© ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση και αναπαραγωγή οποιωνδήποτε στοιχείων ή σημείων του e-περιοδικού μας, χωρίς γραπτή άδεια του υπεύθυνου π. Παναγιώτη Καποδίστρια (pakapodistrias@gmail.com), καθώς αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία, προστατευόμενη από τον νόμο 2121/1993 και την Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης, κυρωμένη από τον νόμο 100/1975.

Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Τ Η Ρ Ι Ο

Τρίτη, 18 Φεβρουαρίου 2014

π. Γεωργίου Σταθοπούλου: ΟΙ ΔΙΑΤΟΝΙΚΟΙ ΗΧΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΚΛΑΔΟΙ ΤΟΥΣ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ

                    Ανακοίνωση στο Δ΄ Διεθνές Συνέδριο Μουσικολογικό και Ψαλτικό                       

Σεβαστοί Πατέρες, Ελλογιμώτατοι κ. Καθηγητές, αγαπητοί σύνεδροι,
Όταν τον Οκτώβριο του 2006 έλαβε χώρα εδώ στην Αθήνα το 3ο Διεθνές Μουσικολογικό Συνέδριο του Ιδρύματος Βυζαντινής Μουσικολογίας, η ταπεινότητα μου είχε προβεί σε αντίστοιχη ανακοίνωση  με το γενικό θέμα «Οι Κλάδοι των Οκτώ Ήχων», μετά την οποία υπήρξε πολύς λόγος και ενθουσιασμός μεταξύ των συνέδρων γι΄ αυτήν. Από το ενδιαφέρον αυτό  ορμώμενος κι εγώ σήμερα, αποφάσισα να μιλήσω στην αγάπη σας για του Κλάδους και όχι μόνο των τεσσάρων Διατονικών Ήχων και πώς αυτούς τους συναντάμε σήμερα στα έντυπα μουσικά βιβλία των συγχρόνων δασκάλων μας, τα οποία οι Ιεροψάλτες μας ψάλλουν στις εκκλησίες. Για να γίνει πιο κατανοητή η εργασία μου αυτή, αποφάσισα εκτός της αναφοράς μου στον καθένα χωριστά Διατονικό Ήχο, με τους επιμέρους Κλάδους του και όχι μόνο, να προβάλω και αποσπάσματα αυτών από τα βιβλία συγχρόνων δασκάλων.
Είναι γνωστό σε όλους μας  ότι ο αριθμός των Οκτώ Ήχων που έχουμε σήμερα εν χρήσει στην Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία μας και έχει τις ρίζες του[1] κατά πρώτον στον αιρετικό Πατριάρχη Αντιοχείας  Σεβήρο[2] (6ου μ.Χ. αιώνα) και λίγο αργότερα στον πατέρα της Βυζαντινής Μουσικής μας παρακαταθήκης Άγιο Ιωάννη το Δαμασκηνό. Ο αριθμός Οκτώ, έχει άμεση σχέση και εξάρτηση με τη δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας μας, αφού αυτός μας καταδεικνύει και μας οδηγεί στην τελείωση και ολοκλήρωση της Βασιλείας του Τριαδικού Θεού. Ο «ιερός» αυτός αριθμός, ομαδοποιεί πλειάδα διαφορετικών κλάδων στον κάθε έναν από αυτούς τους Οκτώ Ήχους. Κάθε μεγάλη οικογένεια-ήχος αποτελείται από επιμέρους κλάδους και όχι μόνο, οι οποίοι διαφέρουν μεταξύ τους κυρίως όσον αφορά τα μελωδικά χαρακτηριστικά που πολλές φορές αποτυπώνονται στη σειρά των διαστημάτων της κλίμακας τους ή ακόμη και στην αλλαγή βάσεως ή πορείας μελωδίας. Γι΄ αυτήν την κλαδικότητα της Εκκλησιαστικής μας Οκτωηχίας μπορεί κανείς να ανατρέξει και σε όλες τις Προθεωρίες της Ψαλτικής μας Τέχνης, πριν το 1814 μ.Χ. οι οποίες καταγράφουν περίτρανα αυτήν την πολυποικιλία και πολυωνυμία των Οκτώ μας Ήχων. Ο Χρύσανθος αργότερα θα μας πει, στο Μέγα Θεωρητικό της Μουσικής του ότι:  
«Οὔτε μὲ μίαν μόνην κλίμακα περαίνεται ἔνας ἦχος, ἀλλὰ πολλάκις ἔνας ἦχος ζητεῖ πολλὰς κλίμακας. Οὔτε εἰς ἔνα μόνον ἦχον ἀνήκει μία μόνη κλῖμαξ, ἀλλὰ πολλάκις ἀναφέρονται εἲς ἔνα μόνον ἦχον πολλαὶ κλίμακες»[3].
Τα λεγόμενα του Χρυσάνθου αλλά και των σημερινών μουσικολόγων και ερευνητών, αναφορικά με την κλαδικότητα και ποικιλομορφία του μουσικού μας συστήματος, είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ψαλτικής μας παράδοσης. Γι΄ αυτήν την ποικιλία και την κλαδικότητα της Βυζαντινής μας Οκτωηχίας κάνει λόγο και η Πατριαρχική Μουσική Επιτροπή του 1881-83 στη Στοιχειώδη Διδασκαλία της, ομιλώντας μας σαφέστατα και χωρίς καμιά εκδοχή παρερμηνείας, πως «οἱ ὀκτὼ ἦχοι, καὶ οἱ κλάδοι αὐτῶν …»[4], αλλά και ο ομότιμος καθηγητής κ. Γρηγόριος Στάθης στο βιβλίο του Οι Αναγραμματισμοί και τα Μαθήματα της Βυζαντινής Μουσικής μας αναφέρει ότι «Ἡ Βυζαντινὴ Μουσικὴ ἔχει ὀκτὼ ἤχους, .... Οἱ ἦχοι διαιροῦνται εἰς κυρίους καὶ πλαγίους, πέραν ὅμως αὐτοῦ τοῦ χωρισμοῦ ἡ σχέσις τῶν ἤχων μεταξὺ των ὁδηγεὶ εἰς τοὺς ὁρισμοὺς αὐτῶν εἰς μέσους, παραμέσους, καὶ παραπλάγιους. Συμφώνως πρὸς τάς Προθεωρίας τῶν Παπαδικών, ἀλλὰ καὶ τὴν αὐτὴν ταύτην τὴν πρᾶξιν, οἱ ἦχοι περαιτέρω γνωρίζονται καὶ ὡς δίφωνοι, ὅταν ἡ ἀρχὴ τοῦ ἤχου γίνεται ἐκ δύο φωνῶν ἄνω τῆς πραγματικῆς βάσεως αὐτοῦ, ὡς τρίφωνοι (ἡ βάσις τρεῖς φωνὰς ἄνω), ὡς τετράφωνοι (τέσσαρας φωνὰς ἄνω), ὡς πεντάφωνοι (πέντε φωνὰς ἄνω), καὶ ὡς ἐπτάφωνοι (ἑπτὰ φωνὰς ἄνω τῆς βάσεως, ἤτοι ἡ ἄνω ἢ ἄλλοτε ἡ κάτω ἀντιφωνία τοῦ ἤχου)» [5].  
Σήμερα, στα πλαίσια του λιγοστού χρόνου μιας επιστημονικής ανακοίνωσης, δεν θα επεκταθώ στο πώς τα θεωρητικά συγγράμματα των παλαιών και των νεοτέρων Διδασκάλων μας παρουσιάζουν αυτούς τους Κλάδους, όταν μας μιλούν δηλαδή για τις «Μελωδικές βάσεις»[6] του κάθε ήχου ή την πορεία του μέλους του ή πώς αυτοί οι κλάδοι ψάλλονται και ποια ιδιώματα του ήχου ακολουθούν κατά περίπτωση. Κάτι τέτοιο επιφυλάσσομαι να το πράξω στο προσεχές μέλλον. Θα μιλήσω στη σεβαστή ομήγυρη μόνο για τους Κλάδους των Διατονικών Ήχων που σήμερα ψάλλονται στις Ιερές μας Ακολουθίες. Θα παρουσιάσω ένα έναν τους Διατονικούς Ήχους, πρώτα δηλαδή τους Κυρίους και μετά τους Πλαγίους τους και αμέσως μετά τους Κλάδους καθενός από αυτούς και όχι μόνο, προκειμένου να γίνεται πιο κατανοητή αυτή η σχέση μεταξύ τους. Θα δούμε δηλαδή τους Οκτώ Ήχοι όπως σήμερα τους συναντάμε στη μουσική μας παράδοση, είτε βρίσκονται στην αρχική τους δομική βάση, όπως δηλαδή παρήχθησαν εξ  αρχής, επάνω σε ένα Πεντάχορδο, κατά τα λεγόμενα του Χρυσάνθου[7], είτε όπως τους συναντάμε σήμερα χαμηλότερα κατά ένα πεντάχορδο ή μια κλίμακα, είτε τέλος τους συναντάμε ως Κλάδους ή παραγώγους ήχους.  
Κλάδος στην Εκκλησιαστική μας Μουσική, καλείται ο παράγωγος ενός ήχου. Αυτός δηλαδή που διαφοροποιείται από τον ήχο του, με πορεία προς μια άλλη βάση. Τέτοιος Κλάδος μπορεί να είναι ο Δίφωνος ενός ήχου[8], ο Τρίφωνος του, ο Τετράφωνος, ο Πεντάφωνος, ο Επτάφωνος κ.ο.κ. Έναν Ήχο τον χαρακτηρίζουμε ως Δίφωνο, όταν οι μελωδικές του γραμμές, αρέσκονται να ενδιατρίβουν στη διφωνία επάνω από την βάση του ήχου. Το ίδιο συμβαίνει και με τους Τριφώνους, Τετραφώνους κ.π.λ. Εκτός αυτών των Κλάδων με μόνιμη αλλαγή της βάσης, στην Εκκλησιαστική μας Μουσική παράδοση συναντάμε και Κλάδους ήχων, όπως ο πλ. του Α΄ Τετραφωνών κ.α. που μόνον στις καταλήξεις τους αρέσκονται να καταλήγουν στην Τετραφωνία επάνω από τη βάση του Ήχου. Κλάδοι όμως των ήχων αυτών δημιουργούνται και όταν κατέβουμε την κλίμακα της Βυζαντινής μας Μουσικής. Τέτοιοι είναι οι Μέσοι[9] ήχοι, αυτοί δηλαδή που τους συναντάμε δύο φωνές κάτω της βάσεως του ήχου, οι Παράμεσοι, τρείς φωνές κάτω, οι Παραπλάγιοι, πέντε φωνές κάτω και οι Αντίφωνοι, επτά φωνές κάτω της βάσεως του ήχου τους. Ο καθένας εξ αυτών των Κλάδων ενός Ήχου, πολλές φορές ακολουθεί διαφορετική πορεία μελωδίας από τον Ήχο τον οποίο προέρχεται, έχει διαφορετικές μελωδικές έλξεις, δικούς του δεσπόζοντες φθόγγους και απήχημα. Ο εκάστοτε  Ιεροψάλτης, καλείτε πριν από κάθε μέλος να αναγγείλει τον Ήχο ή τον Κλάδο του ήχου που πρόκειται να ψάλει, μέσω τους Απηχήματος που προηγείται. Στο Απήχημα αυτό, οφείλουν να ακούγονται ευκρινώς όλα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία του μέλους που θα ακολουθήσει[10]. Τέτοια στοιχεία είναι τα Διαστήματα, η Βάση, οι Δεσπόζοντες Φθόγγοι και η πορεία της μελωδίας.  
Αλλά ας αφήσουμε τους νεωτέρους και συγχρόνους μας δασκάλους, να μας αναδείξουν αυτούς του κλάδους των τεσσάρων διατονικών ήχων, για τους οποίους υποσχέθηκα να μιλήσω στην αγάπη σας. Θα παρουσιάσω μέλη σε αυτούς τους κλάδους των Οκτώ Ήχων, μέσα από τη ζώσα ψαλτική μας παράδοση[11].         

ΗΧΟΣ ΠΡΩΤΟΣ

  1. Ήχος Πρώτος (έσω ή χαμηλός) στον ΠΑ
Έσω (δηλαδή χαμηλό) Πρώτο Ήχο καλούμε αυτόν τον οποίον συναντούμε με βάση τον φθόγγο Πα. Τον χαρακτηρίζουμε ως Έσω αυτόν τον ήχο, διότι προέρχεται από την μεταφορά της αρχικής βάσεως του Πρώτο ήχου επί του φθόγγου ΚΕ, τον οποίο  αργότερα θα συναντήσουμε ως Έξω (υψηλό δηλαδή) ή Τετράφωνο Πρώτο Ήχο. Από τον Νη τώρα, κατά τον Χρύσανθο, ανεβαίνοντας έναν μείζονα τόνο, βρίσκουμε το φθόγγο Πα, ο οποίος γίνεται και η βάση, το ίσον κατά την βυζαντινή μας μουσική ορολογία, του Έσω Πρώτου Ήχου. Σε αυτόν τον Έσω Πρώτο Ήχο, ψάλλονται μέλη του Στιχηραρίου, του Ειρμολογίου και της Παπαδικής. Τέτοια μέλη, μπορούμε να δούμε και στα εξής βιβλία:
  1. Νέον Υμν. Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τριώδιο σσ. 1, 118 κ.α.
  2. Θεία Λειτουργία Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σσ. 36, 42, 52 κ.α.
  3. Ν. Μ. Συλλ. – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σσ. 17, 27, 44, 72 κ.α.
  4. Θεία Λειτουργία Αθανασίου Πέττα, σσ. 17, 34, 35, 37, 66 κ.α.
  5. Μουσικόν Τριώδιον Θρασύβουλου Στανίτσα, σσ. 9, 22, 60 κ.α.
  6. Επίτομος Λειτουργία Χαριλάου Ταλιαδώρου, σσ. 44, 54, 70 κ.α.

  1. Ήχος Πρώτος (έξω) ή Πρώτος Τετράφωνος

Έξω (δηλαδή υψηλό) ή Τετράφωνο Πρώτο Ήχο καλούμε αυτόν τον οποίον συναντούμε αν ανέβουμε μία φωνή επάνω από τη δεύτερη θεωρητική βάση της Εκκλ.μας Οκτωηχίας που είναι ο φθόγγος Δι, δηλαδή στο φθόγγο Κε. Τον χαρακτηρίζουμε ως Έξω ή Τετράφωνο αυτόν τον κλάδο του Πρώτου Ήχου γιατί βρίσκεται τέσσερις φωνές πάνω από τη βάση του Έσω Πρώτου Ήχου. Αυτός ο Πρώτος Ήχος έχει τον Πλαγίου του Ήχο τέσσερις φωνές κάτω του, στο φθόγγο Πα. Μην ξεχνάμε, ότι Πλάγιος Ήχος στη μουσική μας ορολογία είναι αυτός πού βρίσκεται τέσσερις φωνές κάτω από τη βάση του Κυρίου του[12].
  Ο Έξω Πρώτος Ήχος είναι ο μοναδικός, που κατά τη μεταφορά των βάσεων  των ήχων τον 16ο  αιώνα, παρέμεινε στην αρχική του βάση μιας και μόνον αυτός είχε τη βάση του εντός του μέσου διαπασών (κε-Κε), στο οποίο θεμελιώνουμε τους Ήχους.
  Στον Έξω Πρώτο Ήχο ψάλλονται μέλη του Στιχηραρίου και της Παπαδικής μελοποιΐας. Τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Η Αγία και Μεγ. Εβδομάς Χρυσ.Θεοδοσοπούλου, σσ. 390 και 400.
  2. Μουσικόν Τριώδιον Θρασ. Στανίτσα, σσ. 241, 304.
  3. Επίτομος Λειτουργία Χαριλάου Ταλιαδώρου, σσ. 206, 265.
  4. Ν. Μ. Συλλ. – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σσ. 147, 260, 297 κ.α.
  5. Μεγ. Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σσ. 205, 331, 425 κ.α.
  6. Ν. Υμν. Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τόμ. Δ΄ σσ. 56, 83, 106 κ.α.
  7. Η Πατριαρχική Φόρμιγξ – Λειτουργία Κων/νου Πρίγγου, σ. 116.

3.  Ήχος Πρώτος Δίφωνος ή «Νάος» ή κατ΄ άλλους Παθητικός
Δίφωνο Πρώτο Ήχο στην Βυζαντινή μας Μουσική καλούμε τον Πρώτο Ήχο, ο οποίος θεμελιώνεται στη διφωνία, δύο φωνές δηλαδή επάνω από τη βάση του ήχου. Ο ήχος αυτός δεν μπορεί να θεωρηθεί ως Κλάδος ή Κύριος Ήχος, πλην όμως είναι μέρος της ζώσης ψαλτικής μας παράδοσης, γι΄ αυτό και τον παραθέτουμε εδώ. Ο Αβρ. Ευθυμιάδης στο Θεωρητικό του μας λέγει χαρακτηριστικά ότι «Ὅταν, μὲ τις ἑκατέρωθεν ἕλξεις, τοῦ Βου καὶ τοῦ Δι, ὁ Πρῶτος ἦχος περιστρέφεται στον Γα, ὀνομάζεται, εἰδικά, Πρῶτος δίφωνος»[13]. Αυτόν τον ήχο τον συναντάμε ως Δίφωνο και από τις δύο βάσεις του Πρώτου Ήχου, τον ΠΑ και τον ΚΕ δηλαδή. Συνηθέστερα ο Δίφωνος Πρώτος Ήχος στις μέρες μας ψάλεται ως Δίφωνος από τη βάση του ΠΑ. Στα έντυπα μουσικά βιβλία των νεοτέρων δασκάλων τον κλάδο αυτό τον συναντάμε άστοχα και ως «Παθητικό Πρώτο ήχο». Οι ονομασίες του Ήχου ως Διφώνου ή ως Νάου, είναι ορθότερες μουσικά και εντός της μακραίωνης μουσικής μας παράδοσης.  
  Στον Κλάδο αυτό ψάλλονται μέλη του Ερμολογίου και της Παπαδικής μελοποιΐας. Τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Η Πανηγυρική Α΄ Ματθαίου Βατοπαιδινού, σσ. 323, 346, 378.
  2. Μεγ. Βυζαντινή Λειτουργία Γεωργ. Τσατσαρώνη, σσ. 25, 101, 103.
  3. Ν. Μ. Συλλογή – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σσ. 16, 17, 69, 246.
  4. Επίτομος Λειτουργία Χαριλάου Ταλιαδώρου, σσ. 37, 292.
  5. Μουσικός Ανθών – Θ. Λειτουργία Μελετίου Συκιώτου, σσ. 78, 99.
  6. Θεία Λειτουργία Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σσ. 33.
  7. Βυζαντινή Θεία Λειτουργία Σωτηρίου Αρβανίτη, σσ. 69, 70.

4. Ήχος Πρωτόβαρυς ή Πεντάφωνος Βαρύς Διατονικός Ήχος.
Πρωτόβαρυς ή Πεντάφωνος Βαρύς Διατονικός Ήχος, ονομάζεται ο ήχος αυτός ο οποίος καταλήγει στη μεσότητά του Α΄ ήχου, δηλαδή στον κάτω Ζω. Αυτός ακολουθεί κατά τη μελωδία του μαλακά διατονικά διαστήματα. Δεν είναι Κλάδος φυσικά του Πρώτου Ήχου, απλά τον παραθέτουμε εδώ, εξαιτίας της σχέσεως του με αυτόν.
  Στον ήχο αυτό ψάλλονται μέλη του Στιχηραρίου και της Παπαδικής μελοποιΐας. Μέλη αυτού του Πρώτου Ήχου μπορούμε να δούμε  στα:
  1. Αναστασιματάριο Ιωάννου Πρωτοψάλτου, σσ. 370-378.
  2. Θεία Λειτουργία, Λυκούργου Πετρίδη, σ. 27.
  3. Νέον Υμν. Φωναίς Αισίαις Αβραάμ Ευθυμιάδη, Τομ. Β΄ σ. 187.
  4. Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γεωργίου Τσατσαρώνη, σσ. 48, 57.
  5. Ν. Μους. Συλλογή – Θ. Λειτουργία Αθανασίου Καραμάνη, σ. 144.
  6. Βυζαντινή Θεία Λειτουργία Δημητρίου Σουρλαντζή, σ. 368.

                                                                ΗΧΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ                                                                

1. Ήχος Τέταρτος Άγια Στιχηραρικός
Στιχηραρικό ή στιχεραρικό Τέταρτο Ήχο καλούμε αυτόν τον οποίον συναντάμε αν ανέβουμε τέσσαρες φωνές πάνω από τη δεύτερη θεωρητική βάση της Εκκλησιαστικής μας Οκτωηχίας που είναι ο φθόγγος Δι, δηλαδή στον άνω Πα΄. Εκεί βρίσκουμε τον Τέταρτο Στιχηραρικό Ήχο, του οποίου όμως η βάση μεταφέρθηκε στην αντιφωνία του, τον κάτω Πα δηλαδή, μετά τον 16ο αιώνα.
  Ονομάζεται Στιχηραρικός διότι σε αυτόν ψάλλονται τα Στιχηρά του Τετάρτου Ήχου και είναι «κράμα» Έσω Πρώτου Ήχου και Λεγέτου.
  Το Απήχημά του είναι το Άγια και απηχείται στη βάση του Τετάρτου Στιχεραρικού Ήχου. Αυτός ο ήχος κάνει τις καταλήξεις του είτε στον φθόγγο Πα, βάση του Πρώτου Ήχου, είτε στη βάση του Λεγέτου ήχου, τον φθόγγο Βου.
Ενδεικτικά τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Μηνολόγιο του όλου Ενιαυτού Σπ. Γεωργακόπουλου, σσ. 237, 252.
  2. Ν. Υμν. Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τομ. Β΄ σσ. 185, 285 κ.α.
  3. Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γεωργίου Τσατσαρώνη, σ. 74.
  4. Μουσικόν Τριώδιον Θρασύβουλου Στανίτσα, σσ. 29, 120, 133 κ.α.
  5. Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σ. 62.
  6. Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς Αθανασίου Καραμάνη, σ. 60.

2. Ήχος Τέταρτος Άγια της Παπαδικής
Άγια της Παπαδικής Τέταρτο Ήχο καλούμε αυτόν τον οποίον συναντάμε αν ανέβουμε τέσσαρες φωνές από την πρώτη θεωρητική βάση της Εκκλησιαστικής μας Οκτωηχίας που είναι ο φθόγγος Νη. Εκεί στο φθόγγο Δι δηλαδή, βρίσκουμε τον Τέταρτο Άγια της Παπαδικής. Αυτός είναι ο Κύριος του Πλαγίου του Τετάρτου Ήχου.
Αυτός ο Τέταρτος Ήχος Άγια, ονομάζεται της Παπαδικής διότι σε αυτόν ψάλλονται τα Παπαδικά μέλη του Τετάρτου Ήχου, όπως Πολυέλεοι, Χερουβικά, Κοινωνικά, Δοξολογίες κ.α. Τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Η Πατρ. Φόρμιγξ – Λειτουργία Κων. Πρίγγου, σσ. 179, 207 κ.α.
  2. Μεγ. Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σσ. 110, 139, 155 κ.α.
  3. Ν. Μ. Συλλ. – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σσ. 112, 116, 144 κ.α.
  4. Επίτομος Λειτουργία Χαριλάου Ταλιαδώρου, σσ. 60, 78, 227 κ.α.
  5. Θεία Λειτουργία Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σσ. 88, 90, 92 κ.α.
  6. Βυζαντινή Θεία Λειτουργία Δημ. Σουρλαντζή, σσ. 124, 151 κ.α.

3. Ήχος Λέγετος
Με βάση το φθόγγο Βου και ακολουθώντας μαλακά διατονικά διαστήματα, μάλιστα δε και κλίμακα με διαζευγμένα τετράχορδα, οι εκκλησιαστικοί μουσικοί θεμελίωσαν έναν Ήχο, καλούμενο ως Μέσο του Τετάρτου ή Λέγετο ή Δεύτερο Διατονικό ή  πιο σωστά, Πλάγιο του Δευτέρου Διατονικό.
 Όντως, εάν από το φθόγγο Δι,  δεύτερη βάση παραγωγής της Εκκλησιαστικής μας Οκτωηχίας, ανεβούμε δύο φωνές, βρίσκουμε τον Δεύτερο στην τάξη της Οκτωηχίας μας Κύριο Ήχο στον φθόγγο Ζω. Από αυτόν τώρα αν κατέβουμε τέσσαρες φωνές κάτω βρίσκουμε τον Πλάγιο του Δευτέρου στο φθόγγο Βου, ο οποίος είναι η βάση του Κλάδου του Τετάρτου Ήχου, με το όνομα Λέγετος. Όντως ο ήχος αυτός παρότι είναι κλάδος του Τετάρτου Ήχου, εντούτοις έχει πορεία και ιδιώματα Πλαγίου Ήχου. Δεν έχει καμία σχέση με τον Τέταρτο ήχο διαστηματικά αλλά επικράτησε να λέγεται και Τέταρτος ήχος επειδή ψάλλονται σ’ αυτόν μέλη που είναι ενταγμένα ποιητικά στον Τέταρτο ήχο. Λέγεται Μέσος του Τετάρτου μαλακός Διατονικός αφού βρίσκεται δύο φωνές κάτω από τη βάση του Τετάρτου Άγια που έχει βάση τον φθόγγο Δι. Αυτό άλλωστε δείχνει και το Συνεχές Ελαφρόν στη μαρτυρία του Λεγέτου.
Θα φανεί ξένος και παράλογος ίσως σε πολλούς ο τρίτος χαρακτηρισμός του Ήχου αυτού ως Δευτέρου Διατονικού.  Πριν όμως εκφράσουν την άποψή τους, θα τους παραπέμψω πρώτον, στο δεύτερο στίχο κάποιων οκτωήχων μαθημάτων, όπως του Θεοτόκε Παρθένε του Πέτρου Μπερεκέτη, όπου στη θέση του Δευτέρου Χρωματικού Ήχου όπως όλοι θα αναμέναμε, συναντάμε και ψάλουμε το στίχο αυτό σε Λέγετο ή Δεύτερο διατονικό Ήχο (βλέπε : α) Ανθολογία Πέτρου Εφεσίου, σ. 229, Πολυέλεος Οκτώηχος, Ήχος Α΄, Ήχος Β΄ διατονικός κ.λ.π. β) Ταμείον Ανθολογίας Θεοδώρου Φωκαέως,  Εσπερινός Α΄ σ. 194. γ) Ταμείον Ανθολογίας Θεοδώρου Φωκαέως,  Εσπερινός Β΄ σ. 384. δ) Ταμείον Ανθολογίας Θεοδώρου Φωκαέως,  Εσπερινός Β΄ σ. 580. ε) Ταμείον Ανθολογίας Θεοδώρου Φωκαέως, Εσπερινός Β΄ σ. 399. στ) Ταμείον Ανθολογίας Θεοδώρου Φωκαέως,  Εσπερινός Β΄ σ. 429.  ζ) Ταμείον Ανθολογίας Θεοδώρου Φωκαέως,  Εσπερινός Β΄ σ. 440. η) Μουσική Πανδέκτη Ιωάνου Λαμπαδαρίου και Στεφάνου Δομεστίκου,  Τομ. Α΄ σ. 222. θ) Ταμείον Ανθολογίας Θεοδώρου Φωκαέως,  Όρθρος Β΄ σ. 397) και δεύτερον, στη Δοξολογία του Λεγέτου του Ταμείου Ανθολογίας, Τόμ. Β΄ του Θεοδ. Φωκαέως στηνέκδοση της Κων/πολεως του 1869, όπου επιγράφεται ως «Πέτρου Λαμπαδαρίου, Ἦχος Β΄. Διατονικὸς ἐκ τοῦ Βου» [14].
Αυτός ο Λέγετος Ήχος, ονομάζεται και χαρακτηρίζεται ως Ειρμολογικός, διότι σε αυτόν ψάλλονται τα περισσότερα Ειρμολογικά μέλη του Τετάρτου Ήχου, όπως Κανόνες, Τροπάρια, Προσόμοια, σύντομα μέλη ψαλμών από την Παπαδική μελοποιεία κ.α. Οι νεότεροι όμως μελοποιοί έχουν σε αυτόν τον ήχο συνθέσει και μέλη εκτός του Ειρμολογίου, όπως Δοξολογίες και Καλοφωνικούς Ειρμούς.
  Σε Λέγετο Διατονικό Ήχο ψάλλονται μέλη του Ερμολογίου και της Παπαδικής μελοποιΐας. Τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Η Πατρ. Φόρμιγξ – Λειτουργία Κων/νου Πρίγγου, σ. 132, 159 κ.α.
  2. Ν. Υμν. Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τομ. Α΄ σ. 97, 129, 171 κ.α.
  3. Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σ. 26, 46, 259 κ.α.
  4. Ν. Μ. Συλλογή – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σ. 30, 44, 343 κ.α.
  5. Επίτομος Λειτουργία Χαριλάου Ταλιαδώρου, σ. 179, 188, 190 κ.α.
  6. Μουσικόν Τριώδιον Θρασύβουλου Στανίτσα, σ. 203, 251, 276 κ.α.
  7. Βυζαντινή Θεία Λειτουργία Δημ. Σουρλαντζή, σ. 292, 427 κ.α.
                                       ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ                                
1. Ήχος Πλάγιος του Πρώτου Διατονικός με βάση τον ΠΑ
Πλάγιο του Πρώτου Ήχο κάλεσαν οι Εκκλησιαστικοί Μουσικοί αυτόν τον ήχο ο οποίος πλαγιάζει, βρίσκεται δηλαδή τέσσαρες φωνές κάτω από το φθόγγο ΚΕ, βάση του Πρώτου Ήχου. Βάση επομένως του Πλαγίου του Πρώτου Ήχου είναι ο φθόγγος Πα. Ο Μητροπολίτης Χρύσανθος είναι σαφής στο Μέγα Θεωρητικό του ως προς το πώς βρίσκουμε τις βάσεις των Πλαγίων Ήχων λέγοντας μας ότι: «Ἕκαστος ἄρα πλάγιος ἦχος διΐσταται τοῦ κυρίου του τετρατονία κατιούσῃ»[15].
  Ο Πλάγιος του Πρώτου μαλακός διατονικός Ήχος, δημιουργεί και κλάδους, ανάλογα με την πορεία και τις καταληκτικές του θέσεις:
α) Τον απλό ή της Παπαδικής, ο οποίος κάνει τις καταλήξεις του στο φθόγγο Πα, και έχουν σε αυτόν μελοποιηθεί Πολυέλεοι, Κρατήματα, Πασαπνοάρια, Χερουβικά, Κοινωνικά, Καλοφωνικοί Ειρμοί κ.α.
β) Τον τριφωνούντα στιχεραρικό Πλάγιο του Πρώτου, του οποίου τα μέλη καταλήγουν στο φθόγγο Δι, όπως αργοσύντομα Κεκραγάρια κ.α.
γ) Τον Πλάγιο του Πρώτου Τερταφωνούντα, του οποίου τα μέλη καταλήγουν στον Κε. 
δ) Και τον Τετράφωνο Πλάγιο του Πρώτου, ο οποίος έχει ως βάση του τον φθόγγο Κε.
  Στον απλό ή Πλάγιο του Πρώτου της Παπαδικής ψάλλονται μέλη του Στιχηραρίου, του Ερμολογίου και της Παπαδικής μελοποιΐας. Ενδεικτικά τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Η Πατρ. Φόρμιγξ – Λειτουργία Κων. Πρίγγου, σσ. 18, 27, 181 κ.α.
  2. Ν. Υμν. Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τριώδιο σσ. 4, 7, 176 κ.α.
  3. Μεγ. Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σσ. 27, 161, 360 κ.α.
  4. Ν. Μ. Συλλ. – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σσ. 118, 121, 151 κ.α.
  5. Μουσικόν Τριώδιον Θρασ. Στανίτσα, σσ. 13, 69, 85 κ.α.
  6. Θεία Λειτουργία Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σσ. 50, 99, 102 κ.α.

2. Ήχος Πλάγιος του Πρώτου Ειρμολογικός ή Τετράφωνος με βάση τον φθόγγο ΚΕ και Πλάγιος του Πρώτου Τετραφωνών
Στην ίδια βάση με τον Έξω Πρώτο Ήχο, δηλαδή στον φθόγγο ΚΕ, θεμελιώνεται και ο κλάδος του, ο Τετράφωνος ή αλλιώς Ειρμολογικός Πλάγιος του Πρώτου Ήχος. Ονομάστηκε Ειρμολογικός, επειδή σε αυτόν ψάλλονται κυρίως μέλη του Ειρμολογίου.
  Ο Τετράφωνος Πλάγιος του Πρώτου Ήχος έχει μαρτυρία ίδια με τον Διατονικό Πλάγιο του Α΄, με την τετράφωνη ανάβαση όμως στο φθόγγο Κε, όπου θεμελιώνεται και η βάση του. Αυτός, διαφέρει από τον Τετραφωνούντα Πλάγιο του Πρώτου Ήχο, έτερο κλάδο του ήχου αυτού, ο οποίος κάνει τις καταλήξεις του κυρίως στην τετραφωνία του Ήχου, δηλαδή στο φθόγγο Κε.
  Το Απήχημα του ήχου, είναι το Ανέανες, από τη βάση του Κε φυσικά, το οποίο έχει καθοδική καταληκτική θέση, όπως όλων των πλαγίων ήχων, σε αντίθεση με του τετραφωνούντος Πλαγίου του Πρώτου, το οποίο έχει ως βάση το φθόγγο Πα και καταλήγει στον Κε.
  Στον Τετράφωνο Πλάγιο του Πρώτο ήχο ψάλλονται μέλη του Στιχηραρίου, του Ερμολογίου και της Παπαδικής. Ενδεικτικά τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε:
  1. Νέον Υμνολόγιο Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τομ. Α΄ σ. 136 σε Τετραφωνούντα, Τομ. Β΄ σε Τετράφωνο σσ. 7, 78, 130, 213 και σε Τετραφωνούντα σσ. 198, 354 κ.α.
  2. Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σσ. 47, 55, 269.
  3. Ν. Μ. Συλλογή – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σσ. 31, 274 κ.α.
  4. Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σε Τετράφωνο σ. 339 και σε Τετραφωνούντα σ. 333.
  5. Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς Αθ. Καραμάνη, Τετραφωνών, σ. 290.

3. Ήχος Πλάγιος του Πρώτου Πεντάφωνος
Ορισμένα μέλη της Παπαδικής μελοποιΐας του Πλαγίου του Πρώτου Ήχου, αρχίζουν ή αρέσκονται να ενδιατρίβουν στην πενταφωνία του ήχου, δηλαδή στο φθόγγο Ζω΄. Ως κλάδος του Πλαγίου του Πρώτου ήχου ο Πεντάφωνος, ακολουθεί διαστήματα του μαλακού διατονικού γένους με μόνη εξαίρεση τον φθόγγο Ζω τον οποίο θέλει πάντα εν υφέσει.
    Η μαρτυρία του είναι η αυτή με τον Διατονικό Πλάγιο του Πρώτου Ήχο, με την πεντάφωνη ανάβαση στο φθόγγο Ζω με ύφεση πολλές φορές. Το Απήχημα του ήχου, είναι το Ανέανες. Πολλές φορές μπορεί και να καταλήγει στην πενταφωνία του όπως στο Χερουβικό του Πέτρου Μπερεκέτου (εκεί επιγράφεται ως Πρώτος Πεντάφωνος).
  Σε αυτόν ψάλλονται μέλη της Παπαδικής μελοποιΐας. Ενδεικτικά τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Αναστασιματάριο Ιωάννου Πρωτοψάλτου, σσ. 544-546.
  2. Η Πατριαρχική Φόρμιγξ – Λειτουργία Κων/νου Πρίγγου, σ. 23.
  3. Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σσ. 23, 164, 273.
  4. Επίτομος Λειτουργία Χαριλάου Ταλιαδώρου, σσ. 143, 286.
  5. Θεία Λειτουργία Αθανασίου Πέττα, σ. 414.
  6. Θεία Λειτουργία Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σσ. 3, 85.
  7. Βυζαντινή Θεία Λειτουργία Σωτηρίου Αρβανίτη, σσ. 197, 224.

ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ

1.      Ήχος Πλάγιος του Τετάρτου
Η βάση του Πλαγίου του Τετάρτου είναι ο φθόγγος Νη, πρώτη βάση παραγωγής της Εκκλησιαστικής μας Οκτωηχίας, αφού απ΄ αυτόν ξεκινώντας και ανεβαίνοντας μια, δύο, τρεις, ή τέσσαρες φωνές, βρίσκουμε κατά τον Χρύσανθο[16], ήχους Πρώτο, Δεύτερο, Τρίτο και Τέταρτο. Αυτή την πρώτη βάση παραγωγής όλων των ήχων άλλωστε μας δηλώνει και το ίσον στη μαρτυρία του ήχου, όπου αυτό υπάρχει.
  Ενδεικτικά τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Ν. Υ. Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τριώδιο σσ. 16, 70, 93 κ.α.
  2. Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σσ. 18, 29, 120 κ.α.
  3. Επίτομος Λειτουργία Χαριλάου Ταλιαδώρου, σσ. 7, 12, 68 κ.α.
  4. Μουσικόν Τριώδιον Θρασ. Στανίτσα, σσ. 11, 15, 30 κ.α.
  5. Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς Αθ. Καραμάνη, σσ. 37, 94, 104 κ.α.
  6. Βυζαντινή Θεία Λειτουργία Δημ. Σουρλαντζή, σσ. 214, 389 κ.α.

2.      Ήχος Πλάγιος του Δ΄ Τρίφωνος με βάση τον Γα.
Ο Τρίφωνος Πλάγιος του Τετάρτου Ήχος, έχει ως βάση το φθόγγο Γα και χρησιμοποιεί στην κλίμακα του, την ίδια πορεία διαστημάτων, με τον Πλάγιο του Τετάρτου από τον Νη.  Σε αυτόν έχουν τονιστεί κυρίως μέλη του Ειρμολογίου, γι΄ αυτό καλείται Ειρμολογικός.
  Το Απήχημα του ήχου, είναι το Νεάγιε, το οποίο καταλήγει στην τριφωνία του στο φθόγγο Γα, κατ΄ άλλους δε και το Νανά του Τρίτου ήχου.
Ενδεικτικά τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Μουσικόν Μηνολόγιον Γεωργίου Σύρκα, σσ. 269, 286, 427 κ.α.
  2. Μεγάλη Εβδομάς, Λυκούργου Πετρίδη, σσ. 2, 8, 195.
  3. Ν. Υμν. Φων. Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τομ. Β΄ σ. 138. Τομ. Γ΄ σ. 107.
  4. Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σσ. 58, 79, 80 κ.α.
  5. Μουσικόν Τριώδιον Θρασύβουλου Στανίτσα, σσ. 41, 48.
  6. Η Αγ. και Μεγ. Εβδομάς Χρυσ. Θεοδοσοπούλου, σσ. 1, 120, 204 κ.α.
  7. Η Αγία και Μεγάλη Εβδομάς Αθ. Καραμάνη, σσ. 3, 109, 181 κ.α.

3. Ήχος Πλάγιος του Τετάρτου Δίφωνος
Στον Πλάγιο του Τετάρτου Ήχου συναντάμε και έναν άλλο κλάδο του, ο οποίος αρέσκεται να ενδιατρίβει στη διφωνία του ήχου, δηλαδή στο φθόγγο Βου. Λιγοστά τα μέλη που ψάλλονται σε αυτόν το Δίφωνο Πλάγιο του Τετάρτου, με πιο αντιπροσωπευτικό το προσόμοιο του ήχου «Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος»[17].
   Στη μαρτυρία του, μετά τη φθορά συναντάμε μια δίφωνη ανάβαση (ολίγον με κεντήματα από κάτω) προς δήλωση της διφωνίας του ήχου. Το απήχημα είναι το Νεάγιε ή το Νε που καταλήγει στη διφωνία του ήχου, δηλαδή στο φθόγγο Βου. Ο Χρύσανθος μας συνιστά «όταν όμως προγράφεται το μέλος δίτονον, ο προψαλλόμενος στίχος λήγει εις τον ΒΟΥ»[18].
  Στον Διφώνο Πλαγίο του Τετάρτου Ήχο ψάλλουμε μέλη του Ερμολογίου μόνον. Τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
  1. Ειρμολόγιο Ιωάννου Πρωτοψάλτου, σσ. 179-180 και 486.
  2. Ειρμολόγιο Πέτρου Πελοπονν. και  Πέτρου Πρωτ., σσ. 236, 159.
  3. Μουσικόν Μηνολόγιον Γεωργίου Σύρκα, σσ. 280, 281, 385, 496.
  4. Νέον Υμν. Φωναίς Αισίαις Αβρ. Ευθυμιάδη, Τριώδιο σσ. 502-3.

4. Ήχος Πλάγιος του Τετάρτου Επτάφωνος
Στον Πλάγιο του Τετάρτου Ήχο συναντάμε και έναν άλλο κλάδο του, ο οποίος αρέσκεται να ενδιατρίβει στην επταφωνία του ήχου, δηλαδή στον άνω Νη΄. Σε αυτόν ψάλλονται μέλη της Παπαδικής μελοποιΐας, όπως Λειτουργικά κ.α.
   Στη μαρτυρία του ήχου, μετά τη φθορά συναντάμε μια επτάφωνη ανάβαση, προς δήλωση αυτής ακριβώς της βάσεως του ήχου.
  Ενδεικτικά τέτοια μέλη μπορούμε να δούμε  στα εξής βιβλία:
                    1.            Η Πατριαρχική Φόρμιγξ – Λειτουργία Κων.Πρίγγου, σ. 95 κ.α.
                    2.            Ν. Μ. Συλλογή – Θ. Λειτουργία Αθ. Καραμάνη, σ. 220 κ.α.
                    3.            Μεγάλη Βυζαντινή Λειτουργία Γ. Τσατσαρώνη, σ. 309 κ.α.
                    4.            Θεία Λειτουργία Αθανασίου Πέττα, σ. 480 κ.α.
                    5.            Θεία Λειτουργία Χρυσάνθου Θεοδοσοπούλου, σσ. 144, 145 κ.α.

Θα κλείσω την ανακοίνωση μου αυτή αγαπητοί σύνεδροι έχοντας παρουσιάσει ενώπιόν σας τους κλάδους των διατονικών ήχων που συναντάμε σήμερα στην λειτουργική μας παράδοση. Δεν αναφέρθηκα στην παλαιότερη γραφή και σε ανάλογα θεωρητικά συγγράμματα, λόγω ελλείψεως χρόνου. Απλώς θέλησα να θίξω το θέμα αυτό ακροθιγώς, με την ευχή και την πεποίθηση ότι θα γίνει αφορμή για πολλούς εξ ημών, να προσεγγίσουμε πολύπλευρα αυτόν τον μουσικό μας πλούτο. Υπάρχει ενώπιών μας ευρύτατο πεδίο έρευνας, γι΄ αυτό καλώ όλους μας να εργαστούμε συλλογικά και με αγάπη Χριστού, ώστε να παραδώσουμε στις επερχόμενες γενεές, αυξημένο κατά τι τον μουσικό θησαυρό, που οι δάσκαλοι μας άφησαν παρακαταθήκη.    
Με την ευχή και την ελπίδα ότι και το 4ο Διεθνές μας Συνέδριο θα συμβάλει αποφασιστικά στην καλλιέργεια και πρόοδο όλων, αναδεικνύοντας συνάμα και αποσαφηνίζοντας πολλές πτυχές της μουσικολογικής μας έρευνας, εύχομαι προς  όλους καλή δύναμη.
                                                      
            Παρασκευή, 11-12-2009 
π. Γεώργιος Ανδρ. Σταθόπουλος 
Αρχιδιάκονος της Ιεράς Μητροπόλεως Ηλείας 
Υποψήφιος Διπλωματούχος Mr Θεολογίας και Μουσικολογίας 


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ


[1] Αντωνίου Αλυγιζάκη, Η Οκταηχία, εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 1985, σσ. 95-104.
[2] Παναγιώτη Χρήστου, «Ο Σεβήρος είναι ο μεγαλύτερος θεολόγος τον οποίον ανέδειξεν ο μονοφυσιτισμός…», Ελλ. Πατρολογία, Τόμος Ε΄, Εκδ. Κυρομάνος, Θεσσ/νίκη 1992, σ. 227.
[3]Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, Θεωρητικόν Μέγα της Μουσικής, Τεργέστη 1832, Επανέκδοση Κουλτούρα, σ. 134 § 305.
[4] Πατριαρχική Μουσική Επιτροπή του 1881-83, Αθήνα 1978, Επανέκδοση Κουλτούρα, σ. 12.
[5] Γρηγορίου Στάθη, Οι Αναγραμματισμοί και τα Μαθήματα της Βυζαντινής Μουσικής, Αθήνα 1979,  εκδ. Ιδρύματος Βυζαντινής Μουσικολογίας, σσ. 35-36.
[6] Αβραάμ Ευθυμιάδη, Μαθήματα Βυζαντινής Εκκλ. Μουσικής, Θεσσ/νίκη 2006, σ. 355.
[7] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, , όπ., παρ.,  σσ. 130-1 § 298-299.
[8] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, όπ., παρ., σ. 166 § 373.
[9] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, όπ., παρ., σ. 135 § 306.
[10] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, όπ., παρ., σσ. 136-7 § 308 κ 309.
[11] Η εισήγηση περιελάμβανε και προβολή διαφωνιών με μέλη του εκάστοτε ήχου που παρουσιάζονταν.
[12] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, όπ., παρ., σ. 131 § 299.
[13] Αβραάμ Ευθυμιάδη, όπ., παρ., σ. 358, υποσημείωση  1.
[14] Θεοδώρου Φωκαέως, Ταμείο Ανθολογίας, Τόμος Δεύτερος, Κων/πολη 1869,  σ. 397.
[15] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων,, όπ., παρ., σ. 131 § 299.
[16] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, όπ., παρ.,  σσ. 131-132 § 298.
[17] Ιωάννου Πρωτοψάλτου, Ειρμολόγιο, Πατριαρχική Έκδοση του 1903, σσ. 485-6.
[18] Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, όπ., παρ., σ. 166 § 373.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Related Posts with Thumbnails

Google+ Followers

Follow by Email