ θανάτου. Ὁ Θεάνθρωπος Χριστός ὅμως τό ἔλυσε διά τῶν παθῶν, τῆς σταυρικῆς θυσίας, τῆς ταφῆς καί τῆς Ἀναστάσεώς Του. Μέ τήν Χάριν καί μέ τήν βοήθειάν Του τό λύομεν καί ἡμεῖς, συμμετέχοντες εἰς τά ἴδια παθήματα διά νά ἀναστηθῶμεν μαζί Του.

Ἀγαπητοί ἐν Χριστῷ ἀδελφοί,

Ὁ Θεός, ὡς ἐπιβεβαιοῖ ἀψευδῶς ὁ ἴδιος διά τοῦ πρώτου βιβλίου τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, τῆς Γενέσεως, "εἶδε τά πάντα ὅσα ἐποίησε, καί ἰδού καλά λίαν· καί συνετελέσθησαν ὁ οὐρανός καί ἡ γῆ καί πᾶς ὁ κόσμος αὐτῶν" (Γεν. 1,31-2,1). 

Καί ὁ Μέγας Βασίλειος προσφυῶς δογματίζει: "Υἱούς ἐγέννησα καί ὕψωσα, αὐτοί δέ μέ ἠθέτησαν [...] Γενέσεως εἴδη δύο: Ἡ μέν, ἡ κατά Θεόν μόρφωσις, ἐξ ἔργων καί παραδοχῆς δογμάτων ἐπιτελουμένη· ὡς γεννᾷ Παῦλος διά τοῦ Εὐαγγελίου [...] ἡ δέ τίς ἐστιν, ἡ εἰς τόν βίον εἴσοδος, ὡς τό, Αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως [...] Μεγάλη μέν οὖν κατηγορία, καί τόν υἱόν ὄντα καί τῆς σωματικῆς γενέσεως τετυχηκότα, ἀγνώμονα εἶναι περί τόν γεννήσαντα· ἀφορήτου δέ μίσους ἄξιος ὁ καί ὑψωθείς τῷ γενέσθαι τῶν οὐρανίων μέτοχος, καί μηδέ οὕτως ἐπιμένων τῇ πρός τόν εὐεργέτην ἀγάπῃ (Εἰς τόν Προφήτην Ἠσαΐαν). 

Ὁ Ὀρθόδοξος πολιτισμός ἔχει "πνοήν ζωῆς", ἤ μᾶλλον ἐμπνέεται ἀπό "πνοήν ζωῆς" καί μεταβάλλεται εἰς "ψυχήν ζῶσαν" (Γεν.β,7), κατά τόν ἴδιον τρόπον ὅτε "ἔπλασεν ὁ Θεός τόν ἄνθρωπον χοῦν ἀπό τῆς γῆς καί ἐνεφύσησεν εἰς τό πρόσωπον αὐτοῦ πνοήν ζωῆς, καί ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχήν ζῶσαν" (Γεν. β΄,7). Τοιουτοτρόπως καί ὁ "χοῦς" καί ἡ "ὕλη" καί τό πεπερασμένον ἀνθρώπινον "πνεῦμα" καί ἡ "λογική" μεταποιοῦνται ὑπό τοῦ Ὀρθοδόξου καλλιτέχνου, διά τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, καί δίδεται εἰς αὐτά "πνοή ζωῆς". Ὅλη ἡ παράδοσις καί ἡ πίστις μας εἶναι μία  μ α ρ τ υ ρ ί α  Ὀρθοδόξου πολιτισμοῦ, "χάριτος καί ἀληθείας". Καί ἀληθῶς καί ἐμπειρικῶς "ἡ Χάρις καί ἡ ἀλήθεια διά Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο" (Ἰωάν. α΄, 17-18).

Ἡ Θεία Λειτουργία, ὡς θεόπνευστα κείμενα καί ὡς ἀναίμακτος προσφορά "ὑπέρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς καί σωτηρίας”, ἡ ἐμπνευσθεῖσα ὑπό τοῦ Ἁγίου Πνεύματος διδασκαλία καί οἱ θησαυροί τῶν Πατέρων τῆς Ὀρθοδόξου καθ᾿ ἡμᾶς Ἀνατολῆς, αἱ Ἱεραί Εἰκόνες, τά ἱερά ἀντικείμενα τῆς Θείας Λατρείας, αἱ ἀναρίθμητοι ἐκφάνσεις τῆς καθ᾿ ἡμέραν λατρευτικῆς καί προσευχητικῆς καί πνευματικῆς ζωῆς τοῦ Ὀρθοδόξου πιστοῦ, διά τῆς ἀσκήσεως καί τῆς νηστείας, διά τῆς προσηλώσεως εἰς τό θεῖον, εἰς τόν "ἀοράτως συνόντα" καί συμπορευόμενον Κύριον, αὐτό τοῦτο τό Ὀρθόδοξον  βίωμα  καί ἔθος ἀποτελοῦν στοιχεῖα τοῦ Ὀρθοδόξου Πολιτισμοῦ ἀπό τῆς ἐμφανίσεως τοῦ Κυρίου, τοῦ Βυζαντινοῦ καί τοῦ μεταβυζαντικοῦ Πολιτισμοῦ, τῆς κληρονομίας μας, ἡ ὁποία δέν περιορίζεται εἰς τόπον καί χρόνον, ἀλλά ὑπερβαίνει καί τόν τόπον  καί τόν χρόνον, καί μεταβιβάζει πρός τό αἰώνιον. Ὁ Ὀρθόδοξος πολιτισμός εὑρίσκεται μακράν θρησκευτικῶν φανατισμῶν καί μονομερείας καί ἐκφράσεως τοῦ ἐθνοφυλετικοῦ στοιχείου, εἶναι ἀ π ό λ υ τ ο ς, ἀνήκει εἰς πάντας· εἶναι αἰώνιος· εἶναι τά πάντα καί ἐν πᾶσι Χριστός, ὁ "μελιζόμενος καί μηδέποτε διαιρούμενος".  

Διά τοῦτο καλοῦμεν ἑαυτούς καί ἀλλήλους νά στραφῶμεν εἰς τάς εὐγενεῖς καί καλλιελαίους ρίζας τοῦ Ὀρθοδόξου Θεανθρωπίνου πολιτισμοῦ μας. Ἄς καλλιεργήσωμεν  αὐτό τό πνεῦμα τῆς περιφρονήσεως τῆς παρούσης ζωῆς χάριν τῆς οὐρανίου πολιτείας, τό ὁποῖον ἐκαλλιέργησαν οἱ Μάρτυρες, οἱ Ἱεράρχαι, οἱ Ἀσκηταί, οἱ Ὅσιοι καί γενναῖοι αὐτῆς τῆς αἱματοποτίστου καί εὐλογημένης Ὀρθοδόξου Γεωργιανῆς γῆς. Ἡ ὡραία αὐτή Χώρα ἔχει ἀναδείξει τόσους πολλούς καί τόσον μεγάλους Ἁγίους, πραγματικούς ἀνθρώπους τοῦ πνεύματος, εἰς τήν μακραίωνα ἱστορίαν της. Ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι "πάντες τό αὐτό βρῶμα πνευματικόν ἔφαγον, καί πάντες τό αὐτό πόμα πνευματικόν ἔπιον· ἔπινον γάρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας, ἡ δέ πέτρα ἦν ὁ Χριστόςʹ (Α´ Κορ. ι' 3-4). Αὐτό τό ποτήριον τούς εἶχε μεθύσει καί δέν ᾐσθάνοντο τόν κόσμον, ἀλλά εἶχον γίνει ὡς ἀναίσθητοι εἰς τάς θλίψεις καί τήν τραχύτητα τῆς χριστιανικῆς ὁδοῦ, ἐπειδή κατά πᾶσαν ὥραν εἶχον ἐστραμμένα τά ὄμματα εἰς τόν Θεόν καί Πατέρα των καί ἔβλεπον διά τοῦ κρυπτοῦ ὀφθαλμοῦ τῆς πίστεως αὐτά τά ὁποῖα εἶναι ἀόρατα καί μή αίσθητά. Αἱ ἐπαγγελίαι τοῦ Θεοῦ εἶχον διδάξει εἰς αὐτούς τήν ἀφοβίαν, τήν ὑπομονήν εἰς τούς πειρασμούς, τήν ἀνδρείαν τῆς καρδίας, καί τό μόνον τό ὁποῖον ηὔχοντο καί ἐπεθύμουν ἦτο τό "γενηθήτω, Κύριε, ἐπ᾿ ἐμοί τό θέλημά Σου", καί ἡ προσευχή "ὡς οἶδεν ἡ εὐσπλαγνία Σου, ἡ Χάρις Σου, ἡ ἀνεξικακία Σου, Σύ κυβέρνησον τήν ζωήν μου καί σῶσον με". Ὁ Ὀρθόδοξος πολιτισμός δέν ἀποβλέπει εἰς τό παρόν, διότι "πείθουσι γυμνά τούς ὁρῶντας ὀστέα, ὡς οὐδέν ἡμῖν προσφυές τῶν ἐνθάδε" (Τά γυμνά κόκκαλα πείθουν ὅσους τά βλέπουν, ὅτι τίποτε ἀπό τά γήϊνα δέν εἶναι δικό μας) (Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Ἔπη Θεολογικά, Ποίημα ΛΒ´, Γνωμικά δίστιχα).

Ἠθελήσαμεν, Μακαριώτατε, ἀδελφοί Ἱεράρχαι, Πατέρες, Ἀδελφοί καί Ἀδελφαί, εὐλογημένοι Γεωργιανοί, "μεμνημένοι τῆς σωτηρίου ἐντολῆς, καί πάντων τῶν ὑπέρ ἡμῶν γεγενημένων, τοῦ σταυροῦ, τοῦ τάφου, τῆς τριημέρου ἀναστάσεως, τῆς εἰς οὐρανούς ἀναβάσεως, τῆς ἐκ δεξιῶν καθέδρας, τῆς δευτέρας καί ἐνδόξου πάλιν παρουσίας" (Εὐχή Θείας Ἀναφορᾶς Θείας Λειτουργίας τοῦ Ἱεροῦ Χρυσοστόμου) νά ὁμιλήσωμεν σήμερον ὡς Ὀρθόδοξος πρός ἀληθεῖς Ὀρθοδόξους "ἐν πνεύματι καί ἀληθείᾳ". Ὡς ἄνθρωπος σάρκα φοροῦντες καί τόν κόσμον οἰκοῦντες, διό καί διά νά ὀμιλήσωμεν πολιτισμικῶς σᾶς μεταφέρομεν τό ἀψευδές καί φωτεινόν παράδειγμα τοῦ Κυρίου, τῶν Ἀποστόλων καί τῶν Πατέρων. Τά λεχθέντα ὑπό τῆς ἡμετέρας Μετριότητος περί Ὀρθοδόξου Πολιτισμοῦ,  δέν εἶναι ἰδικά μας,  εἶναι τοῦ Κυρίου καί τῆς Ὀρθοδόξου Παραδόσεως καί τῆς Ἀληθείας τοῦ Κυρίου, ὁ Ὁποῖος εἶναι ἡ Ὁδός καί ἡ Ἀλήθεια καί ἡ Ζωή.  Εἶναι χάρισμα. Καί τό χάρισμα εἶναι δῶρον τοῦ Ἁγίου Πνεύματος (πρβλ. Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, Ἔπη Θεολογικά, Ποίημα ΛΒ´, Γνωμικά δίστιχα). Ὅπως κ α τ ά κ τ η σ ι ς καί χάρισμα εἶναι ὁ πολιτισμός τῆς Ὀρθοδόξου Γεωργίας. Ὅπως χάρισμα καί εὐλογία εἶναι ἡ παρουσία ἐπί τό πηδάλιον τοῦ σκάφους τῆς τοπικῆς Ἐκκλησίας τῆς Ὑμετέρας Μακαριότητος, πεφιλημένε ἀδελφέ Πατριάρχα κύριε Ἠλία, ὁ ὁποῖος διά τῆς προσφορᾶς Σας ὡς κληρικοῦ, Ἱεράρχου καί Πατριάρχου ἐδημιουργήσατε    π ο λ ι τ ι σ μ ό ν.

Σᾶς εὐχαριστοῦμεν διά τήν τιμήν νά ὁμιλήσωμεν σήμερον ἐνώπιόν σας, τοῦ ἐκλεκτοῦ τούτου ἀκροατηρίου καί τῶν λίαν προσφιλῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου Ἀνδρέου, μέ ἀφορμήν τήν ἔναρξιν τοῦ ἐπιστημονικοῦ τούτου Συνεδρίου. Εὐχαριστοῦμεν διά τήν ὑπομονήν σας, τήν θερμήν ὑποδοχήν σας καί τούς καρδιακούς λόγους τῆς ἀγάπης σας, οἱ ὁποῖοι, παρά τό ἐξωτερικόν ψῦχος, θερμαίνουν τάς καρδίας.

Εὐχόμεθα ὁ προστάτης μας Ἅγιος Ἀνδρέας, ὁ Πρωτόκλητος, ὁ μαθητευθείς πλησίον τοῦ ἀποκεφαλισθέντος Ἰωάννου τοῦ Προδρόμου τό πρῶτον, καί ἐν συνεχείᾳ ὡς ἀκόλουθος πιστός τοῦ Κυρίου, νά εὐλογῇ πλουσίως τό ἔργον τοῦ Πανεπιστημίου καί τάς ἐργασίας τοῦ ἀρχομένου Συνεδρίου, καί νά καλῇ πάντας τούς ἐνταῦθα προσερχομένους εἰς τόν ἠγαπημένον Διδάσκαλόν του.

Ο Πέρσης Οσιομάρτυρας και η γιορτή τού «Τάση»

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Στη Ζάκυνθο, όπως και παλιότερα είχαμε ξαναγράψει, υπάρχουν πολλές διαφορετικότητες, τόσο στη λατρεία, όσο και στην ημέρα της γιορτής των διάφορων βαπτιστικών ονομάτων. Αυτό, πιθανόν, οφείλεται στην τοπική μας ιστορία, την εντελώς διαφορετική απ’ αυτήν του ελληνικού χώρου, την συνεχή επαφή μας με την Δύση και στην ιδιοσυγκρασία των κατοίκων του νησιού, η οποία είναι αιτία καλών και κακών, αλλά προπάντων αφορμή για δημιουργία και σωστική ιδιαιτερότητα.

Μια από αυτές τις «παρεκκλίσεις» είναι η συνήθεια να μην γιορτάζει το όνομα «Αναστάσιος» (κοινά «Τάσης») την ημέρα της Ανάστασης, όπως αλλού συμβαίνει, αλλά στις 22 του Γενάρη, ημερομηνία κατά την οποία το ημερολόγιο, σε δεύτερη ομολογουμένως μοίρα και δίχως σταυρό, σημειώνει την μνήμη του Οσιομάρτυρα Αναστασίου του Πέρση. 

Κι αυτό δεν είναι τυχαίο. Πρώτα απ’ όλα οι χειμωνιάτικες γιορτές έχουν μια δική τους ζεστασιά και μεγαλοπρέπεια κι ύστερα το Πάσχα όλοι γιορτάζουν κι όλοι εύχονται κι αντεύχονται. Δεν μπορεί, λοιπόν, να είναι μια ξεχωριστή στιγμή για τους εορτάζοντες. Οι Ζακυνθινοί, γι’ αυτό, ζήτησαν μιαν άλλη μέρα, λίγο μετά τις μεγάλες γιορτές του Δωδεκαημέρου, διάλεξαν έναν από τους πολλούς ομώνυμους Αγίους και τον έκαναν, όπως θα δούμε και στη συνέχεια, δικό τους. Εξάλλου, το όνομα «Αναστάσιος» είναι από τα πιο γνωστά του νησιού. Αλλά και η λατρεία του φερώνυμου Μάρτυρα έχει παλιές ρίζες στον τόπο μας.

Εκκλησία του υπήρχε πριν τον σεισμό στην μέση περίπου της πόλης κι εκεί γινόταν ανέκαθεν η γιορτή της επετείου του μαρτυρίου του. Ο ναός αυτός κτίστηκε στα τέλη του 17ου αιώνα από τον Πρωτοπαπά Κρήτης Στέφανο Παλαδά και σήμερα μια φερώνυμη οδός μας θυμίζει την παρουσία του. Αλλά και στο κτήμα της οικογένειας των Μαρτελάων στο χωριό Μπουγιάτο υπήρχε ιερή στέγη στ’ όνομα του Οσιομάρτυρα, η οποία ερειπώθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, χωρίς να ξαναχτιστεί.

Μα αυτές οι δύο περιπτώσεις δεν είναι και οι μόνες, που μας δείχνουν την λατρεία του Πέρση Αγίου στο νησί της Ζακύνθου. Στην εκκλησία της Παναγίας της Τριμάρτυρος, στο προάστιο Ακρωτήρι, η τέταρτη δεσποτική εικόνα του τέμπλου, αυτή που αναφέρεται στην ονομασία του ναού, απεικονίζει τον Άγιο Αναστάσιο, μαζί – για άγνωστους, προς το παρόν, λόγους – με τους Μάρτυρες Γεώργιο και Λουκία. Το έργο αυτό είναι ενυπόγραφη δημιουργία του γνωστού και σημαντικού αγιογράφου Νικολάου Καλ(λ)έργη και φέρει την χρονολογία ΑΨΚΔ (1724).

Επίσης στο Μουσείο Ζακύνθου υπάρχει μια μικρών διαστάσεων εικόνα του Αγίου Αναστασίου, η οποία προέρχεται από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου των Καλογραιών ή τση Κυπριάνας, που βρισκόταν στους πρόποδες του Κάστρου, πίσω ακριβώς από την Πικριδιώτισσα. Μα και στον ίδιο χώρο (αίθουσα Γ΄) φυλάσσεται αποτοιχισμένη τοιχογραφία με ολόσωμο, μετωπικό Άγιο, με σκηνή του μαρτυρίου του στο πάνω μέρος, που πιστεύεται πως εικονίζει τον εκ της Περσίδος ορμώμενο Άγιο.

Η μνήμη, όμως, του Μάρτυρα γιορταζόταν επίσημα και στην εκκλησία του Αγίου Αντωνίου του Ανδρίτση, όπως προκύπτει από τον κώδικά της. Εκεί υπήρχε τεμάχιο των λειψάνων του, το οποίο είχε αφιερώσει ο ετεροθαλής αδελφός του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού, Ροβέρτος, για προσωρινή φύλαξη, μέχρι να τελειώσουν οι εργασίες συντήρησης στον γειτονικό Άγιο Ηλία και να δοθεί εκεί το ιερό κειμήλιο.

Αυτό, όμως, που δείχνει την διάδοση της λατρείας του άγνωστου στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο Αγίου στη Ζάκυνθο, είναι η συγγραφή και εκτύπωση ειδικής εορτάσιμου ακολουθίας, για χρήση στους εορτάζοντες και όχι μόνο ναούς του νησιού, μια και αυτή του μηναίου δεν εξυπηρετούσε, έχοντας δώσει τα πρωτεία στον συνεορταζόμενο με τον Οσιομάρτυρα Απόστολο Τιμόθεο.

Η φυλλάδα αυτή τυπώθηκε στην Πάτρα από τον Ιωάννη Κατραμή, ο οποίος ήταν ένας από τους συνιδιοκτήτες της εκκλησίας του κέντρου της πόλης, μετά τον θάνατο του Παλαδά και δείχνει το πόσο γνωστή ήταν προσεισμικά και εκκλησιαστικά η λατρεία του Αγίου Αναστασίου στον τόπο μας.

Μα και ο λόγιος ιερωμένος Αναστάσιος Γόρδιος δεν λησμόνησε τον έχοντα το όνομά του Άγιο, όταν ευρισκόμενος στο λοιμοκαθαρτήριο του νησιού έγραψε ιαμβικά επιγράμματα για όλες τις εκκλησίες της πόλης. Έτσι, εκμεταλλευόμενος την συνωνυμία, του αφιέρωσε τους εξής περιεκτικούς στίχους: «Ομώνυμόν σοι προσκυνήσων εκ πόθου / τω σω ναώ πάρειμι και με προσδέχου».

Όσον αφορά στην διάδοση της λατρείας του Αγίου Αναστασίου του Πέρσου στη Ζάκυνθο, δεν πρέπει να παραβλέψουμε το γεγονός πως το λείψανό του φυλάσσεται ολόσωμο στην εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου της Αμπέλου στην Βενετία και πως από εκεί πρέπει να έγινε γνωστή στον τόπο μας.

Εκκλησία του Οσιομάρτυρα δεν υπάρχει σήμερα στο νησί, ούτε πουθενά τιμάται η μνήμη του. Υπάρχουν, όμως, πάμπολλα ονόματα, που γιορτάζουν στις 22 Ιανουαρίου και συνεχίζουν την παράδοση. Την επόμενη Τρίτη θα ξαναγιορτάσουν. Χρόνια τους πολλά.

Zαχαρία Στουφή: ΤΟ ΣΤΑΡΙ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ

Το λάδι, το κρασί και το στάρι είναι οι πρώτες ύλες ενός νοικοκυριού της αγροτικής οικογένειας. Είναι, όμως, και τα πλέον διαδεδομένα ελληνικά προϊόντα από αρχαιοτάτων χρόνων. Είναι, λοιπόν, φυσικό να έχουν περάσει μέσα στην κουλτούρα μας και στον πολιτισμό μας. Στον «ταφικό» πολιτισμό της Ελλάδας, το στάρι συνεχίζει να παίζει κεντρικό ρόλο, όμως πριν απ’ όλα θα ήθελα να ξεκινήσω αυτήν την προσέγγιση από το χωριό μου όπου η γη του είναι, ίσως, ο καλύτερος σιτοβολώνας της Ζακύνθου.

            Και στα τρία χωριά – ενορίες, Άνω, Μέσω και Κάτω Βολίμες, παράγονταν κάθε χρόνο χίλιοι τόνοι στάρι, επρόκειτο, δηλαδή, κατά έναν τρόπο για μονοκαλλιέργεια. Τα Ψυχοσάββατα, «του ψυχώνε», η κάθε γυναίκα έφτιαχνε κόλλυβα και τα πήγαινε στην Εκκλησία για διάβασμα. Έξω από  τον ναό, περίμεναν τα παιδιά και σε κάθε μία που έβγαινε με διαβασμένα τα ονόματα και το κόλλυβο της έλεγαν «Θεός, σχωρέστους» και αυτή έβαζε από λίγα κόλλυβα σε κάθε σακούλι που κρατούσαν τα παιδιά.

            Αυτό δεν ξέρω πόσο παλαιό έθιμο είναι, πάντως από τον πόλεμο και μετά λειτούργησε σαν ένα είδος ζητιανιάς από τα πάμπτωχα παιδιά του χωριού. Κάτι άλλο διαφορετικό που συμβαίνει μέχρι και σήμερα είναι η περίεργη χρήση που έχει το στάρι στο πανηγύρι του Αγίου Δημητρίου στην Άνω Βολίμα. Στο πανηγύρι φτιάχνουμε κόλλυβα-σπερνά και τα μοιράζουνε στο τέλος της δοξολογίας, κάτι ανάλογο με τον άρτο που δίνουνε στην υπόλοιπη Ελλάδα. Η θεολογική εξήγηση που μπορεί να δοθεί είναι πως το γενέθλιο ενός Αγίου είναι η ημέρα της κατά σάρκας κοίμησής του, άρα το πανηγύρι της εορτής του είναι το κόλλυβο-μνημόσυνο που τελεί η Εκκλησία στη μνήμη του Αγίου της. Έτσι, λοιπόν, δικαιολογούνται και τα σπερνά. Όμως στην περίπτωση του χωριού μου, υπάρχουν δύο λεπτομέρειες που με κάνουν να υποψιάζομαι άλλα πράγματα.

            Το γεγονός ότι οι Βολίμες είναι μεγάλος σιτοβολώνας, δηλαδή ευδοκιμεί το στάρι που εξασφαλίζει το βασικότερο συστατικό της τροφής, σε συνδυασμό με την λατρεία του Αγίου Δημητρίου, με κάνει να φαντάζομαι ένα αρχαίο ιερό της θεάς Δήμητρας, όπου κατά την αρχαιότητα έφτιαχναν οι γυναίκες αυτό που σήμερα λέμε σπερνά ή κόλλυβα και τα πρόσφεραν στη θεά της γεωργίας σαν ευχαρίστηση για την εύφορη γη που τους χάρισε, αλλά και σαν ένα είδος τελετουργικής αναπαράστασης για την επιστροφή της Περσεφόνης από τον Άδη. Δυστυχώς, παρά τις δεκάδες αρχαίων τάφων που έχουν έρθει στο φως από τυχαία περιστατικά, ποτέ στο χωριό δεν έγιναν αρχαιολογικές έρευνες, γι’ αυτό και δεν μπορώ να στηρίξω αυτά που λέω και τα αφήνω να πλανώνται στον χώρο της φαντασίας μου.

Η λατρεία της Δήμητρας, σίγουρα, επιβίωσε και στους χριστιανικούς χρόνους. Σύμφωνα με το βιβλίο Νεοελληνική Μυθολογία του Ν. Πολίτη (σελ. 46), ο Γάλλος Φραγκίσκος Λένορμαν διέσωσε το 1860 στην Ελευσίνα τον βίο της Αγίας Δήμητρας. Πρόκειται για μια Αθηναία γριά, ονόματι Δήμητρα, που ήταν πολύ καλή χριστιανή και είχε μια πανέμορφη κόρη. Κάποτε ένας Τούρκος αγάς της την έκλεψε και η γριά Δήμητρα άρχισε να την ψάχνει από τόπο σε τόπο. Κανένας δεν την βοήθησε, παρά μονάχα στην Ελευσίνα την περιμάζεψε η οικογένεια ενός κοτζαμπάση. Ο γιος του κοτζαμπάση που ήταν παλικάρι, της υποσχέθηκε να την βρει και να την ελευθερώσει, κάτι που κατάφερε μετά από πολλές περιπέτειες και δυσκολίες. Αφού η ανθρώπινη δύναμή του δεν του αρκούσε, ζήτησε την αρωγή της Παναγίας και τάχθηκε μοναχός. Όταν επέτυχε τον στόχο του, επέστρεψε με την όμορφη κόρη στην Ελευσίνα και την παρέδωσε στη γριά μητέρα της την Δήμητρα και στη συνέχεια ο νέος πήγε στο μοναστήρι. Τότε ήταν Άνοιξη και η Αγία ευλόγησε τους αγρούς της Ελευσίνας θέλοντας να ευχαριστήσει αυτούς που της συμπαραστάθηκαν. Κανείς δεν ξέρει τι απέγινε η Αγία μητέρα με την κόρη της, αλλά έκτοτε, τα χωράφια της Ελευσίνας, χάριν στην ευλογία της Αγίας, εξακολουθούν να είναι εύφορα. Αυτή η παράδοση είναι μόνο λαϊκή και ποτέ δεν αναγνώρισε ή εόρτασε η επίσημη Εκκλησία αυτή την Αγία.

Μια άλλη λαϊκή παράδοση από την Ήπειρο, και κοντά στην περιοχή που είναι οι πύλες του Άδη, εκεί δηλαδή που έγινε η αρπαγή της Περσεφόνης, κάνει λόγο για έναν νεαρό Άγιο Δημήτριο, πανέμορφο που λόγω της ομορφιάς του, τον άρπαξε ο τσιφλικάς Καρά Σεϊτάν (Μαύρος Δαίμονας) και τον σκότωσε επειδή ο νεαρός Άγιος δεν ενέδωσε στις διεστραμμένες επιθυμίες του. Ο τόπος που λατρεύτηκε αυτός ο Άγιος είναι τα Ιωάννινα και η διάδοσή του δεν ήταν πολύ μεγάλη, ωστόσο ο Λένορμαν μαρτυρεί ότι είδε την εικόνα του σε Εκκλησίες αγροτικών οικισμών, ντυμένο με αλβανική φορεσιά (φουστανέλα). Η ορθόδοξη Εκκλησία δεν αναγνώρισε ποτέ επίσημα τη λατρεία αυτού του Αγίου.

Όλα αυτά μαρτυρούν τη συνέχιση μιας παράδοσης που πηγάζει από την αρχαιότητα και τα ελευσίνια μυστήρια και φτάνει στις μέρες μας, προσαρμοσμένη στη χριστιανική θρησκεία.

Για την Εκκλησία είναι ορθόδοξη παράδοση ο ευπρεπισμένος δίσκος με το βρασμένο στάρι που περιέχει και άλλους σπόρους, όπως αμύγδαλα, καρύδια και σπόρους ροδιού (σπόρους ροδιού έφαγε και η Περσεφόνη για να ξαναγυρίσει στον Άδη). Τα κόλλυβα συμβολίζουν τις ψυχές των κεκοιμημένων χριστιανών που αναμένουν την κοινή ανάσταση.  Ο συμβολισμός δε αυτός βασίζεται σε σχετικούς λόγους του Χριστού (Ιωάν. ΙΒ΄ 24) και του Αποστόλου Παύλου (Α΄ Κορ. ιε΄ 36-44). Η μετά την τέλεση των μνημοσύνων διανομή των «κολλύβων» είναι μια υλοποίηση της συμπαράστασης της εκκλησιαστικής κοινότητας προς το αποθανόν μέλος της και με τον απτό, οπτικό και γευστικό αυτόν τρόπο, οι ορθόδοξοι εκφράζουν την πίστη και την ελπίδα τους στην κοινή ανάσταση και την δια του αναστάντος Χριστού αιώνια συνέχιση της ζωής.

Όσο κι αν φαίνεται περίεργο, σε μια εποχή που τα πάντα είναι εμπορεύσιμα, ακόμα και οι περί θανάτου συνήθειες, τα κόλλυβα που πια σπανίως φτιάχνονται στα σπίτια, τα ετοιμάζουν τα γραφεία τελετών, όμως, τα Ψυχοσάββατα δεν υπάρχει τρόπος να προμηθευτεί κανείς από κάπου ένα πιάτο βρασμένο στάρι να το πάει στην Εκκλησία. Για παράδειγμα, οι φούρνοι που φτιάχνουν και εμπορεύονται τα πρόσφορα, δεν πουλάνε κόλλυβα τα Ψυχοσάββατα.

Παρ’ όλ’ αυτά, στο νησί της Καλύμνου εντόπισα ένα βιβλίο της δασκάλας Μαριάννας Γεωργ. Λαμπαδαρίου, Το πένθος και τα καθήκοντά μας προς τους νεκρούς, που ούτε λίγο ούτε πολύ, πρόκειται για τον πρώτο τσελεμεντέ κολλύβων στην Ελλάδα, που εκτός από τη συνταγή της κατασκευής τους, περιέχει και όλο το θρησκευτικό τελετουργικό, καθώς και 88 σελίδες με αντίστοιχα σχέδια υπό μορφή μακέτας με αναλυτικό υπόμνημα για τη διακόσμησή τους.

Η λέξη «κόλλυβα» απαντάται στο μεσαιωνικό λεξικό του Κριαρά και η μόνη ερμηνεία που της δίνεται είναι Νεκρική προσφορά από βρασμένο στάρι και άλλα υλικά. Στη λαϊκή φρασεολογία της Ζακύνθου συνταντάμε τη φράση του το ’βρασε το στάρι, που σημαίνει ότι τον σκότωσε, τον πέθανε. Η λαϊκή αντίληψη για τα κόλλυβα που έμεναν αφάγωτα και τα έριχναν για να τα φάνε τα πουλιά, σχετίζεται με την πεποίθηση πως τα πουλιά είναι οι ψυχές των νεκρών μας και ίσως να μην είναι τυχαίο που εκτός από τα κόλλυβα τους προσφέρουμε και ωμό σταράκι.

Το βράδυ της Κυριακής της Τυρινής (Τρινής) οι ψυχές επιστρέφουν στον πάνω κόσμο και γι’ αυτό δεν μαζεύουμε το τραπέζι του δείπνου για να μην πετάξουμε τα ψίχουλα που ξέμειναν μιας και θα τα φάνε οι ψυχές που θα ’ρθουν, ενώ εμείς θα κοιμόμαστε. Έτσι ακριβώς, όπως θα κοιμόμαστε και όταν θα χαθούν για πάντα τα αρχέγονα έθιμά μας.

[Λεζάντα φωτογραφίας: Καλύμνικο κόλλυβο από το βιβλίο της Μ. Γ. Λαμπαδαρίου, με διακοσμητικό σταυρό και στάχυα. Τα στάχυα στην αρχαιότητα συμβολίζουν τη θεά Δήμητρα].

Απόστολου Θηβαίου: ΟΙ ΝΑΟΙ (ποίημα)

Ετούτα τα ενδύματα που παραμένουν τακτικά μες στα μαγαζιά, ας φανταστούμε πως τα περισυνέλεξαν από τα νωπά χώματα των κοιμητηρίων. Πως ανήκαν στα τελειωμένα σώματα, ας φανταστούμε, στα σώματα που προσδοκούν τους άγριους ήχους ένα απόγευμα του μέλλοντος. Ας φανταστούμε με τι υπομονή προσμένουν τα καινούρια κορμιά, ετούτα τα ενδύματα. Ας φανταστούμε τα σπουργίτια, τις ερυθρές πεταλούδες που αναπηδούν μες στα χαλάσματά μας, ας γευτούμε το χώμα που λιγόστεψε επικίνδυνα εντός μας, ας φανταστούμε. Ίσως τότε αντιληφθούμε πως όλα ετούτα τα μαγαζιά των αστικών δρόμων, συνιστούν ναΐσκους, σημάνσεις πάει να πει, ανθρώπινες. Έπειτα με όλο μας το κέφι- θα δεις-, θα σκαρφαλώσουμε ξανά στις δροσερές μας γυναίκες.

[Εικαστικό σχόλιο: Τοιχογραφία από τάφο της Ποσειδωνίας. Σκηνή συμποσίου]

Παύλου Φουρνογεράκη: ΜΑΝΙΑΣΜΕΝΟΙ ΤΡΟΧΟΙ (ποίημα)

Οσμή βρυχωμένης ασφάλτου

η άδεια θέση

και τα βιβλία πώς ν’ ανοίξουν στη γνώση

Η σπίθα της νιότης

σάλεψε την ανταρσία στο ξέσπασμά της.

Άδη

πώς εράς το αρυτίδωτο την ώρα τού βλαστού του

γεννήτορες υφαίνουν γοερά την προίκα των αγγέλων

με το καντηλάκι στην άκρη του δρόμου

και την πρόληψη για φυλαχτό μας

Ζάκυνθος, 10-1-2013

[Εικαστικό σχόλιο στο ποίημα: Έργο τού Αλέξανδρου Βασμουλάκη]

Εφηβεία και Πρόληψη Τροχαίων Ατυχημάτων από την Οικογένεια και το Σχολείο

Ομιλία τού ΠΑΥΛΟΥ ΦΟΥΡΝΟΓΕΡΑΚΗ

Κυρίες και κύριοι,

Νομίζω πως οι πιο πολλοί μας έχουμε βιώσει μια μικρή ή μεγάλη εμπειρία από τροχαίο δυστύχημα ένα μπουκέτο λουλούδια, όμως, στην άδεια καρέκλα του σχολικού θρανίου, λίγο μετά, αφότου τρύπωσε ο Άδης κι έκλεψε τη ζωή μες στην καλύτερη την εφηβική την ώρα, είναι για μας τους δασκάλους τραγική εμπειρία. Τα παιδιά μας, οι μαθητές που καλούμαστε να διαπαιδαγωγήσουμε και που αγωνιζόμαστε να συμπορευθούμε στη σχολική τάξη και στη ζωή, με αυτή την ιδιαίτερη σχέση δασκάλου μαθητή, μας κάνουν να βογκάμε από τον πόνο της απουσίας τους ή στην καλύτερη περίπτωση να πονάμε από την πρόσκαιρη ή χρόνια αναπηρία,  μετά από ένα τροχαίο ατύχημα.

Εκείνες οι ώρες που τα δάκρυα δύσκολα κρύβουν τα αισθήματά μας δίνουν τη σκυτάλη στο χρόνο της περισυλλογής για τις ευθύνες του καθενός μας.

·   Τι κάναμε εμείς οι δάσκαλοί τους για να προλάβουμε την κακιά τη στιγμή;

·   Ενημερώσαμε;

·   Ευαισθητοποιήσαμε;

·   Αποτελέσαμε παράδειγμα για μίμηση σχετικά με την οδική συμπεριφορά μας;

Και τότε διαπιστώνουμε ότι οι απαντήσεις είναι αποκαρδιωτικές. Στο αναλυτικό πρόγραμμα των μαθημάτων της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης δεν συμπεριλαμβάνεται η μάθηση των κανόνων οδικής ασφάλειας κι εμείς  στο Λύκειο, εκεί που χτυπά η ένταση της εφηβείας, αδυνατούμε να αφιερώσουμε από το χρόνο διδασκαλίας γιατί πιέζει ή εξεταστέα ύλη.

Όσον αφορά επίσης στο δικό μας ρόλο, ως πρότυπα συμμόρφωσης με τον  κώδικα οδικής κυκλοφορίας, θα τον χαρακτήριζα αρκετά αμαρτωλό. Λίγοι είναι εκείνοι που φορούν κράνος όταν οδηγούν τα δίτροχά τους και αρκετοί είναι οι οδηγοί των τετράτροχων που στην κλειδαριά  της ζώνης ασφαλείας δεν θηλυκώνουν τη δικιά τους ζώνη, αλλά κάποιο υποκατάστατό  για να μη σφυρίζει η υπενθύμιση κινδύνου.

Αν επισκεφθείτε δε τις εισόδους των Λυκείων του νησιού μας θα βρείτε δεκάδες παρκαρισμένα μηχανές και μηχανάκια και αν ψάξετε στις τσέπες των νεαρών χρηστών τους δε θα βρείτε διπλώματα οδήγησης, και πολλές φορές ούτε και άδειες κυκλοφορίας. Δεν γίνεται λόγος, βέβαια, για κράνος και προστατευτική ενδυμασία. Στους δρόμους εξάλλου γύρω από τα σχολεία εκκωφαντικές εξατμίσεις μηχανών που κινούνται μόνο πάνω στην πισινή ρόδα (οι γνωστές μας σούζες) κάνουν επίδειξη ανδρικής δύναμης και δεξιοτεχνίας, κυρίως για την ερωτική προσέλκυση του άλλου φύλου.

Εμείς οι γονείς, από την προηγούμενη εποχή της σπατάλης και του δανεισμένου θεού του χρήματος,  θεωρήσαμε ότι επιτελούμε το καθήκον μας προς τα παιδιά μας, με τους να τους παρέχουμε πολλά υλικά αγαθά αλλά ελάχιστο από το χρόνο και τα αισθήματά μας. Άλλωστε, πού να τον βρούμε το χρόνο και τα αισθήματα, αφού έπρεπε να δουλεύουμε περισσότερο για το «εγώ» μας και για να προβληθούμε στους άλλους με τα αποκτήματά μας. Αγοράσαμε λοιπόν μηχανάκια στους ανήλικους γιους μας, επιτρέψαμε ή ανεχτήκαμε συνεπίβαση στις κόρες μας, κυρίως όμως αδιαφορήσαμε! Τα εμπιστευθήκαμε ως οδηγούς στα τροχοφόρα μηχανήματά μας (αυτοκίνητα, μηχανές, τρακτέρ κλπ) για να υπηρετήσουμε τον κακώς εννοούμενο ανδρισμό της κοινωνίας μας σε μια ηλικία που δεν έχουν ακόμα την απαιτούμενη ωριμότητα. Τα αφήσαμε να οδηγούν μόνα τους χωρίς τα εφόδια της γνώσης και της συνείδησης υπακοής στους κανόνες. Τα αφήσαμε απροστάτευτα σε μια κοινωνία ανάγωγη στους επικίνδυνους δρόμους των πεζών και των τροχοφόρων για να τα ξεφορτωθούμε, να μη μας κλέβουν από το χρόνο μας, όταν θέλουν να μετακινηθούν για το σχολείο τους, τα φροντιστήριά τους, τη διασκέδασή τους, να μεθύσουν ή ντοπαριστούν ανεξέλεγκτα στα βραδινά μπαρ, να δοκιμάζουν τις αντοχές, τις δικές τους και των τροχοφόρων.

Εκείνα ένιωσαν την ηδονή της ταχύτητας και της ελευθερίας, παρόλο που το κοντέρ έδειχνε το κόκκινο του κινδύνου και της ασυδοσίας. Στα ισχνά και ύπουλα ταπέτα της ασφάλτου δεν υπήρξε ο απαραίτητος φραγμός: η  σήμανση, ο έλεγχος της τροχαίας, το συναίσθημα του φόβου, αλλά και της αγάπης για τη ζωή τη δικιά τους, των οικείων και των φίλων τους που συνεπιβαίνουν ή θρηνούν μετά από πιθανό ατύχημα.

Εμείς  οι γονείς, ακόμα, αφεθήκαμε στις ξέφρενες ηδονές του υλοζωισμού μας, διαλύσαμε τις προσωπικές, οικογενειακές  και κοινωνικές μας σχέσεις, δε σκύψαμε στα αδιέξοδα των εφήβων για να καταλαγιάσουμε την ορμή και την ένταση της ηλικίας. Ενδώσαμε, υποχωρήσαμε στις πρόωρες βασανιστικές απαιτήσεις τους, ενώ παράλληλα παραμένουμε κάκιστα πρότυπα οδικής συμπεριφοράς.  

Είναι γεγονός ότι τα παιδιά στην εφηβεία ασκούν αφόρητες πιέσεις ανεξαρτησίας, νιώθουν την ανάγκη να γνωρίσουν και να βιώσουν γρήγορα τον κόσμο των μεγάλων. Η πορεία προς την ενηλικίωση συσσωρεύει δυσβάστακτη ενέργεια και οι έφηβοι χωρίς άθληση δεν ξέρουν πού να τη διοχετεύσουν. Πειραματίζονται για να εντυπωσιάσουν το άλλο φύλο, να εκφράσουν τον ερωτισμό τους ή την απογοήτευσή τους, να συγκριθούν με τους συνομηλίκους τους, να αντιδράσουν στην καταπίεση του σχολείου, της οικογένειας, της κοινωνίας κι έτσι παραδίδονται στην πλάνη της ταχύτητας. Πολλές φορές μάλιστα, προκαλούν τον ίδιο το θάνατο, γιατί μισούν τον εαυτό τους που δεν είναι διαφορετικοί ή θέλουν να προκαλέσουν τον πόνο στους ίδιους τους γονείς τους.

Δάσκαλοι και γονείς πρέπει να σκύψουμε στα ψυχολογικά προβλήματα των δεκαεξάρηδων. Η ενημέρωση και η συζήτηση, παρ’ όλες τις διαφωνίες και τις αρνήσεις, δρα κατασταλτικά, ωριμάζει τους νέους, δημιουργεί συνθήκες συναισθηματικής ασφάλειας. Η απομόνωση και το αγεφύρωτο χάσμα των γενεών γεννά τα δάκρυα και τα καντηλάκια της ασφάλτου.

Κυρίες και κύριοι,

Τα ελπιδοφόρα μηνύματα που μπορώ να σας μεταφέρω από τη σχολική κοινότητα είναι η κυκλοφορική αγωγή που δίνεται στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, τα προαιρετικά προγράμματα αγωγής υγείας στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο και ο νέος θεσμός των ερευνητικών εργασιών που εφαρμόζεται από πέρυσι στα Λύκεια. Σύμφωνα με το νέο περιεχόμενο σπουδών στο Λύκειο τα παιδιά μπορούν να επιλέξουν από θέματα που προτείνει ο σύλλογος των διδασκόντων για να πραγματοποιήσουν σχετική έρευνα και να βαθμολογηθούν. Ένα από τα θέματα μπορεί να είναι και αυτό που συζητάμε σήμερα, οπότε ο μαθητής θα έχει μια βιωματική σχέση με το θέμα, θα ψάξει πηγές, θα ρωτήσει τους συμμαθητές του και την κοινωνία, θα μάθει τους κανόνες, θα δει τραυματίες, θα ευαισθητοποιηθεί, θα ενημερώσει, θα προσεγγίσει διαφορετικά τα πράγματα, θα βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.

Ο κ. Νέγκας και ορισμένοι από σας έχετε μια τραγική βιωματική σχέση με την  άσφαλτο και σας ευχαριστούμε που μοιράζεστε τον πόνο σας μαζί μας εργαζόμενοι για την πρόληψη. Νομίζω ότι και οι ψυχολόγοι εξαίρουν τη βιωματική σχέση με τα θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο και δίνουν λιγότερη σημασία στην απλή ενημέρωση.    

Ως υπεύθυνος ΣΣΝ υπόσχομαι να βάλω κι εγώ ένα λιθαράκι στην πρόληψη των τροχαίων ατυχημάτων, παροτρύνοντας τους συναδέλφους μου να υλοποιήσουν προγράμματα αγωγής υγείας στο Γυμνάσιο, που αφορούν στην οδική  συμπεριφορά, καθώς και να προτείνουν αντίστοιχο project στα Λύκεια. Υπόσχομαι επίσης ότι θα εξακολουθήσω να τηρώ τον ΚΟΚ ώστε να γίνομαι σωστό πρότυπο στους μαθητές μου και να μειώνω τις πιθανότητες να προξενήσω οδικό ατύχημα. Θα μάχομαι επίσης  για να σταματήσει αυτή η μάστιγα της μούντζας, της βρισιάς και της κατάρας που απευθύνεται εναντίον όλων εκείνων που υπερβάλλουν στο τιμόνι. Στη θέση τους ας βάλουμε την προσευχή  μας ώστε να φωτίζεται ο δρόμος, η σκέψη και η πράξη τους. Νομίζω ότι αν καθένας από μας βελτιώσει τη δική του συμπεριφορά ως πολίτης κι επαγγελματίας και μαζί με τους συλλογικούς αγώνες θα μειώνεται κάθε είδους κίνδυνος   στη σημερινή φτωχή ελληνική πραγματικότητα.

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας! 

Ζάκυνθος, Γενάρης 2013

[Εικαστικό σχόλιο στο κείμενο: Έργο τού Αλέξανδρου Βασμουλάκη]

Η παράδοση και η κατάδοση

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Θεοφάνια Ζακύνθου, το 1902.

Οι λέξεις όταν χρησιμοποιούνται συχνά κι από μόδα, αλλά επίσης σαν μπαίνουν στα χείλη ή την γραφίδα άσχετων κι ημιμαθών, χάνουν κυριολεκτικά τη σημασία τους. Εξευτελίζονται. Τι σημασία, για παράδειγμα, μπορεί να έχει σήμερα το «λαός», μετά από τόση δημοκοπία και τι το «εθνικός», ύστερα από τόση εκμετάλλευση; Χάσανε κι οι δύο την γνήσια, την πρωταρχική τους σημασία και στην καλύτερη περίπτωση προξενούν αδιαφορία, αν όχι απέχθεια κι αντίδραση. Πολυφορέθηκαν  από σκοπό κενό και τους στερήθηκε η αγνότητα της γέννησής τους. Με λίγα λόγια εκπορνεύτηκαν.

   Μια άλλη λέξη που τελευταία ακολουθεί την τύχη των προηγούμενων κι αρχίζει να προξενεί φρίκη, ιδίως σε περιόδους γιορτών κι επετείων, σαν αυτές που πρόσφατα ζήσαμε, είναι και το «παραδοσιακός», η οποία, από μόδα περισσότερο κι από αβασάνιστη συνήθεια, αλλά και μη γνώση, μπαίνει συχνά σε πηγαίους τίτλους κι αποτελεί επιπόλαια κι ανεύθυνη κριτική ή πιο σωστά ισοπεδωτικό λιβάνισμα.

   Έτσι τις μέρες της αρχής του νέου χρόνου διαβάσαμε κι ακούσαμε, πολύ συχνά δυστυχώς, για «παραδοσιακές» βασιλόπιτες, που έκοψαν οι διάφοροι σύλλογοι, αναζητώντας λόγο ύπαρξης, για την συνέχιση εθίμων, από τα οποία τα περισσότερα είναι ξενόφερτα κι εντελώς άσχετα, αν όχι αντίθετα, με την ζακυνθινή κι επτανησιακή γενικότερα νοοτροπία, καθώς κι επαίνους γι’ αβασάνιστες απομιμήσεις αυτών που προβάλει η τηλεόραση και στερούν από τον κάθε τόπο την ταυτότητά του, δίνοντάς του μιαν απρόσωπη παγκοσμιοποίηση.

  Μ’ αλήθεια τι παράδοση μπορεί να έχει στη Ζάκυνθο η κοπή μιας βασιλόπιτας, η οποία ήρθε πρόσφατα και στο νησί μας, από τα θύματα του κάθε Μαμαλάκη, όταν οι μνήμες μας είναι άλλες κι οι αναμνήσεις μας κρύβουν διαφορετικές εικόνες;

  Προσωπικά θυμάμαι πάντα, σαν παιδί, αμέσως μετά την γιορτή του Αγίου μας, περνώντας μπρος από τους φούρνους, να ξεχύνεται παντού η ευωδιά της ντόπιας μας παράδοσης της χριστοπαραμονιάτικης κουλούρας κι από αυτήν καταλάβαινα για πρώτη φορά πως έρχονται Χριστούγεννα και μια ζεστασιά κυρίευε τη ζωή μου. Η μυρωδιά επίσης των βραστών κρεάτων στην αρχή κι ύστερα η γευστική ανάμνηση του αυγολέμονου, μου τόνιζαν την μεγάλη γιορτή και την σωτήρια Γέννα, πολύ περισσότερο απ’ όλα αυτά που πρόσφατα γύρω μου συμβαίνουν τέτοιες μέρες και δίνουν το εορταστικό κλίμα των ημερών. Όπως και να το κάνουμε αυτά είναι τα βιώματά μου κι αυτά μου αναζωπυρώνουν μνήμες κι αναμνήσεις. Όλα τ’ άλλα με αφήνουν αδιάφορο και μάλλον με αποκόβουν από τις ρίζες μου.

   Σαν γνήσιος Ζακυνθινός θέλω την μεγαλοπρέπεια του αγιασμού των υδάτων, την ημέρα των Φώτων, με το Σταυρό να βουτιέται από τα χέρια του Δεσπότη στην θάλασσα κι όχι έναν κληρικό να ψαρεύει… τσιπούρες. Αυτά μου τα δίδαξε η αισθητική των προγόνων μου και μ’ αυτά θέλω να ζήσω. Διαφορετικά ξεκινώ απ’ την αρχή, χάνω την καταγωγή μου και βρίσκομαι μετέωρος.

   Θυμάμαι κάποια σεβάσμια γυναίκα, που τα παιδιά της κάποτε της πρότειναν να ψήσουν οβελία το Πάσχα κι αυτή αντίδρασε. «Την Λαμπρή», τους είπε, «θέλω να βγάλω τα καλά μου τραπεζομάντιλα, τα πιο πολυτελή μου σερβίτσια και μαχαιροπήρουνα, να βάλω λουλούδια στα βάζα μου και να καταλάβω πως είναι χρονιάρα μέρα. Τι σας έκαμα και θέλετε Πασχαλιάτικα να κε κυλήσετε τσου σβώλους;». Και τα λόγια της, για μένα τουλάχιστον, ήταν η καθαρά τζαντιώτικη αντίσταση και διαμαρτυρία σ’ έναν προαναγγελλόμενο θάνατο, σε μια προγραμματισμένη πτώση.

   Η παράδοση για να τηρηθεί χρειάζεται γνώση. Εμείς σήμερα την θεωρούμε μίμηση, η οποία καταντά απομίμηση. Αντιγράφουμε αυτά που μας επιβάλουν και στην ουσία μηρυκάζουμε. 

   Έτσι πιστεύουμε πως ακούσαμε ποιοτική μουσική σε συναυλίες, οι οποίες αρχίζουν με θλιβερές, προεκλογικές φιέστες. Κάνουμε πολιτισμό φωτοτυπίας. Τραγουδάμε αυτό που δεν δέχτηκε ποτέ το αυτί των πριν από εμάς δικών μας. Παραμορφώνουμε την παράδοση, μπολιάζοντάς την με άσχετα στοιχεία, πιστεύοντας μάλιστα πως κάνουμε καινοτομία. Κι όλα αυτά από επιπολαιότητα και μη επάρκεια.

   Σίγουρα δεν πρέπει ν’ αντιγράφουμε παθητικά το χθες, αλλά να το συνεχίζουμε προσαρμοσμένο στην εποχή και τις απαιτήσεις των ημερών μας. Μα για να γίνει αυτό πρέπει να βυθιστούμε βαθιά μέσα μας και ν’ αγαπήσουμε το δικό μας. Διαφορετικά θα θυμόμαστε με τις αναμνήσεις των άλλων και θα νοσταλγούμε με τα βιώματα των διπλανών.

   Μα όλα αυτά δηλώνουν παραίτηση. Περικλείουν προδοσία.

   Μακάρι η καινούργια χρονιά να μας ξαναφέρει στον εαυτό μας. Αυτό θα είναι το πολυτιμότερο δώρο της. Τότε θα μπορούμε να συνεχίσουμε την παράδοση. Να είμαστε εμείς!

Άγγελου Καλογερόπουλου: Η ΝΕΑ ΦΩΤΙΑ [νέα ποιητική σύνθεση]

Νέα  Μάκρη 2013

Τσόκλης

1.

Τὰ νερὰ τῆς νύχτας          κατεβάζουν ἀπὸ τὸν οὐρανὸ

Κάποια κρυφὴ φωτιὰ      κι ἀστράφτει ὁ κόσμος

Καθὼς προκύπτει            στὴν ἑωθινή του καινοφάνεια.

Τότε μικρὲς ἱστοριοῦλες γιὰ χαμένα πρόβατα

ὑποδέχονται τ’ἀστέρια ποὺ πέφτουν.

 Κι ὁ ἥλιος ἀνεβαίνει ψηλὰ    πάνω ἀπ’τὴ θάλασσα

                                 πάνω ἀπὸ τὸ γοργὸ περπάτημα ἀνθρώπων εὐτραφῶν

          πάνω ἀπὸ τοὺς κάδους τῶν ἀπορριμμάτων 

μὲ τὰ σκυμμένα κεφάλια

ποὺ θὰ ὁρμᾶνε ἀλαλάζοντας κάποτε

        γιὰ ἕνα καρβέλι

        γιὰ ἕνα γινάτι

        γιὰ μιὰ προσευχή.

Ἀφοῦ ἔχει παγώσει μέσα μας ἡ ἀγάπη

ἔχει παγώσει ἡ ἀγάπη.

2.

 Μιὰ πυρκαγιὰ μπορεῖ νὰ κάψει μιὰ πατρίδα

Τότε μὴ σὲ τρομάξουνε τ’ ἀποκαΐδια καὶ οἱ στάχτες

Τὰ ἔρημα τὰ μάτια νὰ φοβᾶσαι

Τὶς ἀδειανὲς ψυχὲς

Τὸν κρότο τοῦ κενοῦ

Πάνω ἀπ’ τὶς ἀχανεῖς μεγαλουπόλεις

Καθὼς οἱ νέοι ὁρίζοντες θ ’ἀνακοινώνουν

Τὰ ἐπώδυνα πλὴν ἀναγκαῖα νέα μέτρα

Ἀφοῦ ἔχει παγώσει μέσα μας ἡ ἀγάπη

ἔχει παγώσει ἡ ἀγάπη

3.

 Ὁ ἥλιος μπῆκε στὸν Αἰγόκερω. Ἀρχίζει ὁ χειμώνας

Πέφτει ἡ νύχτα ἡ μεγαλύτερη τοῦ χρόνου

Μὰ ἡ σκοτεινή της μήτρα τίκτει ξανὰ τὸ νέο φῶς

Τὸ φῶς ποὺ κρύβεται ἀπὸ τὸ ρεῦμα αὐτοῦ τοῦ κόσμου.

Θὰ μοιάζει μὲ χριστούγεννα μετὰ

Μὰ θἆναι ἁπλῶς μιὰ Τρίτη

Παιδάκια στολισμένα μὲ λαμπιόνια

Μοιράζουνε στοὺς ἄστεγους μερίδες θαλπωρή

Στοὺς πεινασμένους

        ἕνα φιλάνθρωπο πακέτο ρύζι

Τὰ εὐλογοῦν οἱ τραπεζίτες, οἱ μεσίτες κι οἱ ἀρχιερεῖς.

Οἱ διανοούμενοι σαφῶς κατανοοῦν τὸ δράμα

Ὅμως ἔχουν δουλειὰ ἀκόμα μὲ τὰ αἴτια

Καὶ μὲ τὴν καίρια σύλληψη ποὺ πάλι τοὺς ξεφεύγει.

Καὶ ὁ εὐαίσθητος ἐγὼ

ποὺ συνεχῶς ρωτῶ ἂν ξέρουνε ποιος εἶμαι

ἀνηλεῶς κρίνω τοὺς ἄλλους.

Μὰ ἔχει παγώσει μέσα μου ἡ ἀγάπη

Ἔχει παγώσει μέσα μου ἡ ἀγάπη.

4.

 Ἂς μᾶς προλάβουν, Κύριε, οἱ οἰκτιρμοί σου

ὅτι ἐπτωχεύσαμεν σφόδρα

Κι ἀπόμειναν στεφάνια μιᾶς κηδείας στὰ σκουπίδια

Μαζὶ μὲ τ’ἀποφάγια μιᾶς γενιᾶς

Ποὺ τρώει ἀκόμη τὰ σκατά της.

Ποὺ νιώθει τὴν ἀδικία γιατὶ ἀδικήθηκε

Ποὺ νιώθει τὸ στρίμωγμα γιατὶ στριμώχτηκε

Κι ἀκόμα δὲν κατάλαβε Χριστὸ

Γιατὶ δὲν πόνεσε ἀκόμα ὅσο πρέπει.

Ἀφοῦ ἔχει παγώσει μέσα μας ἡ ἀγάπη

Ἔχει παγώσει ἡ ἀγάπη

--------------------------------------------------------------------------------------

Οἱ στίχοι στὰ πλάγια ἀπὸ τοὺς ψαλμοὺς τοῦ Δαβίδ  Ο καὶ ΟΑ ἀντίστοιχα

5.

Τρίζει ἡ θύρα τοῦ ἱεροῦ μέσα στὴ νύχτα

Τὸ νέο παιδὶ ἀνάβει τὴ φλογίτσα του -ἐλᾶτε

Θὰ κάψει ἡ φωτιά του τὴν καρδιά μας

 Τοῦ κόσμου τούτου τοὺς ναοὺς θὰ κάψει

Τὶς τράπεζες, τοὺς πύργους καὶ τοὺς οἴκους

Γιὰ νὰ γλυτώσει τὸν φτωχὸ ἀπ’τὸν δυνάστη

Γιὰ νὰ λυτρώσει ἀπὸ τὴν ἀδικία τὴ ζωὴ κι ἀπὸ τὸν τόκο

Ἐλᾶτε

Ὡραῖοι τῶν λαμπερῶν ὁρέων μυστικοὶ

θ’ ἀποκαλύπτουνε τὴ φωτεινὴ πλευρὰ τῶν νεφελῶν

Θὰ καταλαβαινόμαστε μὲ τὸ ἄστραμμα

μέτοχοι μυστικοὶ κι ἐμεῖς τῆς ἀρχαίας ὑπόσχεσης

ποὺ θὰ χωρέσει στὴ χώρα της ξανά.

Μιὰ νέα φωτιὰ     θὰ ξημερώνει τὴν καινούργια ὀμορφιά.

Γιὰ νὰ ζεστάνει μέσα μας ἡ ἀγάπη

Νὰ μᾶς ζεστάνει ἡ ἀγάπη.

   [Χριστούγεννα 2012-Θεοφάνεια 2013]