Για την ποιητική συλλογή του Τάσου Γαλάτη “Νυχτερινή Οξυγραφία”

[Εκδ. Τυπωθήτω - Λάλον ύδωρ, 2013]

Γράφει η ΑΝΘΟΥΛΑ ΔΑΝΙΗΛ

Το έτος 2013 έκλεισε για τον Τάσο Γαλάτη με δύο ποιητικές συλλογές που είδαν το φως της βιβλιαγαράς, η μία τον Οκτώβριο (Νυχτερινή Οξυγραφία) και η άλλη τον Νοέμβριο (Το φως του κόσμου). Δυο σταθμοί για την ποίηση, για τη σκέψη και την περισυλλογή, για τον άνθρωπο που έχει χάσει την ψυχή του, τη μνήμη του και την ουσία του. Η καθημερινότητα λαβύρινθος και η Αριάδνη ποίηση δίνει το μίτο στον ποιητή και για να αρχίζει να ξετυλίγει τον κοσμικό και θρησκευτικό μύθο και να συνδέει το τότε με το τώρα. Ενδιάμεσα σκαλοπάτια η νεότερη αλλά και η πρόσφατη ιστορία μας χαραγμένη στην ψυχή και στη μνήμη που διαρκώς σαν το ερπετό σέρνεται στις ανεξίτηλες και τραυματικές πληγές της. Η «μνήμη όπου και να την αγγίξεις πονεί» είπε ο Γιώργος Σεφέρης και στον ίδιο μίτο δεμένοι ποιητής και αναγνώστης επισκέπτονται παλιές και σύγχρονες πληγές, διανοητικές και βιωματικές, που τα κείμενα και η εμπειρία διέδωσαν, ενώνοντας το χρόνο σ’ ένα ενιαίο παρόν. 

Για την ώρα η Νυχτερινή Οξυγραφία. Η «οξυγραφία» είναι ειδική μέθοδος χαρακτικής σε μέταλλο με τη βοήθεια οξέος. Ως τίτλος ποιητικής συλλογής και με τη δύναμη της μεταφορικής γλώσσας σημαίνει τη δύναμη της εντύπωσης, της χαρακιάς καλύτερα, της εμπειρίας σαν τη χαρακιά βαθιά στο δέρμα, στην ψυχή και στο μυαλό. Όσο για το «νυχτερινή», ίσως επειδή οι νυχτερινοί δρόμοι είναι πιο οξυγραμμένοι, αν και, χωρίς να το θέλω ο νους μου πάει και τη Νυχτερινή Περιπολία του Ρέμπραντ που και εκείνης η δραστηριότητα δεν βρίσκεται πολύ μακριά από τα δικά μας συμφραζόμενα, τηρουμένων πάντα των αναλογιών.

Ο Γαλάτης είχε την ατυχία να ζήσει την παιδική του ηλικία σε φλεγόμενες εποχές. Και όπως οι ψυχολόγοι αναζητούν την ερμηνεία της συμπεριφοράς στα παιδικά χρόνια, έτσι και ο αναγνώστης ζητά στην «οξυγραφία» του το αποτύπωμα της ψυχής του.

Η συλλογή απαρτίζεται από πέντε ενότητες. Η Πρώτη έχει τον τίτλο «σκιές». Είναι ό,τι απόμεινε στη μνήμη από τον βασιλόφρονα πατέρα του, που σίγουρα θα επιχειρηματολογούσε εναντίον του εκ μητρός θείου, ο οποίος ήταν «της ουτοπίας εραστής», στα Δεκεμβριανά. Αν και «Ζουρτσάνοι» και οι δύο, από το ίδιο χωριό, τους ενώνει ο τόπος, αλλά τους χωρίζουν οι ιδεολογίες. Πιο πέρα ο Γιαβρούμης που κάνει αγώνα για επιβίωση, για να μάθει γράμματα, για να κάνει οικογένεια και για να κάνει το «χρέος» του προς την πατρίδα. Ο μάγκας στην Κασταμονή, ο αρχάγγελος του Βοσπόρου, ο Λεβέντης στο πιοτό ατράνταχτος, ο , ο, ο... πρόσωπα που έχουν χαραχτεί στη μνήμη, τα οποία όμως με ελαφρά κλίση της κεφαλής προς τα πίσω οδηγούν στο '21 και με κίνηση προς τα εμπρός πάλι στο '45 και από εκεί στο σήμερα, όπου όλα μαζί και καθένα ξεχωριστά γίνονται αφετηρία για νέες πληγές.

«Τι θα 'θελες να γίνεις όταν μεγαλώσεις;», να ένα ερώτημα που συχνά απευθύνεται σε παιδιά που ονειρεύονται να γίνουν κάτι. Ο Γαλάτης έχει γεμάτη την αποθήκη του με ιδανικές μορφές, όμως αφήνει αναπάντητο το ερώτημα, διότι όλες οι φιγούρες του έχουν γίνει «σκιές». Και από το ένα ποίημα στο άλλο βγαίνει στο φως η επιθυμία να γίνει «ρακοσυλλέκτης»! Γιατί; Γιατί μόνο έτσι θα περισώσει «από τη χωματερή του αιώνα τα ξεσκλίδια του '21, την Καλογραίζα του '45/ ράκη του αλλοτινού κόσμου». Με τα εναπομείναντα ιστορικών και τραυματικών εποχών δηλαδή, «Μονάχα τα δικά τους κουρέλια» είναι ικανά να γεννήσουν ποίηση. Και πάλι με εμμονή σκύβει και ψάχνει στους κάδους να βρει τι; Μετά από έναν κατάλογο αρνήσεων - όχι ετούτο, όχι εκείνο- καταλήγει στην «αποκριά του Σαχτούρη», εκείνη με τα μάτια των ανθρώπων τα ανεστραμμένα και τον «γυάλινο χαρτοπόλεμο». Ό,τι αξίζει στη ζωή βρίσκεται πεταμένο κι αυτό τον πονάει και δεν το αντέχει. Αυτό ωστόσο μεταμορφώνεται σε στίχο.

Με θλίψη βλέπει γύρω του μια τουρκογλωσσοφιλία να κατακτά το χώρο. Πάει χάθηκε η γλώσσα του Αισχύλου, του Θουκυδίδη, του Μεγαλέξανδρου. Τώρα πια είναι της μόδας τα τουρκικά. Πάει το «Ίτε, παίδες Ελλήνων» (τα τηλεοπτικά κανάλια πλήρη απτών παραδειγμάτων). Ο «εξ Ανατολών κίνδυνος» έχει μεταμφιεσθεί σε ιστορίες έρωτα και παθών της γείτονος χώρας. Οι δικοί μας απόμειναν «σκιές».

Στην δεύτερη ενότητα με τον τίτλο ο «Μαυροπόδαρος», σε εφτά ποιήματα, ένας άνθρωπος κοιμάται στο παγκάκι, λέει ότι είναι Πολωνός, αλλά μοιάζει Κούρδος ή Πακιστανός, ίσως όμως και να είναι Έλληνας κι έχει μαύρες τις πατούσες ... γιατί περπάτησε στα καμμένα της Ηλείας. Και από τον ένα εξόριστο της ανθρωπινής ζωής στον άλλο, φτάνει στον ωραίο Ξενοφώντα που εξόριστος και αυτός κατέφυγε «με την αγαπημένη του Φιλησία» και τους δυο γιους του εκεί, στην Ηλεία, καμένος από την ιστορία του για να γράψει την Ιστορία του. Και από τον πρώτο στον δεύτερο και από εκείνον πάλι πίσω στην Αθήνα, στο εγώ, όχι τώρα, αλλά τότε που ήμουν ένας ξυπόλυτος πιτσιρικάς / στα λιγνιτωρυχεία της Καλογραίζας και του Πεζά». Τεθλασμένος χρόνος και δρόμος μαύρης ζωής.

Τρίτη ενότητα με τίτλο «Τα σκυλιά της Κοραή» κι ένα παράπονο για τα σκυλιά, αλλά και για τους έρμους μοναχικούς που απλώνουν το χέρι για να ζητήσουν βοήθεια και για τον ποιητή που συμμερίζεται τον πόνο τους. Και μετά μια εφτάψυχη γάτα που στα μάτια της αναβιώνουν όλες οι επιφανείς γάτες από κτίσεως κόσμου. Δαιδαλώδεις οι διαδρομές της σκέψης, της μνήμης και της θλίψης, «πάνω από τα κουφάρια του Ετεοκλή και του Πολυνείκη» (ο εμφύλιος πάλι), πέρα από τον Τειρεσία και την απαγχονισμένη Αντιγόνη, αγωνιά και απελπίζεται που «κανείς δε κατεβαίνει από τη Φυλή/ να διώξει τους τριάκοντα, να ξαστερώσει ο τόπος...». Και πάλι οι γλώσσες που δεν μιλιούνται πια, ενώ ο Αίσωπος μιλούσε ακόμα και τις γλώσσες των ζώων. Νεκρή γλώσσα τα Αραμαϊκά «που κάποτε μιλούσαν σε όλη την Ανατολή/ και μ' αυτά δίδαξε την οικουμένη ο υιός του ανθρώπου/ "ότι ουκ έστιν ο θεός νεκρών αλλά ζώντων"». Σωπαίνει η γάτα όταν τη φωνάζει, λέει, «όπως ακριβώς σωπαίνει όταν προσεύχομαι ο Θεός». Κι έτσι με αφορμή τη γάτα αναδύεται όλο το παρελθόν, ο μύθος κι ο άνθρωπος πιο πίσω, πάντα μόνος και ο Θεός πάντα σιωπηλός.

Τελευταία ενότητα η ομότιτλη της συλλογής, «Νυχτερινή οξυγραφία», μια ιατρική εξέταση (η «οξυγραφία» λοιπόν είναι και εξέταση), να μπορούσε όμως, όπως δείχνει πως όλα του σαρκίου είναι καλά, με τόση ακρίβεια, να δείξει «ποιαν αλήθεια κρύβουν οι νυχτερινές περιπλανήσεις μου/ τα σκοτάδια μου, τα βάραθρα και οι εφιάλτες» αλλά δεν γίνεται· «καμιά οξυγραφία δεν θα μπορέσει ν' αποτυπώσει το πάλεμα της φρίκης και της ομορφιάς/ τη φλυαρία των χελιδονιών στο ανώφλι μου/ το αιώνιο μουρμουρητό της θάλασσας ανάμεσα στην Πάρο και τη Νάξο». Και να τος, χωρίς οξυγραφία: «Κούρος λευκόθριξ/ με τους κουρασμένους βοστρύχους» και «τις ανοικονόμητες καμπάνες», σταματημένος στην εικόνα του 1970, ενώ οι κούροι του Ριάτσε διασχίζουν τους αιώνες αγέραστοι. Ο χρόνος τρέχει κι ο ποιητής αισθάνεται σαν «λίγο προτού ανοίξουν τα πανιά τους οι τριήρεις/ για τον αφανισμό τους στα νερά της Σικελίας». Τώρα πια ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται πως δεν πρόκειται ούτε για τη δεκαετία του '70 ούτε για τα αρχαία Σικελικά, αλλά για την πανωλεθρία του σαρκίου πιο κι από την εκστρατεία στη Σικελία οδυνηρή.

Κάθε πράγμα και τα ανάλογα του. «Η ομορφιά είναι ανήμπορη να εξημερώσει τη φρίκη». Το ίδιο όμορφο φεγγάρι της Αττικής κρύβει «της Πάρνηθας τις στάχτες, της Πεντέλης τις πληγές / Λες και δεν είχα πάρει τόσα χρόνια είδηση ο αφελής τι σκοτάδια κρύβει η αθέατη του όψη». Και λέει ο Ελύτης: «Σαν να μην κάτεχα, ο αγράμματος, πως είναι κεί ακριβώς, μέσα στην άκρα σιγαλιά, που ακούγονται οι πιο αποτρόπαιοι κρότοι». Τα χρόνια περνούν, αλλά οι ποιητές έχουν παρόμοιους καημούς. Η «αθέατη όψη» του ενός και οι «αποτρόπαιοι κρότοι» του άλλου, παρά τις θεμελιώδεις διαφορές τους, κάνουν ορατό και ακουστό το αόρατο και ανάκουστο.

Ο Γαλάτης με την Νυχτερινή Οξυγραφία του έγραψε άλλο ένα επεισόδιο της προσωπικής, κοινωνικής, ανθρώπινης ιστορίας μας.

Γιώργου Βλαντή: Ο ΦΟΒΟΣ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΟ ΠΝΕΥΜΑ. Η ΑΓΙΑ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΝΟΔΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΟΝΤΑΜΕΝΤΑΛΙΣΤΕΣ

Γιώργου Λέκκα: ΧΩΡΙΣ ΕΣΕΝΑ [9 ποιήματα]

I

ΙΟΥΔΑΣ

Θάνατος μπορεῖ νὰ εἶναι

καὶ μιὰ τόσο ἔντονη σὲ συναισθήματα ζωὴ

ποὺ νὰ προδίδει τὴν Ἀγάπη σου

σὰν Ἰούδας.

II

ΠΥΡΕΙΟΣ ΝΙΚΗ

Ἔγινα δύο ἄνθρωποι

κι ἄντε νὰ περιμένω τώρα

μέχρι τὸ τέλος γιὰ νὰ δῶ

ποιὸς θὰ νικήσει τὸν ἄλλο

γιὰ νὰ γλυτώσει.

Νὰ μποροῦσα νὰ ποδοπατήσω

τὸν ἑαυτούλια καὶ μετὰ νὰ στήσω

ξέφρενο χορὸ

πάνω στὸ πτῶμα του.

Μὰ ποὺ δὲν γίνεται

νὰ τὸν νικήσω

χωρὶς ν’αὐτοκτονήσω;

III

ΣΤΑ ΕΠΕΙΓΟΝΤΑ

Πρώτη μέριμνα τοῦ Θεοῦ

μετὰ τὴν πτώση

τὸ πῶς νὰ κρύψει τὸ σκοτάδι μου·

νὰ μὴν τὸ δῶ

καὶ φοβηθῶ

νὰ μὴν τὸ δοῦν

καὶ τρομοκρατηθοῦν

οἱ ἀδελφοί μου.

IV

ΤΑ ΑΔΥΝΑΤΑ

Δὲν ἔχει ὄνομα ὁ θάνατός μου

γιὰ νὰ μπορῶ νὰ τὸν ξορκίσω

προφέροντάς τον.

V

ΤΑ ΚΑΡΦΙΑ

Κάθε στιγμὴ ποὺ ζῶ

σὰ νὰ μὴν ὑπάρχεις

ἀκόμα ἕνα καρφὶ

ποὺ μπήγεται

στὴν ψυχή μου.

VI

ΟΤΑΝ ΕΡΘΕΙΣ

Ὅλος εἶμαι ὁ Ἅδης

καὶ μόνο ὅταν ἔρθεις Ἐσὺ

γίνομαι ὅλος Παράδεισος.

VII

ΧΩΡΙΣ ΕΣΕΝΑ

Δὲν ἔχω φίλους, γυναίκα ἢ παιδιὰ

οὔτε γονεῖς ἢ συγγενεῖς

δὲν ἔχω οὔτε ἑαυτὸ

χωρὶς Ἐσένα.

Μὰ ὅταν ἔρθεις καὶ μὲ βρεῖς

ἔχω καὶ φίλους καὶ γυναίκα καὶ παιδιὰ

ἔχω γονεῖς, ἔχω γνωστοὺς καὶ συγγενεῖς

ἔχω ἀκόμα κ’ ἑαυτὸ

ὡσότου πάλι νὰ βρεθῶ

χωρὶς Ἐσένα.

VIII

ΣΤΟΥΣ ΠΡΟΠΟΔΕΣ ΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ

Περνοῦν οἱ μέρες μου

στοὺς πρόποδες τοῦ οὐρανοῦ

κι ὅλο γυρεύω

μιὰν ἀνεμόσκαλα

ἀπὸ σύννεφο

γιὰ νὰ πιασθῶ

καὶ νὰ ἀνέβω.

IX

ΠΑΖΑΡΙ

Παζάρι ἡ ζωὴ

καὶ ξεπουλᾶμε καθ’ ἑκάστην

αὐτὸ ποὺ καταλήξαμε νὰ γίνουμε·

ἐράσμιες μορφὲς τοῦ νοῦ μας.

Κι ὅταν καμιὰ φορὰ συμβεῖ νὰ ξεπροβάλει

κάποια ἀλήθεια

παίρνει κι αὐτὴ στὰ γρήγορα

τὴ θέση της στὸν πάγκο

συχνὰ μὲ τὴ μορφὴ

στίχων ποὺ ξεπουλιοῦνται.

[Ὁ π. Γεώργιος Α. Λέκκας εἶναι ἄμισθος πρωτοπρεσβύτερος τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Δημητριάδος. Μόνιμος ὑπάλληλος ΥΠΑΙΘ, ὑπηρετεῖ στὸ Γραφεῖο τῆς Ἀντιπροσωπείας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος στὴν Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωση (Βρυξέλλες) καὶ παράλληλα διδάσκει ἑλληνικὴ φιλοσοφία στὸ Ἑλληνικὸ Ἀνοικτὸ Πανεπιστήμιο.] 

Διονύση Ζήβα: ΤΑ ΛΑΖΑΡΕΤΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ

[Αναδημοσίευση από τα Φιόρα Τιμής για τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Β' Συνετό, Ζάκυνθος 2009, σσ. 341-350]

Αρχιμανδρίτου Διονυσίου Λυκογιάννη: ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ ΝΑΩΝ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ

[Αναδημοσίευση από τα Φιόρα Τιμής για τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Β' Συνετό, Ζάκυνθος 2009, σσ. 563-582]

"Τώρα που επέστη ο καιρός της Συνόδου..." Συνέντευξη με τον π. Παντελεήμονα Μανουσάκη για την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο

Για την επικείμενη Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Πεντηκοστής 2016 έχουν γραφτεί πάμπολλα και -κατά τα φαινόμενα- θα γραφτούν ακόμη τα μύρια όσα. Πολλά θετικά και άλλα τόσα πολεμικά, τα οποία δεύτερα πάντως αμαυρώνουν ολοένα την εικόνα της πνευματικής χαράς (και χάριτος) για την αγαπητική συνάντηση επί το αυτό των πνευματικών Πατέρων της απανταχού Ορθοδοξίας, με στόχο κατ' αρχήν την Ενότητα συν όλα τα άλλα, τα οποία αυτή -ως θεόσδοτη εντολή- θα υπαγορεύσει.

Το e-περιοδικό μας, ευρισκόμενο στην έπαλξη της πληροφόρησης για τη μεγάλη και ελπιδοφόρο αυτή διοργάνωση των Πανορθοδόξων, συναντά σήμερα έναν έγκριτο σκαπανέα του θεολογικού και φιλοσοφικού λόγου, έναν κληρικό που διαπρέπει από περίοπτη καθηγητική έδρα της Βοστόνης. Είναι ο Αρχιμανδρίτης Παντελεήμων Μανουσάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής Φιλοσοφίας στο College of the Holy Cross, Worcester, MA, USA. Τον ευχαριστούμε για τη χαρά της (επι)κοινωνίας και για την καλοσύνη να απαντήσει σε μερικά ερωτήματα, που -θεωρούμε- απασχολούν το κοινό μας. Ακολουθεί πλήρης η συνέντευξη που μας παραχώρησε.

π. Π. Κ.

π. Παναγιώτης Καποδίστριας: Πανοσιολογιώτατε π. Παντελήμον, η επί θύραις Αγία και Μεγάλη Σύνοδος, στοιχούμενη στην επιθυμία του Κυρίου Ιησού "ίνα ώσιν έν", αποβλέπει εντέλει στην Ενότητα. Ποιος άραγε φοβάται την Ενότητα των Oρθοδόξων και πώς χρειάζεται να αντιμετωπισθεί από την ίδια την επικείμενη Σύνοδο;

            π. Παντελεήμων Μανουσάκης: Πράγματι, π. Παναγιώτη, ίσως η Ενότητα των Ορθοδόξων Εκκλησιών να φοβίζει κάποιους. Το ερώτημα είναι ποιοι είναι αυτοί. Είναι εκείνοι που έχουν γεμίσει το διαδίκτυο (μια και δεν έχουν άλλη θεσμική ιδιότητα) με κείμενα και σχόλια εναντίον της Συνόδου; Είναι εκείνοι που, καταχρώμενοι την θεσμική θέση τους, οργανώνουν ημερίδες και εξάγουν ψηφίσματα εναντίον της Συνόδου; Νομίζω πως όχι. Και αυτοί μεν φοβούνται, αλλά όχι την ενότητα των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Φοβούνται, τουναντίον, το έλλειμμα ενότητος, ή μάλλον την ελλειμματική και ελαττωματική ενότητα, την οποία η προσπάθεια της σύγκλησης της παρούσας Συνόδου έχει αποκαλύψει με κραυγαλέο τρόπο. Για όσο καιρό οι Ορθόδοξες Εκκλησίες δεν είχαν συνέλθει συνοδικώς, αλλά η καθεμία εξ αυτών βίωνε την αυτοκεφαλία της ωσάν να ήταν αυτάρκης στην απομόνωσή της, φροντίζοντας μόνο τα του οίκου της, ήταν εύκολο να μιλά κανείς για την θρυλούμενη ενότητα των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Ενότητα η οποία υποτίθεται ερειδόταν στην κοινή πίστη και στο κοινό λειτουργικό. Τώρα, όμως, που επέστη ο καιρός της Συνόδου, και άρα καλείται η κάθε Ορθόδοξη Εκκλησία να εξέλθει του οίκου της προς συνάντηση των άλλων αδελφών της, τώρα ανέκυψαν και συνεχίζουν να ανακύπτουν προβλήματα, τα οποία -κατ' εμέ- υπογραμμίζουν με τον πλέον δραματικό τρόπο πως η λεγόμενη Ενότητα των Ορθοδόξων έπασχε και πάσχει, ακριβώς διότι ούτε η κοινή πίστη ούτε η κοινή λειτουργική ζωή επαρκούν για να λειτουργήσουν ως εγγυητές της ενότητος, εφ' όσον δεν υποστασιοποιούνται στο πρόσωπο ενός Πρώτου.

            π. Παν. Καποδίστριας: Εξηγήστε μας, παρακαλώ, πώς εννοείτε την θέση του Πρώτου στην πολυπόθητη Ενότητα μεταξύ των Ορθοδόξων.

            π. Παντελεήμων Μανουσάκης: Έχω γίνει κουραστικός να γράφω περί του πρωτείου. Ήδη από το 2013, στα κείμενά μου “Primacy and Ecclesiology: The State of the Question” και “Το Πρωτεύον Πρόβλημα του Πρώτου” (στην Νέα Ευθύνη) διέγνωσα το έλλειμμα ενότητος στον Ορθόδοξο κόσμο. Έκτοτε έχω γράψει σειρά άρθρων κι ένα μικρό βιβλίο (For the Unity of All), στα οποία παραθέτω τα επιχειρήματά μου περί του πρωτείου. Τα επιχειρήματα αυτά είναι εν πολλοίς θεωρητικά—βασίζονται, δηλαδή, στην θεολογία και την εκκλησιολογία της παραδόσεώς μας. Η σύγκληση, όμως, της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου μάς προσέφερε απτά επιχειρήματα, που επιβεβαιώνουν την απωλεσθείσα ενότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Κινδυνεύει, όπως γνωρίζετε, η επιτυχία της Συνόδου από τις έριδες μεταξύ αυτοκεφάλων Εκκλησιών. Το Πατριαρχείο Αντιοχείας προέβαλε μέχρι προσφάτως ως προϋπόθεση της συμμετοχής και παρουσίας του προκαθημένου του στην Σύνοδο την επίλυση του θέματος του Κατάρ, το οποίο στάθηκε η αφορμή για την διακοπή της κοινωνίας με το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. Το Πατριαρχείο Σερβίας, παρομοίως, θέλει να φέρει ενώπιον της πανορθοδόξου Συνόδου την δική του έριδα με το Πατριαρχείο Ρουμανίας για την περιοχή Τιμόκ. Δεν μπορεί ολόκληρη η Ορθόδοξος Εκκλησία να καθίσταται όμηρος της οποιασδήποτε τοπικής Εκκλησίας.

            Το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει κάνει υπεράνθρωπες προσπάθειες και έχει προβεί σε μεγάλες παραχωρήσεις σε ότι αφορά τις δικές του σχέσεις με άλλες εκκλησίες αλλά και γενικότερα (π.χ., το πρόβλημα του προκαθημένου της Τσεχίας), προκειμένου να προχωρήσει η Ορθόδοξος Εκκλησία απρόσκοπτα το δρόμο προς την Πεντηκοστή. Όταν, όμως, οι τοπικές εκκλησίες αρνούνται το ουσιαστικό πρωτείο του Οικουμενικού Θρόνου (χάριν ενός κακώς εννοουμένου “πρωτείου τιμής”), στερούν και από τους εαυτούς τους την δυνατότητα μιας ειρηνικής επίλυσης των διμερών προβλημάτων τους.

            Υπό αυτήν την έννοια, θεωρώ πως η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος έχει ήδη πετύχει πριν καν συνέλθει. Διότι η σύγκλησή της και μόνον κατέδειξε το έλλειμμα ενότητος εντός του Ορθοδόξου κόσμου. Όταν, συν Θεώ, συνέλθουν επί το αυτό οι Συνοδικοί Πατέρες σε μερικές εβδομάδες, το θέμα συζήτησης θα είναι ένα—έστω και αν δεν έχει κατονομασθεί: η Ορθόδοξη Ενότητα. Και άνευ Πρώτου δεν μπορεί να υπάρξει παρά μια εύθραυστη ενότητα, έρμαιη της κάθε διένεξης και δυσκολίας.

            π. Π. Καποδίστριας: Πώς ερμηνεύετε τέτοιας έκτασης σκεπτικισμό από διάφορες πλευρές ως προς τη σύγκληση της μεγάλης Συνόδου, όταν η Ορθοδοξία αυτοφημίζεται συνήθως για την ανοικτότητα και την εξωστρέφειά της;

            π. Παντελεήμων Μανουσάκης: Κάθε τι που φέρει την σφραγίδα του Χριστού —και ασφαλώς και η Εκκλησία και η παρούσα Σύνοδος— είναι αναγκαίο να χαρακτηρίζεται από τα λόγια της προφητείας του θεοδόχου Συμεών πως “οὗτος κεῖται εἰς σημεῖον ἀντιλεγόμενον” (Λκ. 2:34). Αναπόφευκτα θα γινόταν και η παρούσα Σύνοδος σημείον αντιλεγόμενον, το οποίο μας αποκαλύπτει τους μάταιους διαλογισμούς πολλών καρδιών (Λκ. 2:35). Ακούσθηκαν πολλές απόψεις, οι οποίες, κατά την μακρόχρονη περίοδο της υπνώττουσας Συνοδικότητος της Εκκλησίας, δεν είχαν βγει στην επιφάνεια.

            Ακούσαμε, για παράδειγμα, πως κριτήριο της ενότητος της εκκλησίας δεν είναι ο επίσκοπος αλλά ο «άγιος,» ο «θεόπνευστος» κ.ο.κ. Όταν τέτοιες απόψεις εκφράζονται μάλιστα απο χείλη επισκόπων απορεί κανείς για το αν κατανοούν πως αυτοακυρώνονται. Το πνευματικό χάρισμα (μια και εδώ μιλάμε για την αγιότητα με την πολύ στενή σημασία) δεν μπορεί να αυτονομηθεί απο το θεσμό της Εκκλησίας. Το παράδειγμα της Αγίας Μαρίας της Αιγυπτίας είναι χαρακτηριστικό: η ασκητική της θα ήταν μάταιη δίχως την θεία κοινωνία που της προσέφερε ο πατήρ Ζωσιμάς, δίχως, δηλαδή, την ένταξή της στην μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας. Είναι γελοίες (και το χειρότερο, θεολογικώς επικίνδυνες) οι αφελείς εκείνες απόψεις που θέλουν την συμμετοχή στην Σύνοδο να περιορίζεται μόνο σε αγίους, θεοφόρους, θεόπνευστους κ.λπ., αρχιερείς. Όσοι σκανδαλίζονται από την ενσάρκωση της Εκκλησίας μπορούν να ασπαστούν και ανοιχτά τον Γνωστικισμό τον οποίον εμμέσως ομολογούν, και να δημιουργήσουν κοινότητες καθαρών και αγίων.

            Αλλά και τέτοιες απόψεις, ακόμα, αποτελούν μια θετική εξέλιξη στον βαθμό που μας αναγκάζουν να κοιτάξουμε κατάματα θέματα, που για καιρό είχαμε επιλέξει να αποφεύγουμε. Με την σύγκληση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου ανοίγεται ένας θεολογικός διάλογος εντός της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ένας διάλογος με τον εαυτό Της, ένας διάλογος που ίσως Της επιτρέψει να αρθρώσει ουσιαστικό λόγο προς τον κόσμο.

            Το πρόβλημα, για μένα, βρίσκεται μόνο στην επιθυμία να αποφευχθεί η παρούσα Σύνοδος με οποιαδήποτε πρόφαση, επειδή κάποιοι ίσως φοβούνται πως η Σύνοδος θα ανοίξει (όπως έχει ήδη κάνει) παράθυρα που έχουν μείνει απ᾽αιώνων κλειστά. Εσείς, ως ποιητής, γνωρίζετε το ποίημα του Αλεξανδρινού για τα παράθυρα: “ίσως το φως θάναι μια νέα τυραννία, / ποιος ξέρει τι καινούργια πράγματα θα δείξει.” Είναι δυνατόν, όμως, για τον οποιοδήποτε Χριστιανό να επιλέγει να ζει στο σκοτάδι, όσο και αν μας βολεύει στο βαθμό που αποκρύπτει από τα μάτια μας ό,τι βρίσκουμε δυσάρεστο ή αποκρουστικό; Είναι δυνατόν η Εκκλησία του Χριστού, του φωτός του αληθινού του φωτίζοντος “πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον” (Ιω. 1:9), να φοβάται το φως;

            π. Π. Καποδίστριας: Κατά τη γνώμη σας θα αποτελέσει η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος συνέχεια των Οικουμενικών Συνόδων και ποια η θέση των αποφάσεων των ενδιάμεσων Συνόδων μετά το Σχίσμα;

            π. Παντελεήμων Μανουσάκης: Ο πρωταρχικός σκοπός της Συνόδου της Πεντηκοστής του 2016, όπως τον αντιλαμβάνομαι, δεν είναι να προστεθεί μία Οικουμενική Σύνοδος στην σειρά των Συνόδων της πρώτης χιλιετίας, αλλά το να επανακτήση η Ορθόδοξος Εκκλησία και στο πανορθόδοξο επίπεδο το ζην συνοδικώς. Η ιστορία θα κρίνει το ποιά είναι η θέση της παρούσας Συνόδου στην ζωή και στην πορεία της Εκκλησίας. Νομίζω, όμως, πως η ιστορία της Εκκλησίας χαρακτηρίζεται από μια συνέχεια, χωρίς τούτο να σημαίνει στασιμότητα. Η συνέχεια στην οποία αναφέρομαι κατορθώνει να συνενώσει δύο στοιχεία που ίσως φανούν αντιφατικά εκ πρώτης όψεως, δηλαδή, την ταυτότητα και την εξέλιξη της Εκκλησίας. Δεν νομίζω πως θα ήταν σωστό να κριθεί η επί θύραις Σύνοδος υπό το φως μιας αρχαιολογικής προοπτικής, δηλαδή, υπό το πρίσμα του παρελθόντος, αλλά θα πρέπει να αξιολογηθεί με την ματιά του μέλλοντος, πράγμα το οποίο δεν μπορεί να γίνει κατά την παρούσα στιγμή. Όλα τα πράγματα στην ιστορία, μας λέει ο αγ. Μάξιμος ο Ομολογητής, ακολουθούν το τρίπτυχο σκιά – εικόνα – αλήθεια. Η αλήθεια των πραγμάτων βρίσκεται στα έσχατα. Το παρόν εικονίζει την αλήθεια και αληθεύει στο βαθμό ακριβώς που εικονίζει με πιστότητα την εσχατολογική αλήθεια. Θα ήταν παρακινδυνευμένο για μας σήμερα να αποπειραθούμε μια αποτίμηση της Συνόδου πριν καν μάλιστα αποπερατώσει το έργο της.

            Σίγουρα στην συζήτηση αυτή δεν έχουν θέση τα επιχειρήματα που προσπάθησαν να πλήξουν το κύρος της Συνόδου επί της βάσεως πρακτικών ζητημάτων, όπως για παράδειγμα, του αριθμού των συμμετεχόντων επισκόπων. Έγραψα και αλλού πως η ιστορία των επτά Οικουμενικών Συνόδων καθιστά σαφές πως δεν συμμετείχαν όλοι οι ανά την οικουμένη επίσκοποι, ούτε θα ήταν και πρακτικά δυνατόν να συμβεί κάτι τέτοιο. Το ερώτημα για το αν θα μπορούσε να θεωρηθεί μια Σύνοδος Οικουμενική εφ᾽ όσον δεν συμμετέχουν σε αυτήν άλλες Χριστιανικές ομολογίες είναι για μένα ανοικτό και παρουσιάζει μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Θα πρέπει κάποια στιγμή στο μέλλον να γίνει μια νηφάλια συζήτηση για το πώς επισήμως (διότι ακούμε πολλές και αντικρουόμενες απόψεις) θεωρεί η Ορθόδοξος Εκκλησία αυτές τις Χριστιανικές ομολογίες, με τις οποίες δεν βρίσκεται σε ευχαριστιακή κοινωνία.

            π. Π. Καποδίστριας: Το ερώτημα όμως που γεννάται είναι αν μιλάμε για σχίσματα, για αιρέσεις ή για ένα συνδυασμό των δύο; Και ποια η διαβάθμιση των δύο αυτών καταστάσεων;

           π. Παντελεήμων Μανουσάκης: Αυτά είναι ερωτήματα στα οποία, φυσικά, δεν μπορώ να δώσω απαντήσεις (ούτε θα ενδιέφερε κανέναν η δική μου απάντηση), αλλά είναι και ερωτήματα τα οποία με βασανίζουν, αναλογιζόμενος πως η αίρεση προσβάλλει μεν την πίστη, το σχίσμα όμως πληγώνει την αγάπη και ίσως, υπό το πρίσμα της ιεράρχησης που μας προσφέρει ο απόστολος Παύλος, όπου μείζων της πίστεως η αγάπη (Α´ Κορ. 13:13), να είναι το σχίσμα μεγαλύτερο κακό στο εκκλησιαστικό σώμα από την αίρεση. Το κείμενο της παρούσας Συνόδου για τις Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον Λοιπόν Χριστιανικόν Κόσμον δεν εξετάζει, κατά την γνώμη μου, σε ικανοποιητικό βάθος τα ερωτήματα αυτά. Είναι, όμως, ένα πρώτο θεμιτό και θετικό βήμα προς την σωστή κατεύθυνση.

          π. Π. Καποδίστριας: Ευχαριστώ πολύ για την καλοσύνη Σας, να απαντήσετε στα ερωτήματά μας και Σας εύχομαι ό,τι Αισιότερο!

          π. Παντελεήμων Μανουσάκης: Κι εγώ Σας ευχαριστώ!

Επισκόπου Αβύδου Κυρίλλου: ΣΧΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΛΟΙΠΟΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΝ ΚΟΣΜΟΝ

Ο ΒΑΦΤΙΣΤΙΚΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΛΥΡΙΚΗ ΣΚΗΝΗ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Την δημοφιλέστερη οπερέτα του Θεόφραστου Σακελλαρίδη {1883-1950} Ο Βαφτιστικός, σε επιμέλεια και αποκατάσταση του  μουσικού κειμένου από τον αρχιμουσικό Γιώργο Πέτρου, παρακολουθήσαμε, αναγεννημένη, από την Εθνική Λυρική Σκηνή στο θέατρο "Ολύμπια" στις 15/5/2016, υπό την μπαγκέτα του αρχιμουσικού Γιώργου Αβραμίδη και διεύθυνση χορωδίας του Αγαθάγγελου Γεωργακάτου. 

Την αναγέννηση έφερε η δημιουργική σκηνοθεσία του Σίμου Κακάλα, ο οποίος έπλασε μια  παράσταση εκπληκτικής ομορφιάς, μια παράσταση συνόλου, που κάλυψε κάθε μικρή αδυναμία, κάθε μικρό "ολίσθημα" και αυτό προσμετράται  στα σκηνοθετικά του επιτεύγματα.  Συνέβαλαν βέβαια τα μέγιστα, το καλαίσθητο αρχιτεκτονικό, λειτουργικό σκηνικό του Αντώνη Δαγκλίδη, τα ωραιότατα, κοστούμια εποχής της Κλαιρ Μπρέισουελ, οι μαγικοί φωτισμοί του Περικλή Μαθιέλλη και τα θαυμάσια βίντεο του Στάθη Μήτσιου.

Η Οπερέτα Βαφτιστικός, με μελωδίες αξέχαστες όπως, "Στο στόμα, στο στόμα γλυκά φίλησέ με" , "Τον καιρό εκείνο τον παλιό", "Η καρδιά μου πονεί για σας", "Ψηλά στο μέτωπο", τραγούδι που χρησιμοποιήθηκε για την εμψύχωση των στρατιωτών κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία,    άντεξε έναν αιώνα  και έμελλε, να κάνει αθάνατο τον συνθέτη της. Η υπόθεση του έργου, παρμένη από μία γαλλική φάρσα, Η κυρία και ο βαφτιστικός της, των Maurice Hennequin, Pierre Veber και Henry de Gorsse, είχε παρουσιαστεί στο Παλαί Ρουαγιάλ του Παρισιού στις 12 Σεπτεμβρίου του 1916. Στην Αθήνα το έργο, όπως αναφέρεται, γράφτηκε μέσα σε σαράντα ημέρες, πρωτοπαίχτηκε στις 18 Ιουλίου του 1918,  από τον θίασο του Γιάννη Παπαϊωάννου, με πρωταγωνιστή τον ίδιο, την Μελπομένη Κολυβά, την Αφροδίτη Λαουτάρη, τον Σπύρο Μηλιάδη και του Ουμπέρτο Μπεντιβόλιο. Στη Λυρική Σκηνή ανέβηκε στις 19 Ιουλίου του 1946, με πρωταγωνιστές την Ανθή Ζαχαράτου, τον Πέτρο Επιτροπάκη και  διευθυντή ορχήστρας τον αρχιμουσικό Βάλτερ Πφέφερ.

Τα εύσημα ανήκουν πρωτίστως στον σκηνοθέτη, ο οποίος κράτησε το ιστορικό-κοινωνικό υπόβαθρο του Βαφτιστικού, μετά τους νικηφόρους Βαλκανικούς πολέμους και τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο,  λίγο πριν τη Μικρασιατική  Εκστρατεία και τη μοιραία της Καταστροφή, σατιρίζοντας με λεπτό πνεύμα τον μικροκοινωνιολογικό περίγυρο. Έτσι η υπόθεση  του Βαφτιστικού προβάλλεται σε πρώτο πλάνο στην οπερέτα, έχοντας όμως φόντο την ιστορία, με τον πόλεμο να ταλανίζει συνεχώς την Ελλάδα. Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο ανοίγει, αλλά και κλείνει με πατριωτικό τραγούδι, "Από το μέτωπο γυρνάμε στο χωριό μας" και με σημαιοστολισμένο το σκηνικό.

Ο σκηνοθέτης κίνησε,  με θεατρικότητα, τους ηθοποιούς του, στα πλούσια σαλόνια, στις  βεράντες, στις μεγαλοπρεπείς σκάλες, της βίλας Ζαχαρούλη, με τα θαυμάσια βιτρό, και άφησε  με ζηλευτή χάρη τις κυρίες  να περιφέρονται και να φλυαρούν στους ωραίους χώρους της, αναδεικνύοντας τις κομψές τουαλέτες τους, ενώ οι  καλοντυμένοι κύριοι με τα κοστούμια και τις ζηλευτές στολές τους  φλέρταραν με  άνεση,  υποδηλώνοντας το ύφος  μιας ανέμελης κοινωνίας.

 Την παράσταση έκλεψαν οι τέσσερις βουβοί χαρακτήρες των υπηρετών, τόσο για τις έξυπνες, σημαίνουσες μιμήσεις και μεταμφιέσεις, όσα και για τα ευρηματικά κοστούμια τους. Φορώντας  τα λεβέντικα τσαρούχια και τη φουστανέλα, έφεραν στο επάνω μέρος επίσημο φράκο και ανέκφραστες μάσκες στο πρόσωπο, μαρτυρώντας την ευφυή εναρμόνιση του  σχεδιαστή με τον σκηνοθέτη, ο οποίος συνέλαβε και εξέθεσε με το λεπτότατο πνεύμα του, τη μεταβατικότητα μιας ολόκληρης εποχής, σε μια άλλη, το φραγκολεβαντίνικο πνεύμα, την με λάθος τρόπο μετακένωση της ευρωπαϊκής παιδείας στην ελληνική, κατά τη ρήση του Αδαμάντιου Κοραή. Οι τέσσερις έξοχοι βουβοί υπηρέτες, έκαναν ένα  πολύ δυνατό, υπαινικτικό πολιτικό και κοινωνικό σχόλιο. 

Η θαυμάσια η χορογραφία των Τσιγγάνων της Ιρίνας Ακριώτη- Κολομπάκινα,  αν και ασφυκτιούσε στο στενό χώρο της σκηνής ανέδειξε τους καλογυμνασμένους και λαμπερούς χορευτές της. Ωραίες και κομψές παρουσίες της υψιφώνου, Άννας Στυλιανάκη, Βιβής και της μεσοφώνου  Διαμάντης Κριτσωτάκη, Κικής, που αποτελούσαν το δίδυμο των απατημένων γυναικών. Αντιστοίχως και οι σύζυγοι: Σταμάτης Μπερής, θαυμάσιος τενόρος κωμικός στο ρόλο του Ζαχαρούλη και ο επίσης τενόρος Δημήτρης Πακσόγλου, ασύγκριτος στο ρόλο  του ψευτοβαφτιστικού εραστή, Πέτρου Χαρμίδη. Εξαιρετικός ως ερωτύλος, συνταγματάρχης, ο  βαρύτονος Κωστής Ροσιδάκης, με αποκορύφωμα την εμφάνιση του βαθύφωνου Παύλου Μαρόπουλου, υποδυόμενου τον πραγματικό Βαφτιστικό, Μαρκ Κορτάση, ο οποίος, με το άξεστο στρατιωτικό  πνεύμα και την αφέλεια του χωρικού,  λειτούργησε σαν αντίστιξη στο μεγαλοαστισμό του σαλονιού, σκορπώντας αβίαστο γέλιο. Άψογη η συμμετοχή όλων των μικρών βοηθητικών ρόλων.

Πάνω απ' όλα όμως, θα το επαναλάβουμε, ήταν μια εξαίσια παράσταση συνόλου του Σίμου Κακάλα, στην οποία συνέβαλε τα μέγιστα ο αρχιμουσικός Γιώργος Αβραμίδης που  έφερε υπό την μπαγκέτα του τον αέρα της εποχής, με ζωντάνια και ρυθμό, αποσπώντας απολαυστικές  ερμηνείες από μονωδούς, χορωδούς και από τη θαυμάσια Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.  

Αρχιμ. Ευάγγελος Υφαντίδης: Η ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΟΔΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΕΠΙ ΤΗ ΣΥΓΚΛΗΣΕΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

GIUSEPPE VERDI REQUIEM ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΑΤΙΚΗ ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Ένα έργο κολοσσό, το Requiem του Giuseppe Verdi {1813- 1901}, είχαμε την τύχη να παρακολουθήσουμε σε μια εξαιρετική εκτέλεση στις 27-4-16, από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, υπό την μπαγκέτα του Γερμανού αρχιμουσικού Marcus Bosch, με τρεις χορωδίες, ΕΡΤ, Δήμου Αθηναίων, Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και ένα εξαίρετο κουαρτέτο Μονωδών, αποτελούμενο από τη σοπράνο Ursula Targler-Sell, τη μετζοσοπράνο Manuela Bress, τον τενόρο Mario Zeffiri και τον  μπάσο Πέτρο Μαγουλά.

To έργο ενταγμένο στον υψηλού επιπέδου Κύκλο, Adagio, Μουσικές για τις ημέρες του Πάσχα, ήταν συμπαραγωγή του ΜΜΑ και της ΚΟΑ και πραγματοποιήθηκε με την ευγενική υποστήριξη της Πρεσβείας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, σε συνεργασία με τον ΟΠΑΝΔΑ.

Η δεύτερη λαμπερή περίοδος του Verdi ολοκληρώνεται με ένα έργο που δεν προοριζόταν για τη σκηνή αλλά για την εκκλησία. Το  Requiem  συνέθεσε ο Verdi  στη μνήμη του Alessandro Manzoni {1785-1973}, Ιταλού ρομαντικού ποιητή, συγγραφέα, ουμανιστή και ένθερμου υποστηρικτή της ενοποίησης της Ιταλίας. O συνθέτης θαύμαζε ιδιαίτερα το έργο του Manzoni,  τον οποίο και θεωρούσε ισάξιο του Rossini,  τη "δόξα της  Ιταλίας", όπως τον αποκαλούσε. Όταν ο Rossini πέθανε το 1846, ο Verdi,  θέλοντας  να τον τιμήσει, πρότεινε στους καλύτερους από τους συναδέλφους του να γράψουν από κοινού ένα Requiem. Το σχέδιο αυτό δεν πραγματοποιήθηκε, ο ίδιος όμως είχε συνθέσει το "Libera me" το οποίο, συμπεριέλαβε αναθεωρημένο στο Manzoni Requiem. Η πρώτη  παρουσίαση του έργου  έγινε  κατά την πρώτη επέτειο του θανάτου του ποιητή, στο Ναό  San Marko  του Μιλάνου, στις 22 Μαΐου 1874. Ο ίδιος ο συνθέτης διηύθυνε την ορχήστρα αποτελούμενη από 200 μουσικούς και χορωδούς και με σολίστ τους διασημότερους μονωδούς της εποχής του. Τρεις ημέρες μετά, το έργο επανελήφθη, με μεγάλη επιτυχία, στη Σκάλα του Μιλάνου,  με  τον Verdi στο πόντιουμ και με τους ιδίους συντελεστές.  Έκτοτε παίχτηκε πολλές φορές στο Παρίσι, στο Λονδίνο και στη Βιέννη. Είναι αξιοσημείωτο ότι κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, έγκλειστοι του στρατοπέδου συγκέντρωσης, Theresientadt,  μέσα από την άκρα ταπείνωση της αιχμαλωσίας και των δεινών της, ερμήνευσαν,  σαν σε επίκληση, δεκαέξι φορές το Requiem  υπό την διεύθυνση του Τσεχοσλοβάκου πιανίστα, συνθέτη και αρχιμουσικού, Rafael Schächter {1905-1945},  ο οποίος μερικές βδομάδες μετά την τελευταία συναυλία, στις 16 Οκτωβρίου του 1944, εστάλη μαζί με 1000 κρατουμένους στο Άουσβιτς, όπου και εκτελέστηκε, λίγες μόλις ημέρες πριν οι Σοβιετικοί απελευθερώσουν το στρατόπεδο.

Το Requiem προκάλεσε αντιδράσεις, γιατί κάποιοι θεώρησαν ότι η θεατρικότητα των δοξαστικών ύμνων, απάδει σε έργο  που προορίζεται να ακουστεί σε εκκλησία, αφού  μόνο στην όπερα μπορεί να γίνει  αποδεκτή και αντιβαίνει στο θρησκευτικό πνεύμα ενός Mozart η ενός Cherubini. Άλλη έντονη αντίδραση προήλθε από τον αρχιμουσικό Hans von Bülow, ο οποίος μόλις άκουσε τη σύνθεση τη χαρακτήρισε ανοησία, αλλά αμέσως έσπευσε να διορθώσει το ατόπημά του με μία επιστολή προς τον συνθέτη όπου αναγνώριζε το λάθος του και συνόδευε  τη συγγνώμη του με μια μεγάλη αλήθεια:  "Το Requiem είναι μια από τις μεγαλύτερες συνθέσεις του αιώνα".

Ο Αρχιμουσικός Marcus Bosch απέσπασε εξαιρετικές ερμηνείες από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, τις τρεις Χορωδίες και το κουαρτέτο των  Μονωδών. Ανέδειξε  τους δυναμικούς ρυθμούς της σύνθεσης, τις  θεϊκές μελωδίες της και τις ξέχωρες δραματικές αντιθέσεις και εντάσεις. Κράτησε εκπληκτικές ισορροπίες  και αποκάλυψε, δια της μουσικής, τη δύναμη και το μεγαλείο του θεϊκού λόγου, στο Requiem et Kyrie {Ακολουθία εις κεκοιμημένους και Κύριε}, στο Dies irae {Ημέρα οργής}, στο Lacrimosa dies illa {Δακρυόεσσα η ημέρα εκείνη}, στο Ofertorio {Προσφορά}, στο Sanctus {Κύριος}, στο   Agnus Dei {Ο Αμνός του Θεού}, στο Lux aeterna  {Φως ανέσπερον} και στο Libera me {Ελευθέρωσόν με}, προκαλώντας ρίγη  συγκίνησης.

Το αριστούργημα του Verdi κατατάσσεται ανάμεσα στα θρησκευτικά έργα κοσμικού χαρακτήρα, όπως το Requiem του Berlioz και το Γερμανικό Requiem  του Brahms, ο οποίος και  θα πει για τη συγκεκριμένη αυτή σύνθεση: "Μόνο ένας μεγαλοφυής θα μπορούσε να δημιουργήσει τέτοιο έργο" και η θαυμάσια ερμηνεία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, ακούστηκε  σαν επαλήθευση των λόγων του Γερμανού συνθέτη.

Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ιεροθέου: Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΩΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Ὁμιλία Σεβ. Μητροπολίτου Ναυπάκτου κ. Ἱεροθέου, κατά τήν ἀνακήρυξή του σέ ἐπίτιμο Διδάκτορα τῆς Ἰατρικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἰωαννίνων, τήν 13η Μαΐου 2016