Γκιόστρα: Αναβίωση ιστορικού γεγονότος και όχι δρώμενο

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Με αφορμή ένα εμπεριστατωμένο κείμενο της εκπαιδευτικού και θεατρολόγου Πηνελόπης Αβούρη, το οποίο δημοσιεύθηκε πριν από λίγες μέρες στην Εφημερίδα Ημέρα τση Ζάκυθος (Πέμπτη 3 Φεβρουαρίου 2011, αρ. φύλλου 3843, σ. 13) και στο οποίο αναφερόταν τεκμηριωμένα πως κακώς η Γκιόστρα της Ζακύνθου αποκαλείται επιπόλαια «δρώμενο», θέλω να επανέλθω στο σημαντικό αυτό θέμα (και σαν πρόεδρος του Δ. Σ. της Αστικής μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας “Giostra di Zante”, που την διοργανώνει) και να στηρίξω την άποψή της.

Ξεκινώ αντιγράφοντας, επειδή έχει πια αποδειχθεί περίτρανα πως η «κλοπή» (αν από την λέξη βγάλετε τα εισαγωγικά, σίγουρα αλλάζετε το νόημα) είναι αιτία ουσιαστικής και αληθινής δημιουργίας. Από το γνωστό και πολύτιμο «Μείζον Ελληνικό Λεξικό» των εκδόσεων «Τεγόπουλος – Φυτράκης», ως εκ τούτου, μεταφέρω τα όσα γράφει στο σχετικό λήμμα και τα εκθέτω σε προβληματισμό και συζήτηση. Σημειώνει, λοιπόν, στην σελίδα 352: «δρώμενα (τα) ουσ. [μτχ. Ενεστ. Του ρ. δρω] (εθνολ.) σειρά πράξεων μιας μαγικής ή θρησκευτικής τελετουργίας, με χορομιμική ή παντομιμική μορφή, που συνοδεύεται από απαγγελίες ή ψαλμωδίες // όσα διαδραματίζονται στη σκηνή κατά την παράσταση θεατρικού έργου // (γεν.) τα διαδραματιζόμενα».

Αν όλα αυτά τα δεχθούμε και τα θεωρήσουμε σωστά (τα αντίθετο, βέβαια, θα πρέπει να μας κάνει να ανησυχούμε) χαρακτηρίζοντας «δρώμενο» την Γκιόστρα της Ζακύνθου, όχι απλά την υποτιμάμε (κάτι που δεν της αξίζει, μετά την τοπική και την διεθνή διάσταση που έχει πάρει) αλλά και παράλληλα δείχνουμε ανιστόρητοι και αγνώμονες.

Η Γκιόστρα της Ζακύνθου απ’ ότι έχει αποδειχθεί από τους διάφορους, παλιότερους και νεότερους, ιστορικούς του νησιού μας και όχι μόνο (οι αδιάβαστοι ας μελετήσουν) είναι ένα από τα πιο σημαντικά κομμάτια της ιστορίας και του πολιτισμού, του κάποτε φημισμένου «Φιόρου του Λεβάντε», που όχι αναίτια ονομάστηκε από απαιτητικούς και υπερόπτες εκτιμητές και «Φλωρεντία της Ανατολής». Διεξαγόταν από τα πανάρχαια χρόνια στην θέση Αρίγκος, δίπλα από την μέσα στο Κάστρο χτισμένη πρώτη πρωτεύουσα του νησιού μας και όταν οι συνθήκες το επέτρεψαν, κατέβηκε στην ιστορική Πλατεία Ρούγα (το πώς ονομάζεται σήμερα θα με ενοχλούσε αν το επισήμαινα) και έγινε ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα της χρονιάς για τον τόπο.

Αν όσοι αγαπούν το ποδόσφαιρο πιστεύουν πως αυτό είναι μόνο υπόθεση ποδοσφαιριστών και όχι οπαδών, θα ονόμαζα την Γκιόστρα καθαρά αριστοκρατικό αγώνισμα. Όμως επειδή πέραν από την «αγωνία του τερματοφύλακα», υπάρχουν και οι επευφημίες ή οι αποδοκιμασίες των φιλάθλων (όπως ακριβώς δεν νοείται λογοτεχνία δίχως αναγνώστες ή κινηματογράφος, χωρίς θεατές) θα ισχυριστώ άφοβα πως οι ιππικοί αγώνες της κάθε εποχής είναι διαταξική υπόθεση και πάντα αποτελούσαν και λαϊκό θέαμα. Γιατί την ώρα του γκολ (για να σταθούμε μόνο στην εποχή μας) λίγο ενδιαφέρει τον ευρισκόμενο στις κερκίδες ή μπρος από την συσκευή της τηλεόρασής του, το πόσο στοίχισε η μεταγραφή του «χρυσού ποδιού», όπου ήταν αιτία να νικήσει η ομάδα του.

Ένα άλλο λάθος ή πιο σωστά πρόχειρη τοποθέτηση είναι η άποψη, η οποία επιπόλαια αντιγράφεται και αναπαράγεται και θέλει την Γκιόστρα της Ζακύνθου να σταματά επίσημα το 1740. Μπορεί τότε, πράγματι, να σταμάτησαν οι οργανωμένοι από την επίσημη πολιτεία αγώνες, λόγω της δολοφονίας του Συνδίκου Πέτρου Μακρή από τον Ευγενή Μαρίνο Δε Λάζαρη, για λόγους που επίσημα, ως σήμερα τουλάχιστον, δεν έχουν διευκρινιστεί, αλλά προσπάθειες επαναφοράς και αναβίωσης της Γκιόστρας έχουμε σε πολλές περιπτώσεις και αυτό δείχνει το πόσο η παρουσία της ήταν αναγκαία και απαραίτητη στην καθημερινότητα των ζακυνθινών.

Στην προσπάθεια αυτής της επαναφοράς δεν στεκόμαστε, βέβαια, μόνο στην περίπτωση του 1835, όπου στο δρόμο του Κρυονεριού, με την ευκαιρία της γιορτής του στρατιωτικού και σπαθοφόρου Αγίου Γεωργίου, στις 22 και 23 Απριλίου, επανήλθαν στην καθημερινότητα των κατοίκων του νησιού αποσπάσεις κρίκων, ιππότες, τύμπανα, σημαίες και ρομαντικές στιγμές, αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις και προσπάθειες, όπου ο ζακυνθινός λαός προσπάθησε να ξαναφέρει την Γκιόστρα στην επικαιρότητα και να ξαναζήσει την αναμέτρησή της. Σαν παράδειγμα ας θυμηθούμε μόνο τους αγώνες που μας διασώζει ο πολύς Σπυρίδων Δε Βιάζης δίπλα από την Λίμνη του Μακρή και την θεατρική διάσωση του κονταρυχτυπήματος στην θεατρική σκηνή του κοσμαγάπητου και στον τόπο μας Ερωτόκριτου, που αξιέπαινα επανέφερε στην ζωή μας ο ομώνυμος και δραστήριος σύλλογος του χωριού Σκουλικάδο, όπου το παίξιμο, σαν «Ομιλία», του σημαντικού αυτού έργου του Βιτσέντζου Κορνάρου ήταν ανέκαθεν παράδοση και παρακαταθήκη.

Εξάλλου ως την Άνοιξη του σημαδιακού 1953 η λαϊκή μορφή της ιπποτικής αναμέτρησης, η περίφημη Γκιόστρα του Άι – Γιωργιού, στην φερώνυμη εκκλησία του Πετρούτσου, στο νότιο άκρο της πόλης της Ζακύνθου, ήταν ένα σημαντικό γεγονός και η ανάμνησή του ακόμα και σήμερα προξενεί συγκίνηση και δημιουργεί νοσταλγία.

Τέλος δεν είναι τυχαίο που από το 2005, όπου ξεκίνησε η αναβίωση της τζαντιώτικης Γκιόστρας, ως σήμερα, που έχει πια καθιερωθεί και αγαπηθεί, η προσπάθεια έχει αγκαλιασθεί απ’ ότι σημαντικότερο διαθέτει σήμερα το νησί, αλλά και από όλους ανεξαίρετα τους κατοίκους του, οι οποίοι με κάθε τρόπο την στηρίζουν και περιμένουν την ετήσια επαναφορά και επανάληψή της.

Την μεγάλη σημασία και την αξία της επαναφοράς της Γκιόστρας στην καθημερινή ζωή της Ζακύνθου την επιβεβαιώνουν και την επιβραβεύουν τα μελετητικά κείμενα των πνευματικών μας ανθρώπων, που έχουν γραφτεί μετά την επανεμφάνισή της και φωτίζουν ακόμα περισσότερο την ιστορία της, συμπληρώνοντας την παλιότερη έρευνα, τα εικαστικά έργα των νεώτερων ζωγράφων μας, τα οποία έγιναν με και για την παρουσία της, τα ποιήματα των σύγχρονων δημιουργών μας, τα γραμμένα με αφορμή την επανάκαμψή της και ο κόσμος που την αγκάλιασε και (όπως θα έπρεπε) την θεωρεί κάτι δικό του και την στηρίζει.

Ο χαρακτηρισμός της, για να συνοψίζουμε και να τελειώνουμε, δεν θεωρείται, όπως συνεπάγεται από τα παραπάνω, σαν ένα απλό «δρώμενο», αιτία επιβίωσης και επιβεβαίωσης κάποιων ανθρώπων, αλλά μια αναβίωση ενός σημαντικού για το παρελθόν γεγονότος, το οποίο μπορεί και σήμερα, προσαρμοσμένο στις δικές μας συνθήκες, να γίνει πρώτα απ’ όλα αφορμή ποιοτικής ψυχαγωγίας των εγχωρίων και ύστερα πόλος έλξης απαιτητικών τουριστών, μια και τελευταία, καλώς ή κακώς, πάνω τους βασίζεται η οικονομία του νησιού μας.

Αλλά ας πάψουμε την φλυαρία. Μια ακόμα αναβίωση της Ζακυνθινής Γκιόστρας βρίσκεται μπροστά μας και εμείς περιμένουμε την αναμέτρηση των ιπποτών της. Αρχές του ερχόμενου Μάρτη τα άλογά της θα καλπάσουν και πάλι στην λαβωμένη από την απληστία μας Πλατεία Ρούγα και θα επουλώσουν τις πληγές. Μετά ο κρίκος θα κρέμεται, περιμένοντας τον νικητή στην πλατεία του Εθνικού μας Ποιητή. Εμείς ας πάρουμε τον ρόλο του φιλάθλου και του συνεχιστή της ιστορίας. Γιατί η Γκιόστρα δεν είναι «δρώμενο». Είναι αναμέτρηση. Είναι αγώνας. Ήταν και είναι κομμάτι της ιστορίας μας. Η ύπαρξή της μας κάνει όλους συναγωνιστές.

Ας την στηρίξουμε!

Σονέτα ερωτικών ιάμβων

Γράφει ο Παύλος Φουρνογεράκης

Φλέβισε κι εφέτος ο Φλεβάρης κι η φύση γυαλίζει ήρεμη κάτω από τις λαμπρές ηλιαχτίδες στη διαύγεια της βορινής αύρας. Η λευκοντυμένη μυγδαλιά εξαϋλωμένη μυρώνεται στην άκρη του κήπου από μοσχοβόλο θυμίαμα και τα μανουσάκια υποκλίνονται μεθυστικά στη νυφική κορμοστασιά, προστάτες- φρουροί ανείπωτης ομορφιάς. Το πρώτο ερωτικό κάλεσμα ανθοφορεί την ελπίδα του ερχομού της άνοιξης κι απωθεί χειμωνιάτικες θλίψεις στη νάρκη του μολυσμένου παρελθόντος.

Μήτε να την αγγίξω μπόρεσα στην απογευματινή βόλτα, μήπως και της χαλάσω την παρθενική ομορφιά της. Κι εκείνη, φαίνεται, κολακεύτηκε και μου έριξε ένα μόνο μικρό πέταλο από τα άνθη της. Νόμισα ότι πέταγα κι εγώ στους αιθέρες λες κι ερωτεύτηκα, μαγεμένος από το κάλλος της μορφής της.

Τάχα, γι' αυτό να διάλεξαν τα μέσα του Φλεβάρη για τη γιορτή των ερωτευμένων; Σκέφτηκα! Πόσοι άραγε θα γιορτάσουν τη φλόγα της αγάπης και του έρωτα στο θεϊκό βήμα της φύσης μακριά από το μολυσμένο τσιμέντο της πόλης και τις πλαστικές ματιές των βιτρίνων; Πόσοι θα μεθύσουν από το χάδι της οσμής των ανθισμένων λουλουδιών στα διάσπαρτα τολμηρά μπουκέτα της χειμωνιάτικης φύσης; Και πόσοι θα γράψουν ή θ' απαγγείλουν ερωτικούς στίχους και δεν θα βαλτώσουν στην ευτέλεια της εφήμερης εμπορικότητας;

Να σκάψω λίγο στις ρίζες θέλησα, ξεφυλλίζοντας αράδες της ζακυνθινής ποίησης. Ποια η έκφραση του έρωτα στων προγόνων τα ποιητικά αθλήματα σώζονται και σώζουν; Σαν το Μαθιό Γιαμαλάκη Μαρτζώκη, που έψαξε και βρήκε-δάκρυσε τις γονεϊκές τζαντιώτικες ρίζες κινήθηκα… Στα ράφια της σχολικής βιβλιοθήκης ποζάρει τ΄ ανθολόγιο ποίησης («οι Βάρβαροι στίχοι») του Στέφανου Μαρτζώκη. Μέρα με τη μέρα ανακαλύπτουμε (πρέπει!) την ιστορία μας. Πόσα μαθαίνουμε και πόσα αγνοούμε, πόσο την αγνοούμε, μα και πόσο την φέρουμε μέσα μας αναπότρεπτα.

Στέφανος Μαρτζώκης (1855-1913), (προπάππος του Μαθιού από τη μητέρα του Μαρία, επίσης ποιήτρια) σχεδόν άγνωστός μου Ζακυνθινός ποιητής, με μεγάλη αδυναμία προς το ωραίο φύλο. Στα ερωτικά του σονέτα, τα ρομαντικά εκφραστικά μέσα συνδυάζονται με το ρεαλισμό του θέματος. Πολύ συχνά παρατηρείται η μεταστροφή από την εξιδανίκευση της γυναίκας σε πάναγνη οντότητα στην εντελώς γήινη θεώρησή της ως ποθητού αλλά και ως μισητού αντικειμένου…

Διάλεξα ένα ερωτικό σονέτο (ιαμβικός ενδεκασύλλαβος) δείγμα μαρτζωκικής ποίησης της τελευταίας πνοής του προπερασμένου αιώνα (1898):

(Μου λες πως ζω στο μολυσμένο χώμα)

Μου λες πως ζω στο μολυσμένο χώμα

και δεν μπορώ ν΄ ανοίξω τα φτερά μου

να ψάλει αγάπες θεϊκές το στόμα

κι αγνούς παλμούς ν΄ ακούσω στην καρδιά μου

Όσο φτάνει τ' αφράτο σου το σώμα

τόσο μπορεί να φθάσει η φαντασιά μου

στην ύλη ζω και μες τη λάσπη ακόμα

κι εσέ ποθώ να κλειώ στην αγκαλιά μου

Του κορμιού τη ρόδινη ατμοσφαίρα

δεν πιθυμώ καθόλου να περάσω

θέλω να ζω στο μυρωμένο αέρα

Κι αν τώρα που μπορώ να σ' αγκαλιάσω

γένεις ψηλή και φθάσεις τον αιθέρα,

θα ιδείς φτερά πως έχω να σε φτάσω.

Σε βάθρο αρχαίου αγάλματος που απεικόνιζε το Έρωτα είχε χαραχθεί ένα ερωτικό επίγραμμα του Διοφάνους του Μυριναίου από τη Λέσβο:

«Τριλληστής ο Έρως καλοίτ' αν όντως

Αγρυπνεί, θρασύς, απογυμνώνει»

(Τον Έρωτα τρεις φορές ληστή να αποκαλούν θα πρέπει. Είναι άγρυπνος, είναι θρασύς, απογυμνώνει)

Ποιος θ' αρνιόταν να μείνει γυμνός και ξάγρυπνος για τη φλόγα του έρωτα και δε θα συγχωρούσε ακόμα και τη θρασύτητά του, αντί να μένει ανέραστος στο περιθώριο της ζωής;

Ζάκυνθος, 8-2-2011

ΥΓ. Το περασμένο Σάββατο (5-2-2001) ο τελευταίος απόγονος των Μαρτζώκηδων Μαθιός Γιαμαλάκης-Μαρτζώκης, αξιόλογος σκηνοθέτης και ζωγράφος, παραβρέθηκε στον κινηματογράφο «Φώσκολος», όπου παρουσίασε δείγματα της σκηνοθετικής του δημιουργίας. Στην όμορφη κι ενδιαφέρουσα αυτή εκδήλωση ο Διονύσης Σέρρας προλόγισε την ιστορία των Μαρτζώκηδων και η Κατερίνα Δεμέτη μίλησε για τη ζωγραφική του και πρόβαλε έργα του σε ηλεκτρονική μορφή.

Βιβλιογραφία:

1. Στέφανος Μαρτζώκης, Στίχοι Βάρβαροι και άλλα ποιήματα, εκδ. Ωκεανίδα.

2. Βασ. Ι. Λαζανά, Τα Αρχαία Ελληνικά Επιγράμματα, εκδ. Παπαδήμα.

* * * Το έργο είναι ελαιογραφία του Μαθιού Γιαμαλάκη, Άτιτλο, 1994

Είναι ώρα να τηρηθούν οι δεσμεύσεις

Άρθρο - παρέμβαση του ΙΩΑΝΝΗ ΒΑΡΔΑΚΑΣΤΑΝΗ, προέδρου του Ευρωπαϊκού Φόρουμ των Ατόμων με Αναπηρία και της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.Α.μεΑ.)

Το τελευταίο διάστημα το ευρωπαϊκό αναπηρικό κίνημα μετρά πραγματικά μεγάλες επιτυχίες. Η πραγματικά δυνατή Στρατηγική για την Αναπηρία, καθώς και η επικύρωση της Σύμβασης του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία από την Ευρωπαϊκή Ένωση, δίνουν επιτέλους την δυνατότητα να υπάρξει ένα νομικό και πολιτικό πλαίσιο που θα βελτιώσει την ζωή των ανθρώπων με αναπηρία στην Ευρώπη.

Αλλά το 2010 ήταν εξίσου μια ταραχώδης χρονιά, με τις περικοπές του προϋπολογισμού να επηρεάζουν άμεσα τους άτομα με αναπηρία. Εξάλλου, είμαστε πια 80 εκ. πολίτες με αναπηρία στην Ευρώπη, με το δημογραφικό γήρας να αυξάνει αυτό τον αριθμό. Οι περισσότεροι από εμάς δεν μπορούμε να σπουδάσουμε, να δουλέψουμε ή έστω να ψωνίσουμε όπως η πλειοψηφία των πολιτών μιας και τα σχολεία, οι χώροι εργασίας και τα καταστήματα δεν είναι προσβάσιμα. Συνολικά, ερχόμαστε αντιμέτωποι με διακρίσεις. Θεωρητικά, η Ευρώπη εμφανίζεται να είναι ο τόπος των ίσων ευκαιριών για όλους τους ευρωπαίους πολίτες. Κι όμως, παραμένει ένας τόπος όπου το να φοιτήσει κάποιος στο πανεπιστήμιο, να αγοράσει ένα εισιτήριο λεωφορείου, να πάει στο αεροδρόμιο με το λεοφορείο ή έστω να κατεβεί στο κέντρο της πόλης για να επισκεφτεί ένα μουσείο είναι σχεδόν αδύνατο για το 15% των πολιτών.

Και αυτός είναι ο λόγος που το 2011 το αναπηρικό κίνημα εστιάζει στην ελεύθερη μετακίνηση, έναν από τους πυλώνες των Ευρωπαϊκών Συνθηκών - μακρινή πραγματικότητα για εμάς. Αυτός είναι ο λόγος που η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Αναπηρία της αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Βίβιαν Ρέντινγκ για τα επόμενα δέκα χρόνια, θέτει ένα σχέδιο δράσης που οι ευρωπαϊκοί θεσμοί πρέπει να εφαρμόσουν. Επιπρόσθετα, μόλις έχει τεθεί σε εφαρμογή σε ευρωπαϊκό επίπεδο η Σύμβαση των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Αναπηρία του ΟΗΕ. Συνεπώς, η Ε.Ε. πρέπει να ευθυγραμμιστεί με την Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Βεβαίως, κάποιες απαραίτητες λεπτομέρειες δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Για την επιτυχή εφαρμογή της Σύμβασης, αλλά και για την διασφάλιση την εφαρμογής της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Αναπηρία, πρέπει τώρα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να προχωρήσει σε μερικά πολύ ουσιαστικά βήματα.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ως ο κύριος εκπρόσωπος των ευρωπαίων πολιτών, πρέπει να προχωρήσει στον σχεδιασμό της εφαρμογής της Σύμβασης και να ηγηθεί των υπολοίπων ευρωπαϊκών θεσμών.

Το Ευρωκοινοβούλιο πρέπει επίσης να διασφαλίσει ότι ο προϋπολογισμός της Ε.Ε. θα κατανεμηθεί κατάλληλα για να χρηματοδοτήσει την εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την Αναπηρία και της Σύμβασης. Επιπλέον, είναι θεμελιώδες και τα χρηματοδοτικά όργανα της πολιτικής συνοχής να υποστηρίξουν την εφαρμογή της Σύμβασης.

Επιπρόσθετα οι ευρωβουλευτές επιβάλλεται να έχουν πάντα στο μυαλό τους το άρθρο 16 του Γενικού Κανονισμού των Διαρθρωτικών Ταμείων και να προωθήσουν την καταπολέμηση της διάκρισης λόγω αναπηρίας κατά τα διάφορα στάδια εφαρμογής των χρηματοδοτήσεων. Πολύ σύντομα θα προταθεί από την Ευρ. Επιτροπή η Ευρωπαϊκή Νομοθεσία για την Προσβασιμότητα, όπως προβλέπεται στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Αναπηρία. Το Ευρωκοινοβούλιο οφείλει, από την δική του πλευρά, να υποστηρίξει τη θέσπιση μιας αυστηρής νομοθεσίας. Το Ευρωπαϊκό Αναπηρικό Κίνημα αναμένει από τα μέλη του Ευρ. Κοινοβουλίου να αναλάβουν δράση.

Πραγματικά επιζητούμε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να είναι ένας ισχυρός σύμμαχος των ατόμων με αναπηρία και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί να τηρήσουν τις δεσμεύσεις τους. Η διακομματική ομάδα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την αναπηρία έχει βοηθήσει εξαιρετικά. Το «εύκολο» κομμάτι έχει πια ολοκληρωθεί - και τώρα είναι καιρός κάθε πολιτικό κόμμα να αναλάβει τις ευθύνες του. Αναμένουμε πολλά περισσότερα από σκέτες υποσχέσεις - το αναπηρικό κίνημα περιμένει ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ.

Όπως τονίζει ο Άνταμ Κόζα, πρόεδρος της προαναφερθείσας διακομματικής ομάδας και μέλος του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος, είναι απαραίτητο να διασφαλίσουμε ότι τόσο η Σύμβαση, όσο και η Στρατηγική για την Αναπηρία θα επιφέρουν σημαντικά αποτελέσματα από τα πρώτα στάδια εφαρμογής τους, βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής των ατόμων με αναπηρία στην Ευρώπη.

Είναι ώρα ευθύνης. Είναι ώρα αποτελεσμάτων. Είναι ώρα να τηρηθούν οι δεσμεύσεις.

Η ζωγραφική του Μαθιού Γιαμαλάκη-Μαρτζώκη / Matheo Yamalakis-Martzokis' Paintings

Ομιλία της Κατερίνας Δεμέτη στην Εκδήλωση της Κινηματογραφικής Λέσχης Ζακύνθου, το Σάββατο 5 Φεβρουαρίου 2011, στον Κινηματογράφο «Φώσκολο»

Το να προσπαθήσει κανείς να μιλήσει για τη ζωγραφική του Μαθιού Γιαμαλάκη-Μαρτζώκη, που σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, εκ πεποιθήσεως, επέλεξε να ζωγραφίζει, χωρίς να σκέφτεται να ωφεληθεί οικονομικά από την τέχνη της Ζωγραφικής, αντιδρώντας σε μια κοινωνία που προσαρμόζει τις πνευματικές της ανάγκες στο χρηματιστήριο αξιών, δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο.

Παρ’ όλα αυτά, οι σπουδές του, η επιτυχημένη σκηνοθετική του πορεία, αλλά κυρίως ο λόγος του, όπως με βομβάρδισε μετά την πρώτη μας συνάντηση τον Αύγουστο του 2010, στο Μουσείο Σολωμού, μέσα από επιστολές, μέιλ και τηλέφωνα, μ’ έπεισε ότι θα ήταν πραγματικά κρίμα να στερήσουμε την φτωχή σε πνεύμα ζωή μας από τη γνωριμία μ’ έναν άνθρωπο, που συγκεντρώνει όλα τα χαρακτηριστικά του αυθεντικού καλλιτέχνη.

Γιατί από την πρώτη μας συνάντηση, όταν οχυρωμένος πίσω από τον κινηματογραφικό του φακό, κατέγραφε αυτά που του έλεγα για τους Μαρτζώκηδες, κατάλαβα ότι δεν ενδιαφερόταν ν’ αποδώσει το ορατό, αλλά να κάνει ορατό ό,τι δεν είναι.

Η πρώτη συνάντηση με τη ζωγραφική του έγινε μέσα από την προσωπική του ιστοσελίδα (www.matheo.se). Απ’ αυτήν άντλησα τα στοιχεία που αφορούσαν τις σπουδές του, τις εκθέσεις του, τη φιλοσοφία του για την τέχνη και είδα για πρώτη φορά τα έργα του. Στη συνέχεια μία επικοινωνία ηλεκτρονική, ταχυδρομική και τηλεφωνική, μ’ έκανε να γνωρίσω ακόμα περισσότερα τον άνθρωπο Μαθιό και τη μεγάλη σημασία, που είχε για την προσωπική του διαδρομή η Ζωγραφική.

Και νομίζω ότι πρέπει να την γνωρίσουμε, όχι μόνο γιατί είναι ο τελευταίος γόνος μιας ιστορικής οικογένειας, στην οποία «υπήρξαν και θα υπάρχουν ποιητές, επιστήμονες, αρχιτέκτονες, ονειροπόλοι, καλλιτέχνες, άνεργοι, σκηνοθέτες, αριστεροί, όπως κι ελπίζω να’ ναι πάντα έτσι», όπως γράφει σ’ ένα του μέιλ, αλλά κυρίως γιατί στη δουλειά του μορφοποιείται η αίσθηση που έχουν για τη ζωή οι καλλιτέχνες της εποχής μας.

Είναι γνωστό ότι ο τρόπος που ο άνθρωπος βιώνει τον κόσμο σε μια ορισμένη περίοδο της εξέλιξής του, εκφράζεται μέσα από την Τέχνη.

Η Σύγχρονη Τέχνη αντιμετωπίζει τα προβλήματα που βιώνει ο άνθρωπος αμφιβάλλοντας για τη σταθερότητα της υπόστασής του και για την αρμονία του κόσμου του. Όταν είναι κανείς βέβαιος για κάτι, δε σκοτίζεται ιδιαίτερα. Στον 20ο και τον 21ο αιώνα όμως, γεννήθηκε μια καινούργια εικόνα της πραγματικότητας, καθώς η εσωτερική ασφάλεια του ανθρώπου απειλήθηκε. Γι’ αυτό η Ζωγραφική απελευθερώνεται από τους παραδοσιακούς δεσμούς, με τις θρησκευτικές και μυθολογικές παραστάσεις και εικόνες. Σήμερα οι άνθρωποι στέκονται αντιμέτωποι με την πραγματικότητα του είναι: αυτή έχει γίνει το αντικείμενο της σκέψης και των αισθημάτων τους.

Και οι σύγχρονοι καλλιτέχνες, με τα έργα τους αυτό εκφράζουν, εξυψώνοντας την τέχνη τους ως μια πράξη πνευματική, για την οποία ένα μηχάνημα, όπως η φωτογραφική ή η κινηματογραφική μηχανή για παράδειγμα, ποτέ δεν μπορεί να κάνει.

Ο Μαθιός Γιαμαλάκης-Μαρτζώκης, ζωγραφίζει όπως ο ίδιος συνηθίζει να λέει, χωρίς ν’ ακολουθεί στυλ ή τεχνοτροπία για να εκφράσει ό,τι δεν μπορεί να πει με τα φιλμ του.

Με τις ταινίες του αποτυπώνει τον εξωτερικό κόσμο, ενώ με τη ζωγραφική τον εσωτερικό του. Και στη φωτιά του ενθουσιασμού του να εκφράσει αυτό τον εσωτερικό κόσμο, λειώνει τις φόρμες του ορατού κόσμου, αλλάζει τα αντικείμενα που ζωγραφίζει, καταλύει τα περιγράμματα και απογυμνώνει την ουσία που ενοικεί στα πράγματα. Γι’ αυτό οι πίνακές του ακτινοβολούν συσσωρευμένη ενέργεια και καταγράφουν σαν σεισμογράφοι με νευρική αισθαντικότητα την παραμικρή συγκίνηση, μεταφέροντάς την πάνω στο χαρτί και στο μουσαμά.

Πυρωμένα χρώματα χύνονται το ένα μέσα στο άλλο. Ανθρώπινες μορφές και τοπία φαίνονται συχνά σαν να χτίζονται από κίτρινο, πράσινο, κόκκινο και βιολέ φλεγόμενο μάγμα. Το σκληρό και το τρυφερό, το δραστικό και το λεπτό, το παγανιστικό και το χριστιανικό, η εσωτερικότητα και το ευτράπελο, αναμιγνύονται με τρόπο προσωπικό. Μέσα από τις διακυμάνσεις χειμάρρων παχύρευστου χρώματος, παρουσιάζονται τοπία και άνθρωποι σε ανήσυχη κίνηση.

Όπως οι Φωβιστές Ζωγράφοι των αρχών του 20ου αι., ο Μαθιός τοποθετεί εκθαμβωτικό κόκκινο δίπλα σε φλογερό πράσινο, χυμώδες κίτρινο και βαθύ γαλάζιο. Τα χρώματα παρουσιάζονται σε τέτοιες αντιθέσεις, που οι παραστάσεις απειλούν να εκραγούν κάτω από την πίεσή τους. Το χρώμα θριαμβεύει πάνω στα πράγματα.

Με γωνιώδη και καμπύλα σπασίματα, στοιχεία εξπρεσιονιστικά, προσδίδει στις συνθέσεις του, δραματική ένταση. Τα περιγράμματα σαν δοκάρια σχηματίζουν το σκελετό των πινάκων.

Ο ζωγράφος Μαθιός Γιαμαλάκης-Μαρτζώκης, πολυταξιδεμένος και πολυδιαβασμένος, συναισθηματικός και πνευματικά επαναστατικός, ανήσυχος και ασυγκράτητος με τον δικό του τρόπο, βιώνει τον κόσμο ανυψωμένο από το ξεχείλισμα του συναισθήματος και τα έργα του θυμίζουν τη γνωστή φράση του Βαν Γκογκ στον αδελφό του Θεόδωρο: «Δεν θα ήταν άραγε δυνατό να δει κανείς καλύτερα και σωστότερα ένα πράγμα, όταν το αγαπά, παρά όταν δεν το αγαπά;»

Η γεμάτη αγάπη προσέγγιση των πραγμάτων, η ταύτιση με τη φύση, δίνει στις φόρμες και τα χρώματά του κινητικότητα και ζωή. Δεν τον ενδιέφερε καθόλου η εξωτερική ομοιότητα, αλλά η εσωτερική αλήθεια των πραγμάτων.

Η απομάκρυνση, από επιλογή στη Σουηδία, βοηθάει. Ψάχνει συνεχώς για Φως εκεί που δεν υπάρχει. Στη Σουηδία όμως βρήκε την ελευθερία ν’ αναπνέει. Και όταν δεν γυρίζει ταινίες, ζωγραφίζει ακουμπώντας συνήθως τον καμβά στη σέλα της μηχανής του.

Έρχεται βέβαια και ξαναέρχεται στην Ελλάδα κάνοντας διακοπές και εκθέσεις στην Πάτμο και σε άλλα νησιά και γεμίζοντας τις μπαταρίες του για τα χειμερινά οδοιπορικά του στον κόσμο, αλλά πάντα γυρίζει πίσω στον παγωμένο βορρά.

Σταθμοί στην εικαστική του διαδρομή οι δύο εκθέσεις του στην Αθήνα, η πρώτη το 2001, στο Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων (Πάρκο Ελευθερίας) με τίτλο «Χορεύοντας με τον Μινώταυρο» και η δεύτερη το 2003, πάλι στον ίδιο χώρο, με τίτλο «Σαράντα χρόνια ταξιδεύοντας με τον Μινώταυρο» που συνδιοργάνωσαν ο Δήμος Αθηναίων και η Σουηδική Πρεσβεία.

Ο ίδιος εξομολογείται για τη σχέση του με το μυθολογικό ζώο, που κατοικεί στην Κρήτη, τον άλλο μισό τόπο καταγωγής του από την πλευρά του πατέρα του: «Όταν ήρθα στη Σουηδία τη δεκαετία το ’60, μια περίοδος ψαξίματος άρχισε. Αυτό βαθμιαία με οδήγησε να στραφώ στον εαυτό μου και ν’ ανακαλύψω το Μινώταυρο, το alter ego μου. Το καλύτερο που έχουμε όλοι μέσα μας. Τα περισσότερα ζώα είναι ελεύθερα από εγωισμό, απληστία, κτητικότητα και ιδιοκτησία. Εάν σκοτώνουν, το κάνουν για να προστατέψουν τον εαυτό τους ή για την τροφή τους και μόνο σε ειδικές περιπτώσεις…Ο Μινώταυρός μου, μπορεί να πετάξει με χαρά. Μπορεί να κλάψει με τη μοναξιά του. Μπορεί να ερωτευτεί. Τη νύχτα νοιώθει την πρόκληση της πανσελήνου και βγαίνει για να τη συναντήσει, αφήνοντας πίσω το λαβύρινθο της μεγαλούπολης, των πολιτικών, …., των βρώμικων παιχνιδιών…. Στο ταξίδι του ο Μινώταυρος παίρνει μόνο αγαπημένες εικόνες μαζί του.»

Το 1975 ο Μαθιός κάνει το πρώτο του ταξίδι στη Νότια Αμερική για το φιλμ «It is nice to be privileged» (Είναι ωραία να είσαι προνομιούχος), που τον επόμενο χρόνο πήρε το Quality Award of the Swedish Film Institute. Στην επαρχία Τσιάπας, ζουν γύρω στις 800.000 ψυχές, οι περισσότεροι απόγονοι από τους Μάγιας.

«Υπάρχει απίστευτη φτώχια εκεί, αλλά ούτε και αυτό, σημειώνει στο Ημερολόγιό του ο καλλιτέχνης, μπορεί να σταματήσει την Pepsi, την Fanta και την Coca από το να ιδρύσουν ακόμα μία από τις αυτοκρατορίες τους. Είναι Μεγάλη Εβδομάδα, μία αξέχαστη στιγμή για έναν κινηματογραφιστή και καλλιτέχνη… Για λίγες μέρες άφησα την κάμερά μου να ξεκουραστεί. Αντί αυτού χρησιμοποίησα μελάνι και χαρτί για να σχεδιάσω τους φίλους μου και να καταγράψω τα συναισθήματά μου στο Ημερολόγιό μου από το Τσιάπας.»

Αυτές οι σελίδες Ημερολογίου σχεδιασμένες γρήγορα, αποτελούν από τα πιο δραματικά του έργα. Αλλά και οι αφίσσες που σχεδίασε για διάφορες θεατρικές παραστάσεις, δεν μπορούν να περάσουν απαρατήρητες.

Και τώρα, μία μικρή έκπληξη:

Το καλοκαίρι του 1964 ο Μαθιός ετοιμάζει την εικονογράφηση για το Σουηδικό Βιβλίο "Nygrekiska Berättare" (Σύγχρονοι Έλληνες Διηγηματογράφοι), το οποίο εντόπισα στο Διαδίκτυο. Το βιβλίο περιλαμβάνει 11 σύντομες ιστορίες από τους πιο αξιόλογους έλληνες συγγραφείς, όπως τον Παπαδιαμάντη, τον Λουντέμη, τον Καζαντζάκη, μαζεμένες και μεταφρασμένες από τον Senta Hapjσpoulos Slöör. Δημοσιεύτηκε από τον Bernces Förlag στο Malmö.

Δεν μπορείτε να φανταστείτε τη χαρά μου όταν ανάμεσα σ’ αυτές τις ιστορίες ανακάλυψα «Τα Χριστούγεννα του Καρδινάλιου», του δικού μας Διονύση Ρώμα, τη νουβέλα που δημοσιεύεται και στα «Ζακυνθινά» στις σ.403- 412!

Αγαπητοί Φίλοι,

Η μοντέρνα Ζωγραφική, παρ’ όλο που ακόμη και σήμερα έχει φανερά τις ρίζες της στις διάφορες εθνικές παραδόσεις, τείνει να γίνει μια παγκόσμια γλώσσα, ένα μέσο συνεννόησης, που γρήγορα θα υψωθεί πάνω απ’ όλες τις εθνικές διαφορές.

Η ζωγραφική του Μαθιού Γιαμαλάκη-Μαρτζώκη, με καταγωγή από Κρήτη και Ζάκυνθο και μόνιμη κατοικία τις τελευταίες πέντε δεκαετίες τη Στοκχόλμη, θα μπορούσε να ρίξει τις γέφυρες.

Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να την φέρουμε λίγο πιο κοντά μας.

Μια ακόμη αναβίωση της Γκιόστρας

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Όταν το 2005 ξεκίνησε η προσπάθεια της αναβίωσης της περίφημης Γκιόστρας της Ζακύνθου, η οποία σύμφωνα με τους ιστορικούς μας (Σπυρίδων Δε Βιάζης), αλλά και πολλούς ξένους περιηγητές (Tomas Dallam), όπου επισκέφθηκαν το νησί μας και αργότερα αποτύπωσαν σε τυπωμένο χαρτί τις εντυπώσεις τους από αυτό, ήταν το σημαντικότερο γεγονός της χρονιάς για τον τόπο, οι κοσμαγάπητοι αυτοί ιππικοί αγώνες ήταν πια ξεχασμένοι και μόνο κάποιοι λόγιοι και μελετητές της ντόπιας ιστορίας, τους συναντούσαν στις έρευνές τους και τις αναδιφήσεις τους.

Σήμερα η Ζακυνθινή Γκιόστρα όχι μόνο έχει αποκτήσει πανευρωπαϊκό χαρακτήρα, με τη συμμετοχή στις εκδηλώσεις της και άλλων χωρών, με παρόμοιες αναζητήσεις (Ιταλία, Σλοβακία, Σαν Μαρίνο), αλλά έχει επανέλθει ουσιαστικά και οριστικά στην καθημερινότητα των κατοίκων του παλαιού «Φιόρου του Λεβάντε» και χρόνο με το χρόνο γίνηκε το σημαντικότερο και κυριότερο γεγονός του σύγχρονου καρναβαλιού του νησιού.

Η επιτυχία αυτή οφείλεται στις μεθοδευμένες και άοκνες προσπάθειες, που καταβάλει όλο το χρόνο η Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρεία “Giostra di Zante”, η οποία διοργανώνει την σημαντική αναβίωση, αλλά και στο αγκάλιασμα της όλης προσπάθειας από τους ανθρώπους του πνεύματος, των γραμμάτων και της τέχνης, οι οποίοι σαν κάτι το ουσιαστικό και βγαλμένο από την ιστορία και την τοπική παράδοση του νησιού, όπου είναι, το στηρίζουν και, ο καθένας με τον τρόπο του, το βοηθούν και το ενισχύουν.

Τα ειδικά φυλλάδια, τα οποία κάθε χρόνο, παράλληλα με τις εκδηλώσεις, εκδίδει το Σωματείο με ιστορικά κείμενα και ανακοινώσεις, οι οποίες προσθέτουν πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία του «Ιππηλασίου», η σημαντική ημερίδα όπου διοργανώθηκε τον περασμένο Απρίλιο με θέμα της την «Γκιόστρα στη Ζάκυνθο», αλλά και η φιλοτέχνηση εικαστικών έργων, τα οποία σκοπό τους είχαν και έχουν να χρησιμοποιηθούν για τις αφίσες της, στάθηκαν αιτία σύγχρονης δημιουργίας και αφορμή περαιτέρω έρευνας. Στα ίδια πλαίσια πρέπει να εντάξουμε την προσφορά της αναβίωσης με την γραφή νέων σημαντικών ποιημάτων, από νέους δημιουργούς του νησιού, που θέμα τους έχουν την ιστορική Γκιόστρα ή αυτή στάθηκε πηγή έμπνευσης και συμβολισμού στην γραφή τους.

Φέτος, μάλιστα, με την παιδική Γκιόστρα, που θα πραγματοποιηθεί παράλληλα με την μεγάλη, το σημαντικό αυτό κομμάτι της τζαντιώτικης ιστορίας και του επτανησιώτικου πολιτισμού θα κληροδοτηθεί στην νεότερη γενιά και με τον τρόπο αυτό θα διασφαλισθεί η συνέχεια και επιβίωσή της.

Από τον καιρό που τα πέταλα των αλόγων ακούστηκαν στον μακρινό Αρίγκο, δίπλα από την παλιά μας πόλη, η οποία για λόγους ασφάλειας βρισκόταν μέσα από τα τείχη του Κάστρου, έως και τις μέρες μας, όπου τα χλιμιντρίσματα δίνουν πνοή και πάλι στον γνώριμό τους χώρο της Πλατείας Ρούγας, η Γκιόστρα αγαπήθηκε από όλους τους ενοίκους του νησιού και έτσι όπως ανάγκασε παλιότερα τους κατοίκους των χωριών, ακόμα και των πιο απομακρυσμένων και ορεινών, να «μπουν τη Χώρα», πείθει και σήμερα τους νεότερους απογόνους τους να βγουν στους δρόμους και να αναπαραστήσουν το γνήσιο παρελθόν τους. Είναι που η Γκιόστρα είναι κάτι το υπαρκτό και αληθινό, κάτι που προϋπήρχε και απ’ ότι φαίνεται θα εξακολουθεί να υπάρχει, δίχως να δίνει μομφή στους οπαδούς της για την συμμετοχή και χωρίς να τους κάνει να μιμούνται κάτι ξένο, απαρνούμενοι τον εαυτό τους.

Οι μορφές της είναι πολλές και η παρουσία της πολυδιάστατη και διαταξική. Εκτός από αυτήν του Καρναβαλιού και της Πρωτομαγιάς, όπου παρότι ήταν υπόθεση των Ευγενών, είχε και σημαντικά λαϊκά στοιχεία, μια και την παρακολουθούσαν πάνδημα και οι τρεις τάξεις του νησιού, διασώθηκε μέχρι την Άνοιξη του 1953 και η καθαρά λαϊκή της μορφή, εκφρασμένη στο πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου του Πετρούτσου και στην ομώνυμη εκκλησία του Γερακαρίου, αλλά και στην θεατρική της εκδοχή, μέσα από την τοπική διασκευή του «Ερωτόκριτου» και την πρωτοπορία της «Ευγένας».

Το κονταροχτύπημα του ποιήματος του Βιτσέντζου Κορνάρου, το οποίο ήρθε από την Κρήτη, αλλά πολύ νωρίς πολιτογραφήθηκε ζακυνθινό, με την πολλαπλή διάσωσή του, παίχτηκε πολλές φορές από τους λαϊκούς θεατρίνους του νησιού, σαν «Ομιλία» και κυρίως στο χωριό Σκουλικάδο, με τον ομώνυμο και δραστήριο πολιτιστικό σύλλογο, ο οποίος αποτελεί ένα αληθινό φυτώριο και προεκτείνοντας το γνωστό σκίτσο του μεγάλου συγχωριανού συγγραφέα και αγωνιστή Κονίδη Πορφύρη, επαναφέρει το στην θεατρική του μορφή αγώνισμα, σε μουσική στίχων και δείχνει το πώς η τέχνη επενδύει στην ιστορία.

Η Εταιρεία “Giostra di Zante” με τις μεθοδευμένες και βασισμένες στην επιστημονική έρευνα προσπάθειές της επανέφερε τους φημισμένους ιππικούς αγώνες στις δύο βασικότερες μορφές τους. Στα τέλη του Χειμώνα ξαναθυμίζει την δόξα των επίσημων αναμετρήσεων, που πάντοτε, σε αντίθεση με το σήμερα, γίνονταν με την αρωγή της πολιτείας και λίγο πιο μετά, εκεί στην κυριαρχία της Άνοιξης και την μεγαλοσύνη του Πάσχα, ξαναζωντανεύει τον Τροπαιοφόρο καβαλάρη της νότιας άκρης της πόλης και τον αναγκάζει να κατέβει κι αυτός με το άλογό του, μαζί με τους ενορίτες του, τους αδελφούς του ναού του, αλλά και όλους τους απλούς ανθρώπους του νησιού, που τον τιμούν και τον γιορτάζουν με την μεγαλοσύνη της απλότητάς τους.

Αναμφίβολα η Γκιόστρα έδωσε ποιότητα στο σημερινό ζακυνθινό Καρναβάλι. Ένωσε το χθες με το σήμερα κι αναζητά προεκτάσεις στο μέλλον. Αποτελεί ιστορία και όχι φαντασίωση. Είναι το διαφορετικό, που πάνω του μπορεί να στηριχτεί, χωρίς σαθρά και κατασκευασμένα στηρίγματα, η προσπάθεια μιας πολιτισμένης συνέχειας. Είναι πρώτα απ’ όλα «ξεφάντωση των φίλων» και τρόπος καλλιέργειας των κατοίκων και μετά ουσιαστικός πόλος έλξης τουριστών, σε μια περίοδο κατά την οποία έχει ανάγκη στήριξης ο πιο σημαντικός τρόπος πλουτισμού του νησιού μας.

Αλλά και για την πιο πέρα, εκτός συνόρων, διαφήμιση της Ζακύνθου η Γκιόστρα είναι ο πιο καλός της πρεσβευτής. Αν αναλογισθεί κανείς το σε πόσα μέρη της Ευρώπης γίνονται παρόμοιες και επιτυχημένες προσπάθειες αναβίωσής της, θα καταλάβει το τι προοπτικές έχει και το πώς μπορεί να βοηθήσει με πολλούς τρόπους τον τόπο της και τόπο μας.

Ήδη το Σωματείο που την οργανώνει έχει έρθει σε επαφή με αυτές τις διοργανώσεις, τουλάχιστον με τις περισσότερες από αυτές και τις πιο γνωστές και έχει ξεκινήσει προσπάθειες αδελφοποίησης και ανταλλαγών. Με την Ιταλική πόλη Sulmona, μάλιστα, στην οποία πραγματοποιείται η Ευρωπαϊκή Γκιόστρα, έχει από καιρό καλλιεργήσει ιδιαίτερη φιλία και πολλοί είναι εκείνοι που έρχονται στο νησί μας από την πόλη αυτή για να περάσουν τις διακοπές τους.

Να γιατί πρέπει η προσπάθεια αυτή να στηριχθεί και να ενισχυθεί από τους αρμόδιους, άρχοντες και ιδιώτες. Είναι κομμάτι της ιστορίας μας και του πολιτισμού μας, μπορεί να αναβιώσει σήμερα, χωρίς να μας εκθέτει και έχει προοπτικές για ένα μέλλον ευοίωνο.

Οι σάλπιγγές της, συνοδευόμενες από τα τύμπανά της, θα ξανακουστούν και πάλι φέτος για μιαν ακόμα, πολλοστή φορά. Θα ενώσουν την Τέρρα και τον Αιγιαλό και το παρελθόν με το σήμερα. Με τους μικρούς Τζαντιώτες παρέα θα ποντάρουν το αύριο και θα διεκδικήσουν, σαν το νικητή, τα πρωτεία. Αυτή τη χρονιά μάλιστα, παρά την κρίση, για πρώτη φορά, οι σημαίες θα ξεχυθούν στον αέρα στα χέρια των δικών μας παιδιών, μια και αποκτήθηκε τμήμα σμπαντιερατόρων (σημαιοφόρων) καθαρά ζακυνθινό.

Όλοι ας της δώσουμε την αρμόζουσα νίκη. Έχουμε πολλά να ωφεληθούμε από την αναβίωσή της.

Δημήτρη Γ. Μαγριπλή: ΜΕΛΙΤΖΑΝΕΣ ΣΤΗ ΧΟΒΟΛΗ (διήγημα)

Άμα τρώω μελιτζάνες το βράδυ βλέπω εφιάλτες. Το ξέρω κι όμως το κάνω και το ξανακάνω και λέω υπεύθυνα: τελευταία φορά. Εχθές ήταν ακόμη μια τέτοια νύχτα. Σηκώθηκα κάθιδρος και με το στομάχι μου κόμπο. Δεν είχα αίσθηση του τόπου και του χρόνου. Σαν ζόμπι κινήθηκα λίγο και άκουσα σειρήνες και φωνές.

«Δεν ξέρω τίποτα». Αυτό θα έλεγα, αν με συλλάβουν. Απλά η Μαρία, αυτή ήταν η αιτία που βρέθηκα εδώ. Η Μαρία με τα μαύρα μακριά μαλλιά και κείνο το χαμόγελο που σκοτώνει. Και πού είναι τώρα; Ένας Θεός ξέρει. Συστάσεις δεν είχα, την γνώρισα χθες, άλλο τίποτα δεν έχω να δηλώσω.

Έπιασα το κεφάλι μου. «Ποιος θα με πιστέψει;», αναρωτήθηκα. Κοίταξα γύρω, σκοτάδι. Μόνο τα κόκκινα περιστρεφόμενα φώτα. «Είναι απέξω, έρχονται», σκέφτηκα και διπλώθηκα στα δύο. Περίμενα. «Μπορεί να μη με δουν. Μπορεί να γίνω αόρατος και να με προσπεράσουν. Μπορεί να με λυπηθούν και να με αφήσουν να φύγω. Παιδιά τους είμαστε, δεν θα χτυπήσουν».

Τι το 'θελα; Σε λίγους μήνες θα έπαιρνα πτυχίο και μετά στρατό. Δύο χρόνια και κάτι μήνες. Όλα τα είχε κανονίσει ο πατέρας μου. Άνθρωπος των καταστάσεων και φυσικά δικτυωμένος. Θα περνούσα ζάχαρη. Μετά, το γραφείο στην επαρχία. Οικογενειακή επιχείρηση. Τι με έπιασε; Ελευθερίες, ανθρώπινα δικαιώματα... Τι παράνοια...

Η ώρα περνούσε αργά. Κάθε λεπτό και χρόνος ολάκερος. Κάθε στιγμή και σταγόνα που τρέχει. Ιδρώτας. Οι φωνές ρυθμικά συνεχίζουν να πάλλονται. Πρέπει να φύγω και όμως δεν μπορώ να κουνηθώ. Θα με πιάσουν. Με συνοδεία θα μας μεταφέρουν στην ασφάλεια. Στο κελί θα πάψουν να με χτυπούνε. Εκεί θα είναι και άλλοι. Κάποια στιγμή θα έρθουν να με δουν οι δικοί μου. Κάτι θα φέρουν κάτι θα κάνουν και όλα θα μοιάζουν απλά εφιάλτης. Ο θείος είναι στρατιωτικός. Το παιδί, θα πει, παρασύρθηκε. Αν χρειαστεί θα τα ξεράσω όλα. Για τις προκηρύξεις, για τον πολύγραφο... Θα δώσω ακόμη και ονόματα... Δεν αντέχω το ξύλο. Από μικρός τρομοκρατιόμουν με την αίσθηση της βίας.

Κάποιος ανεβαίνει τις σκάλες. Ήχος βαρύς. Φοράει μπότες. Εσατζής θα 'ναι. Μπήκανε μέσα. «Μάνα, σώσε με». Κρύβομαι κάτω από τα σκεπάσματα. Να γίνω ελάχιστος. Να φύγω μακριά με το νου. Μου το είχε πει ο Άκης, που έκανε μήνες στο Μεταγωγών. Δεν αισθάνεσαι τον πόνο. Απλά λιποθυμάς και ύστερα σε αφήνουν ήσυχο. Αυτό είναι. Τα βήματα ακούγονται στον διάδρομο. Μετρώ την απόσταση. Είναι στην πόρτα. Έπρεπε κάτι να βάλω από πίσω. Τώρα είναι αργά. Η πόρτα ανοίγει με θόρυβο. Τετέλεσται...

- Δεν περνάει ο φασισμός, φωνάζω με όλη μου τη δύναμη.

Ανοίγει το φως. Κάποιος με κοιτά σαν χαμένος. Φοράει κουκούλα και έρχεται προς το μέρος μου.

- Ψωμί – παιδεία – ελευθερία, συνεχίζω απτόητα.

Δύο χέρια με πιάνουν σφιχτά. Αγωνίζομαι να ξεφύγω, αλλά μάταια. Ανοίγω τα μάτια με κόπο. Απέναντί μου, η Μαρία. Ανοίγει τον δέκτη. Εικόνες από την κατάληψη της Νομικής.

-Τι είναι αυτά; ρωτώ με ασφάλεια.

- Μετανάστες ταμπουρώθηκαν στο άσυλο ζητώντας δικαιώματα, μου απαντά αδιάφορα.

- Εξοργιστικό, δηλώνω και γυρίζω πλευρό. Δεν ξανατρώω μελιτζάνες, της λέω και κείνη γελώντας αλλάζει σταθμό.

Το περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» αποχαιρετά το αναγνωστικό του κοινό

Της Κατερίνας Δεμέτη

Η γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα στην επιστημονική κοινότητα και το αναγνωστικό κοινό είναι μία πραγματικότητα που λίγα έντυπα στην χώρα μας έχουν επιτύχει.

Ανάμεσα σ’ αυτά συγκαταλέγεται και το περιοδικό Αρχαιολογία και Τέχνες, για το οποίο η πρόσφατη οικονομική συγκυρία αποδείχθηκε εξαιρετικά αρνητική, με αποτέλεσμα την αναστολή της έκδοσής του, μετά από τριάντα χρόνια συνεχή εκδοτική παρουσία.

Το παρόν δημοσίευμα είναι λοιπόν αφιερωμένο σ’ αυτό, ως μικρό φόρο τιμής στα χρόνια που μας συντρόφεψε ως φοιτητές και στη συνέχεια ως εργαζόμενοι στο χώρο της αρχαιολογίας, μιας επιστήμης ιδιαίτερα γοητευτικής, που τα τελευταία χρόνια διευρύνει συνεχώς το πεδίο μελέτης της.

Γιατί στην προσπάθεια προσδιορισμού της πολιτιστικής μας παράδοσης, η σύγχρονη αρχαιολογία δεν περιορίζεται στην ανακάλυψη, περιγραφή, καταγραφή και χρονολόγηση μνημείων. Ανατρέχει στα πορίσματα άλλων επιστημών, όπως η ιστορία, η κοινωνιολογία και η ανθρωπολογία, χωρίς να παραλείψουμε την ολοένα μεγαλύτερη προσφορά των θετικών επιστημών.

Και το περιοδικό Αρχαιολογία και Τέχνες, αυτό το κενό κατάφερε να καλύψει, παρακολουθώντας τα επιτεύγματα της επιστήμης της αρχαιολογίας, σαν συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους ειδικούς και το πλατύ κοινό και έχοντας εξασφαλίσει την αποκλειστική συνεργασία Ελλήνων και ξένων επιστημόνων, με παγκόσμια επιστημονική αναγνώριση.

Μια ματιά μόνο στα ονόματα της εποπτικής επιτροπής του 1ου τεύχους, του Νοεμβρίου του 1981, που ήταν τυπωμένο σε πολυτονικό, θα μας πείσει: Η. Ahrweiler (Kαθηγήτρια Παν/μίου Paris I), Μ. Ανδρόνικος (Καθηγητής Παν/μίου Θεσ/κης), H.W. Catling (Δ/ντής Αγγλικής Αρχ/κής Σχολής Αθηνών), Ν. Γιαλούρης (Γενικός Επιθεωρητής Αρχ/των), Α. Di Vita (Δ/ντής Ιταλικής Αρχ/κής Σχολής Αθηνών), H. Immerwahr (Δ/ντής Αμερικανικής Σχολής Κλασσικών Σπουδών Αθηνών), Κ. Κyrieleis (Δ/ντής Γερμανικού Αρχ/κού Ινστιτούτου Αθηνών), Γ. Λάββας (Καθηγητής Πολυτεχνικής Σχολής Θεσ/κης), R. Martin (Ακαδημαϊκός, Καθηγητής Παν/μίου Paris I και της Ecole Pratique des Hautes Etudes), X. Nτούμας (Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών), Ο. Picard (Δ/ντής Γαλλικής Αρχ/κής Σχολής Αθηνών), Ν. Σβορώνος (Καθηγητής της Ecole Pratique des Hautes Etudes), Σ. Φιλιππάκης (Υπεύθυνος των Προγραμμάτων Αρχαιομετρίας του Κ.Π.Ε. Δημόκριτος).

Στο τελευταίο διπλό τεύχος, το 117ο & 118ο, του Δεκεμβρίου του 2010, από την ίδια ομάδα λείπουν τα ονόματα των: Μ. Ανδρόνικου, H.W. Catling, Γ. Λάββα, R. Martin, και Ν. Σβορώνου και έχουν προστεθεί οι νέες ιδιότητες-τίτλοι στους υπόλοιπους, όπου όλοι σχεδόν είναι τέως Διευθυντές και Ομότιμοι Καθηγητές, ενώ η Ahrweiler είναι Ομότιμος Πρύτανης του Παν/μίου Paris I.

Μια τόσο δυνατή ομάδα λοιπόν δεν θα μπορούσε παρά να έχει ένα εκλεκτό αποτέλεσμα, αφού οι περισσότεροι συνεργάτες έβλεπαν στις δημοσιεύσεις του περιοδικού και ένα άνοιγμα της πανεπιστημιακής αίθουσας όπου δίδασκαν, προς ένα κοινό που διψούσε να συλλάβει καλύτερα την τροχιά της ιστορικής του πορείας, ζητώντας τεκμηρίωση από το παρελθόν του.

Έτσι το α΄ μέρος κάθε τεύχους αφιερωνόταν σ’ ένα συγκεκριμένο θέμα, ενώ στο β΄ περιέχονταν μελέτες πάνω σε ποικίλα θέματα, που συνδέονταν με όλο το φάσμα της αρχαιολογικής έρευνας, από την αναζήτηση των ιστορικών καταβολών του ανθρώπου, μέχρι την παρουσίαση του πιο πρόσφατου πολιτιστικού μας παρελθόντος.

Για την ιστορία αξίζει να μνημονεύσουμε μερικά τεύχη:

• Tεύχος 1, Νοέμβριος 1981, «Xρυσός και πολύτιμα μέταλλα»

• Τεύχος 2, Φεβρουάριος 1982, «H κατοικία: Προϊστορική Αρχιτεκτονική - Tο ελληνιστικό σπίτι - Νεοκλασική κατοικία»

• Τεύχος 14, Φεβρουάριος 1985, «Mουσική»

• Τεύχος 16, Αύγουστος 1985, «Παιδί και Μουσείο»

• Τεύχος 20, Αύγουστος 1986, «Mαγεία και Μαντική»

• Τεύχος 68, Σεπτέμβριος 1998, «Γυναίκες: σύμβολα-συμβολισμοί (ελληνική μυθολογία)»

• Τεύχος 111, Ιούνιος 2009, «Έρωτας...»

Στο τέλος του περιοδικού, στα «Αρχαιολογικά», δίνονταν σύντομες ειδήσεις σχετικές με τα τελευταία αρχαιολογικά ευρήματα, τις εκθέσεις, τις διαλέξεις και τις σημαντικότερες ελληνικές και ξένες δημοσιεύσεις.

Αυτό το τμήμα του περιοδικού, που ήταν τριμηνιαίο, αναπτύχθηκε τόσο πολύ, που στους συνδρομητές προσφερόταν δωρεάν ένα Μηνιαίο Ενημερωτικό Φυλλάδιο με πληροφορίες για Συνέδρια, περιοδικές εκθέσεις σε Μουσεία, Φεστιβάλ αρχαιολογικών ταινιών, που γίνονταν στην Ελλάδα και στις υπόλοιπες χώρες του κόσμου.

Το περιοδικό όμως συσπείρωσε γύρω του και δράσεις που ξεπερνούσαν την εμβέλεια μιας απλής εκδοτικής προσπάθειας.

Η πιο σημαντική από αυτές ήταν ο ΑΓΩΝ, η Διεθνής Συνάντηση Αρχαιολογικής Ταινίας του Μεσογειακού Xώρου, που ξεκίνησε το 1996 και γινόταν κάθε δύο χρόνια. Οργανωνόταν από την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία AΓΩN, σε συνεργασία με το περιοδικό και είχε σαν στόχο όχι μόνο να μείνει η Ελλάδα πομπός πολιτισμού, όπως ήταν πάντα, αλλά να γίνει και δέκτης και να καταδείξει τη σχέση που υπάρχει μεταξύ των λαών που βρέχονται από τη Μεσόγειο και έχουν κοινές πολιτισμικές ρίζες, εμπειρίες και συγγένειες.

Επειδή η εικόνα είναι άμεση και μιλά όλες τις γλώσσες, ο κινηματογράφος θεωρήθηκε ότι αποτελεί τον κατεξοχήν τρόπο διάδοσης της αρχαιογνωσίας στο ευρύ κοινό. Κάπως έτσι, ο ΑΓΩΝ κηρύχθηκε διεθνής και το κεντρικό θέμα του έγινε η "Αρχαιολογία στον Μεσογειακό Χώρο". Από το 2002 δε έγινε ιδρυτικό μέλος της Ομοσπονδίας των Ευρωπαϊκών Φεστιβάλ Ταινίας Αρχαιολογικού Περιεχομένου και Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Το περιοδικό μάλιστα έκανε προσφορά με τα τεύχη του επιλεγμένες ταινίες του φεστιβάλ. Έτσι κι εμείς οι μακρινοί συνδρομητές μπορέσαμε να δούμε τις εξής:

• ΛΥΣΙΠΠΟΣ ΕΠΟΙΗΣΕΝ, του Νίκου Φραγκιά, Βραβείο Σεναρίου 1996, στο τεύχος 103

• ΔΟΚΟΣ, το αρχαιότερο γνωστό ναυάγιο στον κόσμο, Βραβείο Φωτογραφίας 1996, σκηνοθεσία: Νίκος Βεργίτσης, Στράτος Στασινός, στο τεύχος 104

• ΤΖΑΡΕΣ, τα χειροποίητα πιθάρια του Μεσσηνιακού Κόλπου - Κέντρο Μελέτης Νεώτερης Κεραμικής, Μεγάλο Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής 1998, Σκηνοθεσία-Παραγωγή: Νοοτροπία, στο Τεύχος 105

• ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ, η αναζήτηση μιας χαμένης πραγματικότητας, Σενάριο-Σκηνοθεσία: Μέμη Σπυράτου, στο Τεύχος 106

• ΤΟ ΕΡΕΧΘΕΙΟ ΚΑΙ Ο ΧΡΟΝΟΣ, Βραβείο Σεναρίου 2002, Σενάριο-σκηνοθεσία: Αθανασία Δρακοπούλου, στο Τεύχος 107

• ΟΛΥΜΠΟΣ ΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΩΝ ΘΕΩΝ, Εύφημος Μνεία 2008, Σκηνοθεσία: Γιάννης Λάμπρου, στο Τεύχος 108

• ΣΤΑ ΙΧΝΗ ΤΩΝ ΧΑΜΕΝΩΝ ΧΡΩΜΑΤΩΝ. ΠΟΛΥΧΡΩΜΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ, Σκηνοθεσία: Elli Kriesch, στο Τεύχος 112

• ΤΟ ΣΤΕΡΝΟ ΒΛΕΜΜΑ. Πορτρέτο του Φαγιούμ, Βραβείο Σεναρίου 2000, σε σκηνοθεσία: Alain Jaubert, στο Τεύχος 114

Το αξιολογότατο περιοδικό ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ, με το διπλό τεύχος 117-118, συμπληρώνοντας 30 χρόνια ζωής, αποχαιρετά το αναγνωστικό του κοινό. Η ιστοσελίδα www.arxaiologia.gr, όπου θα συνεχίσουν να αναρτώνται αρχαιολογικές ειδήσεις και άρθρα, ενώ μπορεί να βρίσκει κανείς το αρχείο των τευχών του περιοδικού, θα αποτελέσει μικρή μόνο παρηγοριά για τους φανατικούς αναγνώστες του.

Ας ελπίσουμε ότι στη νέα οικονομική συγκυρία δεν θα θυσιαστούν και άλλοι τέτοιοι πνευματικοί φάροι.

Μαντολίνα και πινέλα

Γράφει ο Παύλος Φουρνογεράκης

Ανάμεσα σε χορδές και σε πινέλα κύλησε το τελευταίο Σαββατοκύριακο του τζαντιώτικου Γενάρη. Αναζωογονητική, ευτυχής συγκυρία πολιτιστικών γεγονότων, λυτρωτική ανάσα σαν την ώρα που λασκάρει η θηλιά στο λαιμό της ταχύτητας του άγχους και βλέπεις τη ζωή να σε καλεί και πάλι ήρεμα κοντά της.

Τα σαρακοφαγωμένα οριζόντια ξύλινα δοκάρια που στηρίζουν το πρώτο πάτωμα του ιστορικού κτιρίου στο Αργάσι (το γνωστό μας Barrage) αποτελούν από μόνα τους έργα γλυπτικής τέχνης, πόσο μάλλον όταν συνομιλούν με τα εικαστικά, που συντοπίτες μας εκθέτουν αυτή την περίοδο. Ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης υποστηρίζει ότι «Ο καλλιτέχνης μεταγγίζει την εποχή του στο έργο του». Αυτό μπορεί να νιώσει ο θεατής της ομαδικής αυτής έκθεσης: να τρομάξει από το αιχμηρό χρυσό μαχαίρι του Κώστα Πλέσσα, να επαναστατήσει μέσα από τα πυρπολημένα αμάξια στα κολάζ του Διονύση Ματαράγκα, να περιπλανηθεί στα αδιέξοδα σκαλοπάτια και καντούνια της Θάλειας Ξενάκη, «ατενίζοντας το μέλλον» με φόντο το μαυρισμένο πλοίο στην ταλαιπωρημένη φύση, να γίνει μαριονέτα στον υπερπληθυσμό της αφιλόξενης τσιμεντένιας πόλης, όπως τον προστάζει η αδίστακτη εξουσία ή να εκραγεί φωτοβόλα, στις δημιουργίες της Λένας Γούναρη, μα και να λυτρωθεί στην απεραντοσύνη του κοιλιωμενιάτικου τοπίου με την ελπίδα φυλαγμένη ζεστά στις συνθέσεις των ρόδων της Μίκας Συμβουλίδου. Τα πινέλα των ζωγράφων, ένα σύνολο εντυπώσεων, αισθήσεων, αντιδράσεων στην ατμόσφαιρα που μας περιβάλλει με τη μουντάδα, τους καημούς, τις πίκρες αλλά και το μεγαλείο της!

Και η σκυτάλη στην κυριακάτικη γιορτή των «Τριών Ιεραρχών». Το βραδάκι θ΄ απαντήσουν και οι τρεις τους στα καίρια ερωτήματα του Διονύση Ζαφειρόπουλου, μέσα στην κατάμεστη αίθουσα εκδηλώσεων του Μουσικού Σχολείου. Μέγας Βασίλειος, Γρηγόριος ο Θεολόγος και Ιωάννης ο Χρυσόστομος από τα βάθη των αιώνων έχουν δώσει τις λύσεις στα διαχρονικά προβλήματα της καθημερινής μας ζωής, μέσα από τις βαθυστόχαστες θεολογικές φωνητικές χορδές των γραπτών κειμένων και των έργων τους. Στη μνήμη τους αφιερωμένη και η εξαιρετική συναυλία της «Μαθητικής Μαντολινάτας-Χορωδίας Ζακύνθου». Ο ταλαντούχος μουσικός Αντώνης Κλάδης που ήταν κι ο μαέστρος της βραδιάς (συνεπικουρούμενος από τον Κώστα Μεϊντάνη και τον Μπάμπη Πλατυπόδη), φάνηκε πως δίδαξε με ερωτικό πάθος κι έκανε τις χορδές των οργάνων και των εφήβων να ευφράνουν την ταλαιπωρημένη και κακοποιημένη ακουστική μας αίσθηση με αρμονία και γλυκύτητα, σαν εκείνη της γεύσης που αποκτά το καλό δέσιμο του σιροπιού στο σπιτικό γλυκό του κουταλιού. “Ave Maria” του Σούμπερτ, ποίηση Οδ. Ελύτη σε μουσική Δ. Λάγιου, στίχοι Αλ. Σακελλάριου σε μουσική Κ. Γιαννίδη, τραγούδια του Χατζιδάκη, ποίηση του Δ. Σολωμού και του Κ.Παλαμά σε μουσική, ήταν ένα πρόγραμμα για όλα τα γούστα και κοινό με υψηλές απαιτήσεις. Η συνεργασία με καλλιτέχνες όπως ο τενόρος Δημ. Σιγαλός και η μέντζο Σοφία Μάλαμα καθώς και άλλοι φιλοξενούμενοι μουσικοί εμπλούτισαν τα μαντολίνα και τις κιθάρες με πανδαισία ήχων.

Ακατάπαυστα παλαμάκια σαν τους παλμούς των εγχόρδων, έκφραση χαράς από την απόλαυση της όρασης και της ακοής, επαίνων για τη μουσική αγωγή των παιδιών που εξημερωμένα θα στηρίξουν το μέλλον και πολύχρωμες ανθοδέσμες σ΄ όλους τους συντελεστές. Με μαντολίνα και πινέλα ανθεί ο πολιτισμός.

Ζάκυνθος, 31-1-2011

Ταξιδεύοντας, την υπόγεια σχέση των πραγμάτων ανασύρουμε

Άρθρο του Τάκη Κεφαλληνού

Όταν

συναντούσα τους μύθους

ήμουνα μόνος.

Η άλφα βήτα των ταξιδιών

και ο έρωτας προσήλυτος

ψάχνει Θεούς

για πλαγιότιτλους θανάτου.

Το γεγονός ότι έχουμε ασχοληθεί στο παρελθόν, με την επίδραση της κοινωνικής και φυσικής πραγματικότητας πάνω στην τέχνη, το πώς δηλαδή η ίδια η τέχνη σχετίζεται με την ιστορία, μας επιτρέπει να προχωρήσουμε σε κάτι πιο ευάλωτο και προσωπικό, όπως είναι οι μνήμες για τις υπόγειες συσχετίσεις που αφορούν την τέχνη, τους τόπους και τα πρόσωπα, αυτή τη χειροπιαστή όψη των πραγμάτων. Ουσιαστικά είναι μια υπαινικτική επικοινωνία με την "μυσταγωγική" κοινότητα των περιηγητών.

Αν είναι, λοιπόν, αλήθεια πως στα ταξίδια αναζητούμε με πάθος τις νοσταλγίες μας, η Κυανή Ακτή και οι εξοχές της Νότιας Γαλλίας αποτελούν έναν αληθινό προορισμό.



Βαν Γκογκ, Αυτοπροσωπογραφία. 1888

Σε μια πρώτη προσέγγιση κανείς δεν μπορεί να μένει αδιάφορος στην προοπτική να βρεθεί σε τόπους που κατατάσσονται ανάμεσα στα δημοφιλέστερα παραθεριστικά κέντρα του κόσμου, με ιστορικό υπόβαθρο και πολιτισμό, να περπατήσει τον παραλιακό δρόμο με τους φοίνικες στην Νίκαια, την περίφημη Promenade des Anglais και να απολαύσει έστω ένα ποτό στο Negresco, το δημοφιλέστερο από τα μεγαλοπρεπή ξενοδοχεία που υπάρχουν εκεί και αποπνέουν την χλιδή του 19ου αιώνα. Να δοκιμάσει, ακόμη και σε μια απλή τουριστική εκδοχή, την τύχη του στο καζίνο του Μόντε Κάρλο, έναν περίπατο στην περίφημη Κρουαζέτ της Μελίνας και του Χαντζηδάκι στις Κάννες, να βρεθεί επίσης στο πολύβουο και γραφικό Σεν Τροπέ, είτε στη Μασσαλία, μια Ελληνική αποικία του 7ου π.χ. αιώνα, το παλαιότερο και μεγαλύτερο λιμάνι της Γαλλίας, γενέτειρα άξιων μαχητών της Γαλλικής επανάστασης, άλλοτε λαϊκή - άλλοτε κοσμοπολίτικη, αλλά πάντα ξεχωριστή, όπως αναφέρεται στους τουριστικούς οδηγούς μας.

Ωστόσο, την πραγματική γοητεία ενός τόπου, αν υπάρχει, οφείλουμε να τη λογαριάζουμε από το μέγεθος της προσφοράς του στην κοινωνική εξέλιξη και στην τέχνη, όταν βέβαια αυτές στέκονται άξιες, επαναστατικές και πρωτοπόρες. Είναι η αληθινή ιστορία ενός τόπου, η οποία μας αναστατώνει το νου και φέρνει τις ζωές μας σε μόνιμη τρικυμία.

Συγκίνηση λοιπόν αληθινή στo μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης και στις πινακοθήκες Matisse, και Chagall στη Νίκαια. Μαγεία οι πόλεις καταφυγής καλλιτεχνών, κυρίως ιμπρεσιονιστών ζωγράφων, στην Προβηγγία μέσα στην κοιλάδα και άλλες πάνω στο Ροδανό ποταμό, Αβινιόν – Αρλ – Εξ - Νιμ. Δακρυσμένα μάτια στο «Ήχος και Φως» και πώς να περιγράψει κανείς την προβολή, μέσα σε ένα καταιγισμό μουσικής και εικόνων, των έργων του Βαν Γκογκ, ενός μεγάλου δασκάλου και προδρόμου του εξπρεσιονισμού. Αυτή η επιτομή της μοναχικής μεγαλοφυΐας, που πούλησε έναν μονάχα πίνακα μέχρι την μέρα της αυτοκτονίας του. Οι εικόνες αυτές, συνεχώς άλλαζαν σε όλες τις τεράστιες λείες επιφάνειες δαπέδων, πλευρών και οροφής, ενός αχανούς υπόγειου λατομείου πωρόλιθου. Ένας κόσμος αποκαλύπτεται και μας απορροφά. Έχει για συντεταγμένες του ζωγραφική - μουσική - ποίηση, το μαγικό τρίγωνο της ψυχής μας, εκεί που κτίζεται η μία τέχνη πάνω στην άλλη.

Πώς υλοποιείται άραγες η αγιότητα της φύσης που αντικρίσαμε εκείνες τις μέρες στα έργα των ζωγράφων, συγγραφέων και μουσικών που δούλεψαν σε τέτοια μέρη; Μήπως δηλαδή αυτά τα τοπία, που «τα καθάρισαν οι βροχές και οι άνεμοι», όπως θα έλεγε ο Ελύτης, αποτέλεσαν από μόνα τους ολοκληρωμένους πίνακες ζωγραφικής, ποιητικές εικόνες και μουσικά μοτίβα, ενταγμένα μέσα στο μέγα κόσμο των ίδιων των έργων τους ή αποτελούν απλά μια οντότητα που, όπως αναφέρεται, τη δανείζονται και την παραμορφώνουν, για να αποδώσουν πιο έντονα τη φλόγα του πάθους τους;

Κρίμα που δεν ζουν πια, για να μας απαντήσουν ο Βαν Γκογκ και ο Γκωγκέν που ζωγράφιζαν στην Αρλ, ο Σεζάν που είχε το ατελιέ του στην Εξ, ούτε και ο Καζαντζάκης που έγραφε στην παραλιακή Αντίμπ.

Το περισσότερο για εμάς, δεν υπάρχει πια ώστε να μας απαντήσει ο Γιάννης Κεφαλληνός, μέλος της οικογένειάς μας, ζωγράφος, χαράκτης, φίλος και προσωπογράφος του Καβάφη, καθώς και διευθυντής της Σχολής Καλών Τεχνών. Ο χαράκτης περιέφερε και αυτός το ατελιέ του από την Αλεξάνδρεια στο Παρίσι και από εκεί στην κοιλάδα του υπέροχου Λίγηρα ποταμού.

Στην Αλεξάνδρεια, κατέληξε το 1862 ο πατέρας τού χαράκτη Διονύσης, ως έμπορος βαμβακιού, προερχόμενος από τη Σύρο, όπου εργαζόταν μετά τις οικονομικές του σπουδές στην Ιταλία.

Γιάννης Κεφαλληνός (1894-1957)

Ο Διονύσης φυγαδεύτηκε στην Ιταλία από τον ιερέα πατέρα του Νικόλαο Κεφαλληνό, εξαιτίας απίστευτων φονικών και αντεκδικήσεων που συνέβαιναν από το 1825, από τότε που έχουμε διερευνήσει τα διάφορα αρχεία, μέχρι και στις μέρες μας στην οικογένειά μας στο Σκουλικάδο. Γύρω στα 1860 λοιπόν, όπως περιγράφει ο Ε. Χ. Κάσδαγλης στο δίτομο έργο του «Γιάννης ΚΕΦΑΛΛΗΝΟΣ ο Χαράκτης», ένας Πλέσσας ανήμερα του Πάσχα σκοτώνει τον Κωνσταντίνο, πρωτότοκο γιο του παπά-Νικόλα, ο οποίος πληροφορείται το φονικό μέσα στο ιερό της εκκλησίας του Σκουλικάδου και ενώ τελεί τη λειτουργία της Ανάστασης. Ο πατέρας καταπνίγει τον πόνο του, βγαίνει στην Ωραία Πύλη, δίνει στο εκκλησίασμα τη φοβερή είδηση, αλλά και την άφεση στο φονιά.

Στη χριστιανική αυτή πράξη δεν τον ωθεί μόνο το σχήμα του και η ημέρα της Λαμπρής αλλά και η έγνοια του για τον δεκαοκτάχρονο δευτερότοκο γιο του Διονύση, πατέρα του χαράκτη, που θέλει να τον απαλλάξει από τις υποχρεώσεις του άγραφου νόμου της αντεκδίκησης. Δυστυχώς, η φρόνιμη αυτή πράξη, προκειμένου να σταματήσει το αίμα που χώριζε τις δύο οικογένειες, δεν στάθηκε ικανή ν` αφοπλίσει το χέρι ενός άλλου μέλους της οικογένειας και πρωτοξάδελφου του θύματος, Αντώνη Κεφαλληνού, ο οποίος μπήκε στη φυλακή και έπνιξε τον φονιά με τα ίδια του τα χέρια.

Φυσικό και επόμενο για την εποχή εκείνη, ο Αντώνης Κεφαλληνός η Κακριμάνος (πατέρας του παππού μου) να ακολουθήσει, όπως και σε όλη την πολυτάραχη ζωή του, τις λογικές της οικογένειας. Σε αυτές ο παλικαρισμός υπήρξε πάντοτε αλληλόχρεος της ιεροσύνης, της τέχνης και της πολιτικής.

Υστέρα περιγράφουν κάποιοι τα φοβερά πάθη που συγκλονίζουν τον Γκωγκέν. Αυτά, λένε, και η αναταραχή του πνεύματός του, μεταπλάθονται σε ήλιους που απειλούν τον ουρανό, σε συσπασμένα ελαιόδεντρα σε κυπαρίσσια που μεταμορφώνονται σε φλόγες απελπισίας. Για τα συσπασμένα ελαιόδεντρα του Σκουλικάδου πότε και ποιος θα μιλήσει άραγε; Φυσικά όλα αυτά σε καμία σχέση με τον Πικάσσο, ο οποίος όντας νέος και επιρρεπής στα μπλεξίματα κουβαλούσε πάνω του το πιστόλι του Ζαρί προκειμένου όμως να πυροβολεί πληκτικούς και όσους τον ρωτούσαν τι εννοεί στα έργα του.

Ο Κώστας Βάρναλης ο οποίος φιλοξενήθηκε από τον χαράκτη το 1923 για πολλούς μήνες, περιγράφει στα απομνημονεύματά του με συγκίνηση: «Το Σολωμό χωρίς μεταφυσική, τους Σκλάβους Πολιορκημένους, τα πρώτα σκίτσα της Απολογίας του Σωκράτη τα έγραψα στη Γαλλία, στο χωριό Σεν-Μαρ της Τουραίνης. Εκεί είχε σπίτι ο ξυλογράφος Γιάννης Κεφαλληνός, ο οποίος με φιλοξενούσε κάθε φορά που οι ιδέες μου με τιμωρούσαν … και με ανάγκαζαν να ζητώ άσυλο κοντά στον εξαιρετικόν αυτόν καλλιτέχνη, φίλο και προπάντων άνθρωπο. Ποτέ μου δεν έζησα πλουσιότερη πνευματική και υλική ζωή ... είχαμε μια πλούσια βιβλιοθήκη από γενικές ιστορίες τέχνης και από ειδικές μονογραφίες. Το χωριό μας ήτανε … δίπλα στην δεξιά όχθη του Λίγηρα, γύρω δάση και αμπέλια, η Τουραίνη, «ο κήπος της Γαλλίας», η πατρίδα του Ραμπελαί και του Καρτέσιου. Διαβάζαμε τους συγγραφείς της και πίναμε τα κρασιά της. Τα βράδια τα περνούσαμε στο ατελιέ διαβάζοντας και δουλεύοντας. Ησυχία και ερημιά παντού. Εγώ δούλευα κυρίως τις πρωινές ώρες, τα βράδια … έσβηνα ό,τι έγραφα το πρωί! Ο Γιάννης σκάλιζε ξύλα με τα εργαλεία του ή σχεδίαζε τα έργα του. Έτσι περνούσε η ζωή μας…».

Τελικά, μήπως η απάντηση στο αρχικό ερώτημα για την υλοποίηση της αγιότητας της φύσης στην τέχνη, βρίσκεται και στα λόγια του τρελού Ολλανδού (Βαν Γκογκ) του μυθιστορήματος «Ο παράδεισος στην άλλη γωνία», του Μάριο Βάργκας Λιόσα: Η τέχνη γίνεται μεγάλη χάρη στην ελευθερία του πνεύματος και του σώματος που κατακτά ο καλλιτέχνης, όταν σέβεται το ένστικτό του, αποδέχεται τη φύση του και τα δαιμόνια που υπάρχουν μέσα του;

Διότι τι άλλο από απελευθέρωση του πνεύματος (της φόρμας στην ουσία, και στα πλαίσια του αστικού συστήματος βεβαίως) ήταν το γεγονός ότι, όσοι θέλησαν να ζήσουν την περιπέτεια μιας άλλης ζωγραφικής:

- εγκατέλειψαν τη συμβατικότητα της ακαδημαϊκής ζωγραφικής* τόσων αιώνων.

- έσπασαν τον κωδικό των σχημάτων, εκφράζοντας το βαθύτερο εγώ των αντικειμένων.

- μετέτρεψαν τις μορφές σε αλλόκοτες γεωμετρίες, όπου αποδίδονται σε περισσότερες από τρεις διαστάσεις.

-έψαξαν τη θεματογραφία τους στην φύση, στο φως και στα χρώματα, χρησιμοποιώντας την πραγματικότητα ως αφετηρία και ποτέ ως σταθμό.

Απελευθέρωση του σώματος ίσως να θεωρούσε και ο Πικάσο το γεγονός ότι, στο ατελιέ του πλησίον της Μονμάρτης στο Παρίσι, το καλοκαίρι φορούσε μόνο ένα φουλάρι στην μέση. Άφηνε επίτηδες, όπως λέγεται, την πόρτα πάντοτε ανοικτή, για να αερίζεται το δωμάτιο και να εισπράττει το θαυμασμό των δεκάδων γυναικών που περνούσαν στο διάδρομο. Ίσως και ο Γκωγκέν να σκεπτόταν το ίδιο, όταν ζωγράφιζε στην Ταϊτή έχοντας για ερωτική συντροφιά του νεαρά κορίτσια με θαυμαστά κορμιά και θαμπό δέρμα.

Ασφαλώς δε θα δακρύσουμε, αν δεν ανακαλύψουμε όλες τις "τακτοποιημένες" αλήθειες οι οποίες αφορούν τη μορφή και τη φόρμα αυτής της υψηλής τέχνης του εξπρεσιονισμού, καλλιτεχνική φορμαλιστική έκφραση μιας ώριμης πλέον αστικής τάξης, η οποία ωστόσο μπορεί να μας προσφέρει αληθινές συγκινήσεις. Εξάλλου δεν ξεχνάμε ότι και η ασάφεια στη διάταξη του χώρου στα έργα του Σεζάν ( η εικόνα που έχει ο θεατής για το έργο αλλάζει ανάλογα με την θέση από την οποία το παρατηρεί) ήταν και για τον ίδιο ένα πλεονέκτημα, αφού αυτά τα έργα αποτέλεσαν τον προθάλαμο και την είσοδο στον εξπρεσιονισμό και τον κυβισμό.

Το ταξίδι στην Νότια Γαλλία, μιας ομάδας Εκπαιδευτικών, έγινε τον Ιούλιο του 2008. Ήταν ένα από τα ταξίδια που ακολούθησαν, όταν έκλεισε ο κύκλος των ταξιδιών της ΕΛΜΕΖ. Άλλωστε, όχι μόνο τα ταξίδια και η φύση αλλά και οι ζωές των ανθρώπων, με κύκλους χαμένων παραδείσων πορεύονται.

Είχαμε λοιπόν, μέσω ΕΛΜΕΖ, την ευκαιρία από το 1996 και για μία δεκαετία, να βρεθούμε συνάδελφοι μαζί σε μια ενότητα ταξιδιών. Εκεί μακριά μπορέσαμε να πλουτίσουμε τις ψυχές μας και ίσως να νιώσουμε, όπως λένε, την παιδική ηλικία των πραγμάτων.

Στο πρώτο ταξίδι μας στη Βιέννη μιλήσαμε για τα όνειρα, ονειρευτήκαμε να ζήσουμε λίγες στιγμές της ανθρωπότητας, όταν αυτή περάσει από την προϊστορία στην ιστορία. Όσες πόλεις μαγικές, παλάτια και καθεδρικούς κι αν φτιάξει ο άνθρωπος δεν αρκούν για να ανασαίνει στην ιστορία, αφού η εργασία αγοράζεται και οι βασιλείς είτε οι αστοί "ελέω Θεού" κυβερνάνε.

Στην επίσκεψη στους θησαυρούς του Αγίου όρους αναφερθήκαμε στα ταξίδια. Αφορμή στάθηκε η τελευταία συνέντευξη της Μούσχουρη. Σιγά που την πιστέψαμε την Νάνα, τότε μια εξηντάρα σε αναζήτηση, πως ήταν δικό της ότι: «δεν βρέθηκε ένας άνδρας να με ταξιδέψει» μια παραλλαγή έκανε, σ’ αυτό που ο Γκάτσος είπε γι’ αυτή: «η Νάνα είναι ένα καράβι που ταξιδεύει».

Αναζητώντας με την Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, τα βήματα του Σολωμού στην Ιταλία μιλήσαμε για τις αναμνήσεις. Είπαμε πολλά, δώσαμε μια συμβουλή σε όσους αγωνιούσαν για ένα σουβενίρ από κάθε τόπο. Μπορεί ένα διαμάντι ή και ένα εισιτήριο τραίνου να αποτελέσουν ένα καημό ιδιωτικής χρήσης.

Και το ταξίδι στην Ισπανία – Πορτογαλία είχε αφορμές. Το πρόβλημα είναι να συνδέσει κανείς τα κομμάτια του. Τι κοινό έχει ο Πικάσο με τον Λόρκα και τον ωκεανό;

Η ζωγραφική λοιπόν, αν είναι γνήσια, απελευθερώνει τις έννοιες. Μέσα από την αφαίρεση απελευθερώνεται και η ίδια η μοντέρνα ζωγραφική από τον πιο ύπουλο εχθρό της, που είναι το σχήμα.

Αναφέρεται για το Λόρκα ότι δε διαχώριζε τον τρόπο ζωής του από τον τρόπο της τέχνης του, χαιρόταν την ελευθερία του, γι’ αυτό άλλωστε την ξόδεψε τόσο γρήγορα. Αλλά και ο ωκεανός απελευθέρωσε τον άνθρωπο από μια κακοδαιμονία, όπως είναι κάθε απόλυτη πίστη, ότι: «ο κόσμος τελειώνει στη γη που πατάμε». Μήπως αυτός ήταν ο λόγος που έγινε η επίσκεψή μας στον ωκεανό, στο Cavo da Roca στην Λισαβόνα, το δυτικότερο άκρο της Ευρώπης, χωρίς να το έχουμε από πριν αποκαλύψει. Μια εκδοχή και πρόθεση που δεν ήταν ολότελα αθώα.

Τον επόμενο χρόνο η Σκανδιναβία πρόσφερε σε εμάς το πιο καλοκαιρινό της πρόσωπο. Να ήταν ότι δεν ήξερε πως μας τρελαίνουν χειμωνιάτικες ιστορίες, η ομορφιά της σιωπής και οι κόσμοι που είναι θαμμένοι στο χιόνι; Σίγουρα όχι. Απλά δεν μας άξιζε! Στα φιορδ του Μπέργκεν σταματήσαμε. Ποιανού η ψυχή θα άντεχε να ξεγυμνωθεί τόσο βίαια, όταν θα συναντούσε ακόμη πιο ψηλά τον "ήλιο του μεσονυκτίου" στο Νάρβικ;

Γαλήνιο τοπίο συναντήσαμε στην Αγγλία - Σκωτία. Ταίριαζε με τον ιστορικό συμβιβασμό Φεουδαρχίας – Αστών που φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Όμως το Σίτυ και οι Δούκες ορίζουν πάντα το σκληρό πρόσωπο της πάλαι ποτέ κραταιάς Αυτοκρατορίας. Η αλήθεια αυτή αφήνει ανεξήγητο το γεγονός πως ακόμη και για εμάς που δεν θέλουμε να έχουμε φτωχή μνήμη και έχουμε την "ξιπασιά" να τρέφουμε ακριβές ελπίδες για τον κόσμο, το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθεί να φαντάζει ένας Κόσμος Ολόκληρος.



Με τη ζωγράφο Λένα Γούναρη στο θρυλικό θωρηκτό ABPOPA

 Αργότερα μετά την επιστροφή μας από ταξίδι στην Μόσχα – Πετρούπολη αφιέρωσα στη συνταξιδιώτισσά μου και φίλη Λένα Γούναρη, τη ζωγράφο που ονειρεύεται στο βυθό των χρωμάτων, παλαιότερες σκέψεις, οι οποίες ταίριαζαν στην περίσταση.

«Πήγαμε μακριά.

Στο γυρισμό, κρατούσες σταγόνες βροχής

αναπνοές εύθραυστες

κόκκινα τριαντάφυλλα που πότιζαν

εξαίσιες μελαγχολίες αιώνων.»




--------------------------------------------

* Ωστόσο η Ακαδημαϊκή τέχνη, παρ’ όλο που εντάσσεται σε ένα αισθητικό δόγμα το οποίο ακολουθεί κώδικες κλασικών προτύπων, εάν είναι αληθινή, μπορεί να παραμένει μαγική, όπως και στις αρχαίες φυλές ο ποιητής ήταν ο μάγος της φυλής. Ίσως γι’ αυτό ο Μαρσέλ Προυστ να μονολογούσε: «πως ένας καθεδρικός ναός, το κύμα στην καταιγίδα και το άλμα του χορευτή δεν είναι τόσο ψηλά, όσο πιστεύουμε».

Το γεγονός αυτό επιτρέπει στον εαυτό μας να διατηρεί έστω ένα "λοξό" βλέμμα προς τη γοητεία της κλασικής τέχνης, όταν βεβαίως αυτή η γοητεία, βρίσκει τον τρόπο να δραπετεύει και να γίνεται αξιολάτρευτη.



Σάντρο Μποτιτσέλι:
Παναγία με Βρέφος και Αγγέλους που ψάλλουν, 1477



Είμαστε εκεί, τον Ιούλιο του 2009 στην Gemaldegalerie στο Βερολίνο. Μπροστά μας ο πίνακας «Παναγία με Βρέφος και Αγγέλους που ψάλουν», ζωγραφισμένος σε φυσικό μέγεθος το 1477 από το Σάντρο Μποτιτσέλι. Είναι η πρώτη φορά που στην επαφή μας με ένα "αληθινό" έργο τέχνης δεν αισθανόμαστε ανεπαρκείς. Ο χρόνος μισής και πλέον χιλιετίας καμπυλώνεται, γίνεται παρόν, και η όποια θρησκευτικότητα του καλλιτέχνη έχει πλέον υπονομευθεί.

Η απόλυτα δραματική και αισθησιακή ένταση που εκπέμπουν τα πρόσωπα της εικόνας, έρχεται καθολικά στο προσκήνιο, για να μας συγκινήσει, το "ποίημα" έχει ήδη βρει την πληγή του.

Συγχρόνως η φλόγα των υπερβολικά λαξεμένων χρωμάτων, ανασαίνει μέσα από το λόγο του Αριστοφάνη: «Εμπρός ξεκίνα, πες τους γλυκά τους ανάπαιστους».

Ζάκυνθος, Φλεβάρης 2011