Γράφει ο Παύλος Φουρνογεράκης
Είναι και τα όπλα της τηλεόρασης, των ηλεκτρονικών παιχνιδιών, τ’ απαρχαιωμένα βιβλία, η ανικανότητα των δασκάλων, ο προϋπολογισμός του Υπουργείου για το βιβλίο, ο καταναλωτισμός, η εκτροπή από τη φυσική αγάπη για την ανάγνωση! Πώς γίνεται, υπό τέτοιες συνθήκες, να διαβάζει ο γιος μου, η κόρη μου, τα παιδιά μας, η νεολαία; Νυσταγμένα βιβλία, ταξινομημένα, περιμένουν στα ράφια το ξύπνημα, να ανοίξουν διάπλατα τις εικόνες της φαντασίας στην γκαλερί του ονείρου!
Χάθηκε ο αναγνώστης, μα πού κρύφτηκε και ο αφηγητής; Ειρηνοποιός από την αντάρα της ημέρας, ιερουργός στο μυστήριο του παραμυθιού, πώς γλιστρούσε μες στο προσκεφάλι με τις παιδικές πιτζάμες. Η κοκκινοσκουφίτσα, η χιονάτη, η μαμουνοπαρέα, βασιλιάδες και βασίλισσες, πρίγκιπες και πριγκίπισσες, πειρατές και κουρσάροι, η Τριάδα της βραδινής προσευχής: το βιβλίο, εμείς και τα παιδιά στην πιο ιερή στιγμή της οικειότητας και της αγάπης δίχως αντάλλαγμα, δωρεάν! Δίχως να το ξέρουμε, ανακαλύπταμε και μια από τις πιο ουσιαστικές λειτουργίες του παραμυθιού και της τέχνης γενικότερα, που είναι να επιβάλλει μιαν ανακωχή στη μάχη των ανθρώπων. Εκκολάπταμε νέους αναγνώστες, μέχρι να ’ρθει η ώρα του σχολείου, που οι νεράιδες και οι μάγισσες έγιναν σκουτελάκια και μπαστουνάκια, κουλουράκια και γεφυρούλες το ένα δίπλα στ’ άλλο μες στις αράδες σε συμπιεσμένες σελίδες. Πώς άλλαξε μορφή η μαμά πάνω στο λευκό χαρτί με τις οριζόντιες γραμμές! Φόρεσε τα γράμματά της πιο ωραία κι από τα στολίδια της! Πού πήγε ξαφνικά το χαμόγελό της, η ταξιδιάρικη φωνή της μες στο δάσος με τα ψηλά τα δέντρα; Πρέπει να διαβάσεις κι άλλο, να γράψεις με καλύτερα γράμματα, να πάρεις καλύτερο βαθμό, η δασκάλα είπε ότι έχεις δυνατότητες, μπορείς να πετύχεις κάτι παραπάνω! Γιατί η μαμά κατάντησε λογιστής; Ποιο είναι το παραπάνω, τι είναι οι δυνατότητες; Στα παραμύθια ποτέ δε ζητούσε ανταλλάγματα, μόνο μοίραζε φιλιά κάτω απ’ τα σκεπάσματα του Μορφέα, στο χαμηλωμένο φως της σελήνης.
Ο εκκολαπτόμενος αναγνώστης ξεστράτισε στην αρχή του δρόμου, όταν οι ράγες του τραίνου της απόλαυσης βυθίστηκαν στο τσουνάμι της προσταγής. Πρέπει να διαβάσεις, πρέπει να ονειρευτείς, πρέπει ν΄ αγαπήσεις… «Πιάσε το ΠΡΕΠΕΙ απ’ το ιώτα και γδάρε το ίσαμε το πι!». Ορισμένα πράγματα δεν δέχονται προσταγές! Οι επαναλήψεις των μαθημάτων δεν είναι ίδιες με τις επαναλήψεις των παραμυθιών, ούτε βέβαια και με τις επαναλήψεις των προσταγών.
Η απόλαυση της ανάγνωσης και η επιθυμία της μάθησης είναι το ζητούμενο. Η έμπνευση της επιθυμίας της μάθησης κάνει κάθε μέθοδο κατάλληλη, ο πιο σίγουρος όμως και πιο γρήγορος τρόπος ν’ αποκτήσει κανείς κάτι είναι να μη βιάζεται να το αποκτήσει. Γιατί βιάζονται οι γονείς να επιβάλουν στα παιδιά τους να τα μάθουν όλα και μάλιστα όλα μαζί; Αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, μουσική, αθλητισμό, ελληνικά, μαθηματικά φυσική, υπολογιστές… Πότε θα βρει ανάπαυλα ο ψυχικός κάματος και θ’ ανασάνει τη δροσιά της απόλαυσης το νεανικό μυαλό; Η ποίηση, το διήγημα και το μυθιστόρημα αναζητούν τον κλεμμένο χρόνο στην καρδιά του αναγνώστη, όταν εκείνος θα θελήσει να κλείσει τ’ αυτιά του από τα παράσιτα των αναλυτών τους στις σχολικές τάξεις και τις ηλεκτρονικές οθόνες στα δωμάτια των σύγχρονων κατοικιών.
Παγιδευμένοι στ’ αναλυτικά προγράμματα γίναμε στα σχολεία εξηγητές των έργων, κριτικοί, βιογράφοι, ερμηνευτές, ενίοτε και ερευνητές. Αντί ν’ αφήσουμε το κείμενο να μας ταξιδέψει στο μαγικό του κόσμο, εμπιστευτήκαμε τη δική μας ευφυΐα και μιλάμε εμείς για το κείμενο... Απουσιάζει δραματικά η φωνή του αφηγητή, ο ήχος των φθόγγων και των λέξεων, η χροιά της φωνής και η αυξομείωσή της, ο καλός οδηγός στο χαραγμένο δρόμο. Βαριέται ο γονιός-αφηγητής στο σπίτι, πιέζεται ο δάσκαλος-αφηγητής στο σχολειό, αγχώνεται απροσάρμοστος ο νέος και η νέα στο ταξίδι της εφηβείας.
Τα βιβλία δε γράφτηκαν για να τα σχολιάσουν τα παιδιά μας, αλλά για να τα διαβάσουν, αν κάνουν κέφι. Η συμφιλίωση με το διάβασμα απαιτεί έναν αδιαπραγμάτευτο όρο: να μη ζητάς τίποτε ως αντάλλαγμα, (επεξηγηματικές πληροφορίες, ερωτήσεις, εργασία, εξήγηση λεξιλογίου, κρίση, συζήτηση, βιβλιογραφική ένδειξη). Ο αναγνώστης έχει δικαίωμα να μη διαβάζει, να πηδά σελίδες, να μην τελειώνει ένα βιβλίο, να διαβάζει οπουδήποτε και οτιδήποτε, να διαβάζει μεγαλόφωνα, να σωπαίνει, να ικανοποιεί άμεσα και αποκλειστικά τις αισθήσεις του, να διαβάζει για να τον πάρει ο ύπνος, να διηγείται αυτά που διάβασε. Το καθήκον του παιδαγωγού (γονιού και δασκάλου) είναι να δώσει στα παιδιά, μαθαίνοντάς τα να διαβάζουν, μυώντας τα στη Λογοτεχνία τα μέσα να κρίνουν ελεύθερα να νιώθουν ή όχι «την ανάγκη των βιβλίων». Τα δόγματα λαβώνουν την αγάπη.
Το βιβλίο, ο αναγνώστης, ο αφηγητής-παιδαγωγός στον αγώνα της συμφιλίωσης με το διάβασμα, «την πράξη της ανάγνωσης». Κι απ’ την άλλη, η τηλεόραση, ο κινηματογράφος, ο θεατής στον καναπέ των μασημένων: εικόνα, ήχος, ντεκόρ, ακόμα και ατμοσφαιρική μουσική, μην τύχει και δεν καταλάβεις την πρόθεση του σκηνοθέτη…
Το διάβασμα είναι μια πράξη διαρκούς δημιουργίας. Όσο διαστέλλεται ο χρόνος του τόσο ελευθερώνεται το φυλακισμένο όνειρο και διαστέλλεται ο χρόνος της ζωής μας. Γλυκόφωνα στο παιδικό προσκεφάλι των παραμυθιών, τελετουργικά θεμελιώνεται η ασπίδα της αγάπης και ιερουργείται το μυστήριο της μύησης στην απόλαυση του διαβάσματος.
Τούτο το δύσκολο καιρό των φυσικών καταστροφών, της αβεβαιότητας, της κρίσης και της ανατροπής των πάντων από τη δύναμη των ολίγων και ισχυρών, η ανθρώπινη σκέψη έχει την ανάγκη της απασχόλησης, ώστε να μη χαθεί στις εμμονές του, να αντέξει. Πλάι στους κοινωνικούς αγώνες, το προσωπικό ταξίδι στα ποιητικά και λογοτεχνικά καντούνια ίσως αμβλύνει τον πόνο και τη δυστυχία, ίσως μας κάνει έτσι να καταλάβουμε ότι η ζωή είναι μαζί μας. Η γιορτινή μέρα της παγκόσμιας ημέρας της Ποίησης (21 του Μάρτη) μπορεί να είναι η ώρα της συμφιλίωσης, η ώρα για τη γιατρειά της αγάπης-απόλαυσης του διαβάσματος από τις λαβωματιές της.
Ζάκυνθος, 15-3-2010
Στη φωτό: That's Life, έργο Θεόδωρου Καλούμενου
