Ecumenical Patriarch Bartholomew: BUILDING BRIDGES. Interfaith Dialogue, Ecological Awareness, and Culture of Solidarity

ADDRESS

By His All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew

At the Conferral of an Honorary Doctorate in Sociology

From the Izmir University of Economics

(February 9, 2015)

Eminent Rector, Professor Oğuz Esen,

Esteemed Faculty of Izmir University of Economics,

Distinguished clergy, honorable diplomats and precious audience,

Beloved students, ladies and gentlemen,

Introduction

It is a unique pleasure and a great privilege to receive an honorary doctorate from the Izmir University of Economics. You are an institution that is both young and vibrant, with creativity and productivity, committed to making a difference in our country and in the world, but also dedicated to preserving and promoting the legacy of the foremost statesman and first president of the Republic of Turkey, Kemal Atatürk. We therefore express our wholehearted gratitude to the administration of this university, and in particular to its Rector, Dr. Oğuz Esen, and also to the school’s administration, faculty and students, but above all to Mr. Ekrem Demirtaş, our dearest friend.

We accept this generous distinction in the name of the Ecumenical Patriarchate, which is devoted to the areas of interfaith dialogue, ecological awareness and the culture of solidarity. Our Church has traditionally sought to build bridges between diverse faiths, cultures and peoples, between humanity and the natural environment, as well as to promote peace and solidarity in the name of God and for the sake of the human person.

1. The four functions of religion

A sign of the times at the beginning of this new millennium is “the return of God”, the reevaluation of the role and function of religion. The modernistic expectation of a “post-religious secular age” is replaced by talk of a “post-secular period” or even of a “religious explosion”. 

Religion appears as a central dimension of human life, both at the personal and the social levels. It claims a public role and it participates in all central contemporary discourses. Without reference to religion, it is impossible to understand the past, to analyze the present, or to imagine the future of humanity.

The crucial functions of religion are evident at the following four areas of the human existence and co-existence:

a.Religion is connected with the deep concerns of the human being. It provides answers to crucial existential questions, which permanently affect the human soul. It gives orientation and meaning of life. This is why negligence or oppression of religiousness results in various alienations in human life.

b.Religion is related to the identity of peoples and civilizations, a fact which has definitely been obvious after the fall of the “iron curtain” in 1989. Systematic atheistic ideology and indoctrination failed to uproot religious identity, which constitutes the core of cultural identity. This is why, knowledge of the belief and the religion of the other is an indispensable precondition of understanding otherness and of the establishment of communication and dialogue.

c.Religions have created and preserved the greatest cultural achievements of mankind, essential moral values, and respect of human dignity and of the whole creation. The sacred texts of the religions include precious anthropological knowledge. Religion is the arc of wisdom and of the spiritual inheritance of humanity. Culture has in general the stamp of religion. Even modern humanistic secular movements, for example the human rights-movement, cannot be understood and evaluated independently of their religious roots. 

d.The fourth essential function of religion is peacemaking. Religions constitute central factors in peace processes. Hans Kűng puts forward that peace between religions is the main precondition for peace between peoples and civilizations, for universal peace. Religions can, of course, divide; they can cause intolerance and violence. But this is their failure, not their essence, which is the protection of human dignity. The revival of religions -if that were a regeneration and expression of their genuine elements- was always related to a contribution to reconciliation and peace. In our times, the credibility of religions depends largely on their commitment to peace. The way to peace and reconciliation is interreligious dialogue and cooperation in view of the main contemporary challenges, like the destruction of the natural environment and the growing economic and social crisis. 

Our world is in crisis, indeed. Yet, never before in history have human beings had the opportunity to bring so many positive changes to so many people and to the global community simply through encounter and dialogue. While it may be true that this is a time of crisis, it must equally be underlined that there has also never been greater chances for communication, cooperation and dialogue.

Let us explore three distinct areas of this task:

a.Building Bridges with other Faiths

b.Building Bridges with Nature

c.Building Bridges of Solidarity

2. Building Bridges with other Faiths 

There is a symbolical mosaic that adorns the foyer at the entrance to the headquarters of our Patriarchate in Istanbul. It silently represents a decisive moment in the rich and complex story of a city and a state where Christians and Muslims have coexisted over the centuries. This magnificent image depicts Gennadios Scholarios (1405-1472), first Rum Patriarch of the Ottoman period, with hand outstretched, receiving from the Sultan Mehmet II the “firman” or legal document guaranteeing the continuation and protection of the Orthodox Church. It is a symbol of the beginnings of a long coexistence and interfaith commitment.

The Ecumenical Patriarchate has always been convinced of its responsibility for rapprochement and dialogue. This inspires its tireless efforts for unity among Orthodox Churches throughout the world as well as its pioneering efforts for ecumenical dialogue. All of you will be aware of our meetings during this past year with Pope Francis: In May, we met in Jerusalem to commemorate the historical meeting there of Patriarch Athenagoras and Pope Paul VI in 1964; in June, we accepted the invitation of the Pope to join him in a prayer for peace at the Vatican in the presence of President Peres of Israel and President Abbas of Palestine; and in November, His Holiness accepted our invitation to attend the patronal feast of our Church in Phanar, Istanbul.

However, even at the cost of defamation for “ecumenistic” or “syncretistic” choices, we have never restricted such engagements. The Ecumenical Patriarchate has always labored to serve as a bridge between Christians, Muslims, and Jews. Since 1977, it has pioneered bilateral inter-religious dialogue with the Jewish community (on such topics as law and social justice); since 1986, it has initiated bilateral interfaith dialogue with Islam (on such matters as peace and pluralism); and since 1994, it has organized international multi-faith gatherings for deeper conversations between Christians, Jews and Muslims (on such issues as respect and tolerance). We continue these efforts with sincerity and confidence.

As a young boy, we remember seeing the then Ecumenical Patriarch Athenagoras, an extraordinary leader of profound vision and ecumenical sensitivity. He was a tall man, with piercing eyes and a very long, white beard. Patriarch Athenagoras was known to resolve conflict by inviting the embattled parties to meet, saying to them: “Come, let us look one another in the eyes.” This notion of “looking at each other in the eyes” honestly, in order to understand and cooperate with one another, is both inspiring and critical for contemporary concepts of intercultural and interfaith dialogue.

Of course, some people have strong convictions that they would rather sacrifice their lives than change their views. Others -we might say fundamentalists- are unfortunately even willing to take the lives of innocent victims to defend these views. This is why we are obliged to listen more carefully, “look at one another” more deeply “in the eyes.” For, in the final analysis, we are always closer to one another in more ways than we are distant from or different to one another. We share far more with each other and resemble one another far more as human beings than we differ in terms of culture and religion. A human being, which grounds its identity exclusively on belonging to a nation and not on being a member of humanity (namely, on the fact that it is human), this creature “has not been really born as a human being”, according to Eric Fromm.

As communities, we are called to face the problems of our world with new eyes. We must constantly pursue alternative ways to order human affairs. We must persistently proclaim ways that reject war and violence, and instead strive for tolerance and peace. Conflict may be inevitable in our world; but war and violence are certainly not. Human perfection may be unattainable in this life, but peace is definitely not impossible. If this century will be remembered, it may be for those who sincerely dedicated themselves to the cause of peace.

The pursuit, however, of peace calls for a radical reversal of what has become the normative and defensive way of survival in our world. Peace does not result from economic and cultural development, from the progress of science and technology, from high living standards. Peace is always a duty; it requires vision, commitment, struggle, sacrifice and patience.

We believe that in the great religious traditions there are potentials and inexhaustible reserves of peacemaking. Yet, being able is not enough. We have to work and cooperate for peace; we have to become effective factors of human progress.  

3. Building Bridges with Nature 

One of our most passionate concerns during our ministry as Patriarch has been protecting the natural environment, raising ecological awareness across academic disciplines, ecological movements and political governments, as well as advocating for a change in established lifestyles in order that people might become more sensitive to the irreversible destruction that threatens the natural environment today.

Orthodoxy is committed to ecology; it is the “green” Church par excellence. Our faith and our worship strengthen our commitment for the protection of creation and promote the “eucharistic use” of the world, the solidarity with creation. The Orthodox Christian attitude is the opposite of the instrumentalisation and exploitation of the world. 

We believe that the roots of the environmental crisis are not primarily economic or political, nor technological, but profoundly and essentially religious, spiritual and moral. This is because it is a crisis about and within the human heart. The ecological crisis reflects an anthropological impasse, the spiritual crisis of contemporary man and contradictions of his rationalism, the titanism of his self-deification, the arrogance of his science and technology, the greed of his possessiveness (“the priority of having”), his individual and social eudaemonism.

For Orthodoxy, sin has a cosmological dimension and impact. The theology of the Orthodox Church recognizes the natural creation as inseparable from the identity and destiny of humanity, inasmuch as every human action leaves a lasting imprint on the body of the earth. Moreover, human attitudes and behavior towards creation directly impact on and reflect human attitudes and behavior toward other people, especially the poor. Ecology is inevitably related to sociology and economy, and so all ecological activity is ultimately measured and judged by its effect upon the underprivileged and suffering of our world. The ecological problem is essentially a sociological one.

We are convinced that the theological perspective cannot only discover hidden dimensions of the ecological crisis, but can also reveal possibilities to face and overcome it. What is required of us, at the threshold of the third millennium, is that we overcome the ways in which we looked upon creation in the past, which implied an abusive, domineering attitude toward the natural world. The solution of the ecological problem is not only a matter of science, technology and politics but also, and perhaps primarily, a matter of radical change of mind, of new values, of a new ethos. In Christian theology we use the term metanoia, which means a shift of the mind, a total change of mentality. This is very important, because of the fact that during the last century, a century of immense scientific progress, we experienced the biggest destruction of the natural environment. It seems that scientific knowledge does not reach the depth of our soul and mind. Man knows; and he still continues to act against his knowledge. Knowledge did not cause repentance, but it brought up cynicism and other obsessions. 

Our way to the establishment of an ecological culture has to be an ecological one. It is not proper to intend an ecological culture and to make decisions without taking into account their impact on the environment. Religions can contribute essentially to this aim. In the last three decades, the Ecumenical Patriarchate was the protagonist in ecological sensibilisation and action. If there is one thing that we have learned over the last years, it is the way that all of us are intimately and inseparably interconnected with the natural environment. We know now that even the slightest aspect of pollution and climate change on our planet has transparent and tangible implications for the last speck of dust in every corner of our planet. 

We are all called to common responsibility for the common good. We must work towards solutions for the challenges that we jointly face. 

4. Building Bridges of Solidarity 

We are nowadays facing a worldwide economic crisis and its social outcomes on a global scale. We regard this crisis as a “crisis of solidarity”, as an ongoing process of “desolidarization”. Solidarity is the term, which contains the very essence of social ethos, referring to the pillars of freedom, love and justice. It means steadiness in the struggle for a just society, the respect of human dignity beyond any division of social classes. We are convinced that the future of humanity is related to the establishment of the culture of solidarity. 

Religions cannot ignore this immense crisis of solidarity. Economic and social problems affect human beings at the center of their life, their freedom and dignity. Religions developed an impressive tradition of philanthropy and solidarity. Even modern adversaries of religion are astonished at the social power and impact of faith. 

The famous biblical parable of the Good Samaritan (Luke 10.25-37), describes the spontaneous compassion and support for the suffering person, despite the fact that this person was a foreigner, or even an “enemy”. Christian love is always concrete and personal. Another truth in this parable is expressed in the answer of Jesus to the initial question: “Who is my neighbor?” For Jesus, the truth of love is to become a “neighbor” for everybody who needs our support. In modern terms: if our help can reach people far from us, it is the sense of the commandment of love to support them, to be their brother and sister. In the same parable, we can also detect the call to work for the improvement of the social conditions, which produce need, injustice, poverty and violence. Indeed, religion is not only a matter of personal life and of privacy, but it plays a pivotal role at the level of society.

Our anthropology, our image of the human being and the purpose of its life, defines our attitude toward humanity and social action. If we see the human being as homme machine, we can easily transform the human person into an object. If we regard the human being as a person (prosopon) created “in the image” of God, then our attitude changes. This person-centered anthropology resists the contemporary objectivization of humanity in the name of scientific progress, the modern glorification of the individual as homo clausus; it resists the oppression of human rights in the name of communitarian structures or by totalitarian regimes, as well as the elimination of the dignity and uniqueness of man within the impersonal process of globalization. 

The most serious contemporary threat of the culture of solidarity is economism, the fundamentalism of market and profit. We are not qualified economists, but we are convinced that the purpose of economy should be for the service of humankind. The terms economy and ecology have the same etymological root. They contain the Greek word oikos (household). Oikonomia means care or management of our household; oikologia,-ecology- means study, appreciation of our home, keeping our world as oikoumene, as a place where we live and we can live. 

We reject “economic reductionism”, the reduction of the human being to homo oeconomicus. We resist the transformation of society in a gigantic market, the subordination of the human person to the tyranny of the needs, of consumerism, the identification of “being” with “having”, of dignity with property. We demand the respect of social parameters in economy, which are the basis for a life in freedom and dignity; we work for the protection of fundamental human rights and for the establishment of justice and peace. 

True faith does not release us from our responsibility to the world. On the contrary: it strengthens us to give witness of reconciliation and peace. The tension between our being “in the world” but, at the same time, “not of the world”, provides for our action orientation, sensibility and effectiveness.

Conclusion: The Future as Openness

Interfaith dialogue, environmental awareness and the culture of solidarity are responsibilities that we owe not only to the present generation. Future generations are entitled to a world free from fanaticism and violence, unspoiled by pollution and natural devastation, a society as a place of solidarity. 

We hear it often stated that the last two centuries were times of struggle for freedom and equality. This must become an era of fraternity and solidarity.  However, this cannot be achieved without the contribution of religion. Thus, we can realize the gravity of the error of those modern thinkers, who underestimated or rejected the religious phenomenon, the fault of those who were blind in front of the dynamism of religion, of the culture it created, of its contribution to peace and its enormous social impact. They have easily but wrongly identified the negative aspects of religion, such as violence in the name of God, with its very essence.

Progressive intellectuals are in a way accused of having indirectly strengthened fundamentalistic excesses in religion, since they downgraded religious faith and practices. Fundamentalistic explosion is often a reaction against an offense of faith. 

Dialogue or openness is the antidote to fundamentalism. It is a gesture and source of greater solidarity. Openness to the “other” does not threaten our particular identity. On the contrary, it deepens and enriches it. Openness resists both fanaticism and acceptance of everything, the nihilism of “anything goes”. It affirms plurality and intercultural exchange. Obviously, everything depends on our attitude toward pluralism and otherness. Pluralism is a hopeful chance and a positive challenge. Fear of difference and otherness leads to the enclosure within the boundaries of our particular culture and consequently to fundamentalism. 

Another major challenge for religions in our days is the human rights movement. Modern human rights claim to function as fundamental common values, as universal humanistic criterion. If religions approach human rights in a spirit of openness, they will discover part of their own basic principles and core values. In this way, religions can contribute to a deeper understanding of human rights, of their normative elements and of their limits. This attitude gives religions the chance to promote their own traditional ethos in its proper content and to point out the religious dimension of freedom. After all, the history of freedom does not begin with the history of modern human rights.

Dear students of the Izmir University of Economics: Looking into your eyes means drawing encouragement, inspiration and hope for a bright future.

Distinguished Professors: Your sacred task is to transmit to your students the spirit of openness. It 

is they who shall carry the responsibility for social values, for religion and culture, for freedom and justice, for the respect of otherness, for solidarity with creation and with humanity. Education has to offer the vision of a culture of participation and sharing, of existence as coexistence, of life as communion. 

Weremain thankful for this encounter and express once again our gratitude to your University for the exceptional award and the invitation to address you today.

Thank you very much. And God bless you!

Πρωτοπρεσβυτέρου Παναγιώτη Καποδίστρια: ΤΟ "ΜΕΓΑΛΟ ΙΕΡΟ ΤΑΓΜΑ" ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ. Τέσσερις αιώνες μνημοσύνης Γασπάρου Καστελιού

Για το βιβλίο της Μαριέλλης Σφακιανάκη-Μανωλίδου «εν χορώ τότε, με τη Χορωδία του Τρίτου...» (εκδ. Κέδρος, 2014)

Γράφει η ΑΝΘΟΥΛΑ  ΔΑΝΙΗΛ

                                                           De la musique avant toute chose

                                                          De  la musique encore et toujours!

Με αυτούς του στίχους του Πωλ Βελραίν θα έπρεπε να αρχίσουμε να μιλάμε για το βιβλίο της Μαριέλλης Σφακιανάκη-Μανωλίδου που αυτοβιογραφούμενη συνθέτει τη βιογραφία της χορωδίας του Τρίτου Προγράμματος. Συγγραφέας και χορωδία ωριμάζουν παράλληλα, εξελίσσονται και διαπρέπουν. Η συγγραφέας μπαίνει στο θέμα της με έναν ποιητικότατο πρόλογο, όχι χορεύοντας, αλλά σίγουρα εν χορδαίς, εν φωναίς  και οργάνοις. Το βιβλίο της, με τον τίτλο εν χορώ τότε, με τη Χορωδία του Τρίτου... από τις εκδόσεις Κέδρος, είναι μια περιπετειώδης εξιστόρηση του τι συμβαίνει σ’ αυτόν τον τόπο και οι ικανοί παιδεύονται και βασανίζονται για να αποδείξουν το αυτονόητο. Η Σφακιανάκη, εκτός από χορωδός είναι και συγγραφέας και σπουδαία συνθέτις, ανήκει σε  καλλιτεχνική γενιά, επομένως, εξ απαλών ονύχων ζει και ανασαίνει ως καλλιτέχνης μέσα στις χορωδίες, μέχρι να έρθει ο καιρός και να βρεθεί στη χορωδία της  ΕΡΤ που έμελλε να μεγαλουργήσει, παρά τις πολλές της περιπέτειες.

Η αφήγηση κινείται φυσιολογικά στον άξονα του χρόνου. Το νήμα πιάνεται  από τα μακρινά μαθητικά χρόνια και αφού περάσει από τα πρώτα στάδια, στα οποία η  φιλοδοξία για  σπουδές και τα όνειρα για καλλιτεχνική καριέρα γαλουχηθούν επαρκώς, αφού περάσει από πολλές ορχήστρες και ακροάσεις,  θα φτάσει επιτέλους στο επίμαχο σημείο που ο Μάνος Χατζιδάκις αναλαμβάνει  τη Δ/νση του Τρίτου Προγράμματος. Η Χορωδία της Έλλης Νικολαΐδου είναι εκείνη που θα αναλάβει με τη σειρά της ρόλο και δράση. Η αφηγήτρια χορωδός θα λάβει και εκείνη υπό μάλης την άρια αντίκα του Κατσίνι Amarilli, η οποία πρέπει να είναι η τυχερή της, αφού αυτή ήταν το εισιτήριό της σε κάθε χορωδία.  Τα σχέδια ναυάγησαν όμως όταν η Νικολαΐδου διαφώνησε με τον Χατζιδάκι. Ωστόσο, οι πύλες του παραδείσου θα ξανανοίξουν, όταν έρθει η ώρα του Μουσικού Αύγουστου, στο θέατρο του Λυκαβηττού, το 1977, και ο Μίκης Θεοδωράκης θα παρουσιάσει όλα τα χορωδιακά του έργα. Η Νικολαΐδου ετοίμασε τη χορωδία συστηματικά, φωνή –φωνή και ομαδικά, «σαν δαντέλα κοπανέλι, πόντο πόντο». Και έρχεται ο Μίκης, σίφουνας, θυμάται η Σφακιανάκη, που «σήκωσε τα χέρια και μας τράβηξε όλους μαζί με μια πνοή όπως εκείνος ήθελε, έντονα σαν ξεσηκωμένος λαός, και ποιες δαντέλες και ποια κοπανέλια! Τα σάρωσε όλα … παρασύροντας ακόμη και το κοινό να τραγουδήσει μαζί μας».   

Και επανέρχεται το θέμα της χορωδίας του Τρίτου. Και ξαναπάει με  την άρια αντίκα στη μασχάλη για να εξεταστεί. Αυτή τη φορά εξετάζεται σ’ ένα κείμενο πρίμα βίστα.  Επιτροπή ήταν ο Βύρων Φιδετζής (μέχρι πρόσφατα Διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών), ο Ευθύμιος Καβαλιεράτος και ο Αντώνης Κοντογεωργίου. Τα  καταφέρνει και πάλι. Και έρχεται η εποχή που το Τρίτο αλλάζει, ανανεώνεται και απλώνεται, με επιτυχία  σε νέο κοινό. Το καλό και αξιοσημείωτο είναι πως ο Χατζιδάκις είχε απαιτήσει από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή απόλυτη ελευθερία και καμιά λογοκρισία. Το ίδιο ζήτησε και ο μελλοντικός μαέστρος  Κοντογεωργίου, που μόλις είχε έρθει από την Γερμανία, από το Μόναχο, συγκεκριμένα, «κουβαλώντας τον αέρα της βαυαρικής ραδιοφωνίας». Η συγγραφέας περιγράφει με θαυμασμό εκείνη την περίοδο: «Ο καλπασμός των αλόγων του Ομήρου, η μουσική του ωμέγα και του όμικρον, όπως θα ακουγόταν ξεχωριστά στην αρχαία ελληνική γλώσσα, μια μελωδία του Απόλλωνα που βρέθηκε σε επιτύμβια πλάκα, ορφικοί ύμνοι. Παλιά μοτέτα … γρηγοριανές μελωδίες, αναγεννησιακά πολυφωνικά τραγούδια, ελληνικά έντεχνα μοιρολόγια, καντάτες του Μπαχ. Κλασική και σύγχρονη μουσική. Ένα σφιχτοδεμένο πλέγμα γνώσης, τέχνης και βαθιάς μουσικής παιδείας».

Οι εμφανίσεις της ορχήστρας σε μεγάλες αίθουσες, στο Βυζαντινό Μουσείο και στην Πινακοθήκη ήταν καλλιτεχνικό γεγονός. Παρά τις κακόβουλες φωνές, η χορωδία πήγε καλά και ταξίδεψε στο εξωτερικό  και στο εσωτερικό και ενεργοποίησε πηγές έμπνευσης στην χορωδό. Ωστόσο η χορωδία δεν είχε γίνει ακόμα θεσμός και μερικοί από τους ιθύνοντες της ΕΡΤ αγνοούσαν την ύπαρξή της. Ο Χατζιδάκις πελαγωμένος στις δυσκολίες δεν ήξερε τι να κάνει αλλά ο Κοντογεωργίου επέμενε να κρατά καλά τη χορωδία σε τακτές πρόβες, έστω και «χωρίς αμοιβή, μέχρι να περάσει η κρίση» (και η κρίση, όπως η γραφειοκρατία, ποτέ δεν πεθαίνει στην Ελλάδα!!!). Και επειδή ο επιμένων νικά, τελικώς, ιδρύθηκε το σωματείο «Χορωδοί του Τρίτου». Και άρχισαν οι ηχογραφήσεις αξιόλογων έργων Ελλήνων συνθετών, που είχαν ξεχαστεί στο συρτάρι, όπως του Ανδρέα Νεζερίτη που πριν από το θάνατό του πρόλαβε να ακούσει τους Πέντε Ψαλμούς του Δαυίδ.  Του Γιώργου Πονηρίδη η Μικρή βυζαντινή λειτουργία, για  γυναικεία χορωδία, σόλο σοπράνο και εκκλησιαστικό όργανο. Όμως, του Γιάννη Χρήστου το έργο Πύρινες Γλώσσες δεν παίχτηκε λόγω απεργίας των μουσικών (διότι και ο συνδικαλισμός ποτέ δεν πεθαίνει) . Το 1980 στο Ηρώδειο τραγούδησαν τον Ηλία του Μέντελσον. Την ίδια χρονιά ο Χατζιδάκις έπαιξε την Εποχή της Μελισσάνθης και η Σφακιανάκη ετοίμασε τραγούδια από τον Τάφο του Παλαμά. Και, ενώ ο Χατζιδάκις έλειπε από το στούντιο, συχνά, η Σφακιανάκη διαπίστωσε ότι ήταν εκεί με το μυαλό και την ψυχή του και δεν του διέφευγε τίποτα, ούτε το πιο αμελητέο, όπως η ίδια είχε την ευκαιρία να διαπιστώσει και όχι μόνο μια φορά. Και ήταν και γενναιόψυχος και συναδελφικότατος, και ενισχυτικός και επαινετικός, διότι την ενίσχυσε να συνεχίσει να συνθέτει και ενέταξε στο πρόγραμμα τα έργα της.

Από τις αναμνήσεις της δεν λείπουν και τα δυσάρεστα ή ευτράπελα, όπως π.χ. η συναυλία ματαιώθηκε λόγω απεργίας. Όταν στο Ηρώδειο Ιάννις Ξενάκης είδε το έργο του στην παρτιτούρα απλοποιημένο (για τις ανάγκες της ερμηνείας) και θύμωσε αλλά στο τέλος έμεινε ικανοποιημένος. Όταν με χίλιες, ταξιδιωτικού τύπου ταλαιπωρίες, έφτασαν στη Σαντορίνη να τραγουδήσουν α καπέλα και ο δήμαρχος περίμενε μπάντα. Όταν στην Κρήτη, σε μια προωθημένη ξέρα, ξεπάγιασαν από το κρύο και ο αέρας τους έπαιρνε τις παρτιτούρες και το κοινό δεν ήρθε. Όταν λόγω τροφικής δηλητηρίασης όλο το πούλμαν ζητούσε από τον οδηγό κάθε λίγο στάση λόγω επείγουσας ανάγκης. Κι ένα πικρό, όταν ο νεαρός συνθέτης Θεόδωρος Παπακωνσταντίνου έφυγε στα 21 χρόνια του να υπηρετήσει στην Κύπρο και πέθανε. Κι άλλο πικρό, όταν ο Μάνος πήρε στο τηλέφωνο την Μελίνα να την συγχαρεί για την εκλογή της με το ΠΑΣΟΚ κι εκείνη αρνήθηκε να βγει στο τηλέφωνο κι εκείνος το κατάλαβε (γιατί, αγαπημένη μας Μελίνα;).

Και ο Μάνος φεύγει και «όλο το παλιό αρχείο του Τρίτου πετάχτηκε στα σκουπίδια». Κάποιοι  διέσωσαν ό,τι μπόρεσαν αλλά χάθηκαν οι μαγνητοταινίες με την Λιλιπούπολη,  η Χορωδία, ο μαέστρος της, η σειρά «Συνομιλίες με τους Έλληνες συνθέτες» του Θόδωρου Αντωνίου, οι ηχογραφήσεις της Ελένης Καραΐνδρου με τους αυτοσχεδιασμούς παικτών λαϊκών οργάνων, από όλη την Ελλάδα. Κι εδώ η Σφακιανάκη θυμάται τον Καβάφη και  το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» σε μουσική Κυριάκου Σφέτσα. Σαν να λέμε  Απολείπειν ο θεός όχι Αντώνιον αλλά το Τρίτο Πρόγραμμα. Ο εκδιωχθείς Κοντογεωργίου κατέφυγε στα δικαστήρια. Δικαιώθηκε μετά από εννέα χρόνια, ενώ την ώρα που το Τρίτο τον «έδιωχνε» ως «ανεπαρκή,  η Ακαδημία Αθηνών τον βράβευε για την προσφορά του στην ΕΡΤ!

Την ορχήστρα αναλαμβάνει τώρα ο Δον Κιχώτης,  Γιάννης Μάντακας, που πηγαινοέρχεται. Επανέρχεται και η Έλλη Νικολαΐδου να καλύψει το κενό του Μάνου (!), αλλά ο χρόνος και οι αλλαγές που έχουν επέλθει δυσκολεύουν τα πράγματα και αδικούν την καλλιτέχνιδα. Παρελαύνουν και άλλοι: η Φάνη Παλαμίδη της Λυρικής Σκηνής που ήξερε να χειρίζεται τις φωνές και να μην τις καταπονεί. Ο Σέρβος Σάβιτς και η αδελφή του Άννα, και πάλι η Νικολαΐδου. Και παίχτηκε στο Ηρώδειο το Κατά Σαδδουκαίων  σε μουσική του Θεοδωράκη, που εκτελέστηκε τέλεια, και ποίηση Μιχάλη Κατσαρού που «εκτελέστηκε» και αυτή, γι’ αυτό κι ο ποιητής θυμωμένος έφυγε χωρίς να χαιρετήσει το κοινό. Και επιτέλους επέστρεψε ο Κοντογεωργίου και ανέλαβε και πάλι σαν να μην είχε λείψει ποτέ. 

Και η ορχήστρα, όπως η ζωή, συνεχίζεται. 1991. Ο Γεχούντι Μενουχίν στο Μέγαρο διευθύνει το Ρέκβιεμ του Μότσαρτ· και το αλλοπρόσαλλο: η ΕΡΤ από το ραδιόφωνο δεν αναμεταδίδει από το Μέγαρο αλλά «την ίδια ώρα, το ίδιο έργο με τη Συμφωνική της Βιέννης» (τι να πει κι ο Μενουχίν;). 1993. Διευθυντής Μουσικών Συνόλων γίνεται ο Θεοδωράκης και σ’ αυτά τα σύνολα ανήκει και η χορωδία πλέον. Ταξίδια στο εξωτερικό, επιτυχίες και συγκίνηση. 1994. Στην Αμερική με Άξιον Εστί και Μαουτχάουζεν, θρίαμβος και συγκίνηση. 1998. Η Σφακιανάκη γράφει την όπερα Μίνως, εκατό χρόνια μετά τα φριχτά γεγονότα στο νησί της, την  στέλνει στη Βιέννη με τον τίτλο Κρητικό παραμύθι και βραβεύεται  το 2008.

Το βιβλίο κλείνει με έναν ποιητικό  επίλογο, όπως είχε αρχίσει,  από την συνθέτρια και χορωδό που ένα μέρος του εαυτού της «τις νύχτες δραπετεύει σαν παράνομος φυγάς κι επιστρέφει» στην γνωστή αίθουσα της ΕΡΤ πλάι στους συναδέλφους της και ξανακούει «το σφιχτοδεμένο πλέγμα από πολλές μελωδικές φωνές μαζί». Δυστυχώς η ηλεκτρονική διεύθυνση που αναγράφεται στο βιβλίο δεν ανοίγει στα έργα της, ενώ πολλές πληροφορίες για την ίδια και το έργο της παρατίθενται στο διαδίκτυο.

Όταν η τσίκνα γίνεται τσουκνίδα

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Δεν ξέρω αν πρόκειται για κακή ερμηνεία της λέξης ή αν μ’ αυτή μας την συνήθεια επιβίωνε κάτι παλιότερο, αλλά για την δική μου παιδική ηλικία «Τσικνοπέμπτη» δεν σήμαινε τσίκνα από ψημένο κρέας, αλλά κυνηγητό με τσουκνίδες και -ως εκ τούτου- κατακόκκινα πόδια και χέρια.

   Την Πέμπτη, το λοιπόν, την πριν από την Κυριακή της Αποκριάς, ξυπνώντας το πρωί, το πρώτο όπου ζητούσαμε από την μάνα μας ήταν να μας φορέσει αυτήν την μέρα μπλούζες μέχρι την παλάμη και μακριά πανταλόνια, όχι επειδή νοιώσαμε ξαφνικά πως μεγαλώσαμε, αλλά επειδή αυτήν την μέρα θα είχαμε μάχη με κείνο τ’ άγριο φυτό, που αν σε άγγιζε, σου προξενούσε φαγούρα.

   Κόβαμε δέσμες από δαύτο, για να χουμε απόθεμα και πριν την πρωινή, ομαδική προσευχή, στα διαλείμματα, αλλά και στο σχόλασμα, κυνηγούσαμε ο ένας τον άλλον, για να τον κάνουμε να πονά, να ξύνεται για ώρα και να αλλάζει τοπικά χρώμα, όταν τον ραπίζαμε με το χόρτο αυτό, που κάθε χρόνο, τέτοια μέρα, είχε την τιμητική του.

   Μάταια μας μάλωναν οι δάσκαλοί μας και κάποιοι ξένοι –ήταν ελάχιστοι τότε– έχαναν την υπομονή τους, προσπαθώντας να μας εξηγήσουν πως δεν είναι αυτό το έθιμο της ημέρας, αλλά από αλλού προέρχεται η λέξη «Τσικνοπέμπτη». Εμείς συνεχίζαμε την αγαπημένη μας συνήθεια και τους αφήναμε να φωνάζουν, γνωρίζοντας καλά, περισσότερο βέβαια από ένστικτο, πως δεν τους ένοιαζε τόσο η παράδοση και η σωστή ή λάθος τήρηση και συνέχισή της, όσο η ποθητή ησυχία τους. Γιατί πώς να κάνεις καλά ένα μάο παιδιά, που ξεσάλωναν με μια τσουκνίδα το καθένα στο χέρι!

   Μα η συνήθεια του κατά τα άλλα ιαματικού φυτού δεν ήταν μόνο παιδικό αντέτι την Πέμπτη αυτή του Καρναβαλιού. Και οι μεγάλοι το τιμούσαν. Βέβαια αυτοί, παρότι πολύ θα το ήθελαν, δεν έτρεχαν στις ρούγες με τις τσουκνίδες ανά χείρας, όπως εμείς οι μικρότεροι, αλλά είχαν άλλη συνήθεια, η οποία ήταν στην ουσία ένα επιπλέον δείγμα της πασίγνωστης και κοσμαγάπητης ζακυνθινής μάντζιας.

   Σ’ ένα μπουκέτο από φιόρα, συνήθως από μανουσάκια, που αφθονούσαν αυτήν την εποχή και γέμιζαν με άρωμα και εαρινές υποσχέσεις την εξοχή του νησιού, τοποθετούσαν, μισοκρυμμένη, μια δέσμη από τσουκνίδες και την χάριζαν σε όποιον ή (κυρίως) όποιαν ήθελαν. Αυτός πήγαινε, όπως ήταν φυσικό, να την μυρίσει και να χαρεί την ευωδιά των λουλουδιών, αλλά εκτός από αυτό… κοκκίνιζε και την μύτη του, η οποία για ώρα του προξενούσε φαγούρα.  

  Ήταν και κάποιοι τότε, συνήθως ντυμένοι μασκαράδες, οι οποίοι αντί για άλλο λουλούδι έβαζαν στην μπουτουνιέρα τους μια τσουκνίδα, κάνοντας μ’ αυτήν τους την συνήθεια το ασήμαντο, αλλά τόσο χρήσιμο αυτό φυτό να έχει την τιμητική του.

   Δεν ξέρω αν τσίκνιζαν οι Ζακυνθινή την γιορταστική αυτή μέρα, την πρώτη επίσημη του Καρναβαλιού, με την έννοια βέβαια του ψησίματος στα κάρβουνα. Αυτή η συνήθεια είναι, πιστεύω, πρόσφατη και ήρθε στο νησί μαζί με την βασιλόπιτα της Πρωτοχρονιάς (που συχνά κόβεται από συλλόγους και την… Τσικνοπέμπτη) και του οβελία της Λαμπρής. Το παραδοσιακό φαγητό της ημέρας, κατά το τοπικό αντέτι, ήταν και είναι για πολλούς το ξινιστό και μ’ αυτό έχουμε μεγαλώσει. Στα ορεινά χωριά, επίσης, έφτιαχναν και φτιάχνουν μιαν κρεατόπιτα, η οποία είναι πεντανόστιμη.

   Πάντως το ξινιστό της Τσικνοπέμπτης, εκτός των άλλων, απαιτεί και καυκαλίδες ή καυκαλίθρες και αυτές του δίνουν την μοναδικότητά του στην γεύση. Γίνεται και με άλλα λαχανικά, αλλά δεν έχει καμιά σχέση. Σας ομολογώ, μάλιστα, πως είναι το αγαπημένο μου φαγητό αυτήν την εποχή.

   Λίγοι, ελάχιστοι, δυστυχώς, είναι αυτοί που μένουν πιστοί στην τοπική μας παράδοση και συνεχίζουν τα πατροπαράδοτα. Η τηλεόραση, βλέπετε, επιβάλει και ισοπεδώνει με την δύναμη της εικόνας, που διαθέτει και κάποιοι φορείς πολιτισμού, αντί να δημιουργούν διασωστικά, επίφοβα αντιγράφουν.

   Όμως το κάθε ξεχωριστό μας πρέπει να παραμείνει, έστω και στα χαρτιά. Αυτός είναι και ο σκοπός αυτού του κειμένου.

   Φίλες και φίλοι «καλές Αποκριές». Και όσο γίνεται πιο δικές μας…

Ανθούλας Δανιήλ: ΦΩΤΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΗΣ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΗΡΙΑ

Παναγιώτης Καποδίστριας, Ανακαλυπτήρια, εκδ. Κέντρο Λόγου Αληθώς, Ζάκυνθος 2014

[Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ της Κοζάνης, τεύχ. 173-174/2015, 100-103]

                                               The flower that smiles today / Tomorrow dies

                                                                                (Percy Bysshe Shelley)

Ο τίτλος, Ανακαλυπτήρια, σύμφωνα με τη σημείωση του ποιητή, π. Παναγιώτη Καποδίστρια, σχετίζεται με τη αποκάλυψη του προσώπου της νύφης, την πρώτη ή τρίτη μέρα της τελετής του γάμου, στην αρχαιότητα. Η λέξη όμως «ανακαλυπτήρια», ηχητικά και συνειρμικά  οδηγεί στα «αποκαλυπτήρια», όπου αποκαλύπτεται κάτι που ξέρουμε ότι υπάρχει και το βλέπουμε για πρώτη φορά, ενώ στα  «ανακαλυπτήρια» θα έπρεπε να ανακαλύπτουμε κάτι που παντελώς αγνοούσαμε, όπως τα ευρήματα της Αμφίπολης που φέρνει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη  ή η Αμερική του  Χριστόφορου  Κολόμβου. 

          Ανακαλυπτήρια, λοιπόν, γιορτή, τελετή, ιεροπρεπές δρώμενο. Ευλόγως τίθεται το ερώτημα: και πού λαμβάνουν χώρα αυτά;  Και ευλόγως απαντάται: «μέσα» μας. Καλύτερα, μέσα στην ψυχή του γράφοντος, η οποία κατοικεί στο ναό του σώματος και έχει σημασία η αναφορά γιατί το σώμα είναι που θα αναλάβει το βάρος να σηκώσει το μεγαλείο, τη φθορά και τη θλίψη του. Εκεί λοιπόν, σ’ αυτόν τον ναό ο π. Παναγιώτης καταφεύγει για σκέψη και περισυλλογή, εκεί θα ανακαλύψει το πρόσωπο της «νύμφης» και η ώρα είναι κατάλληλη, γιατί έχει «μπει για καλά μέσα στο ναρκοπέδιο», όπως λέει ο Οδυσσέας Ελύτης (Τρία Ποιήματα, «Ad libitum», 5). Η γνώση που προσκτάται, προϊόντος του χρόνου, δίνει δύναμη στον άνθρωπο, όχι μόνο για να  για αίρει τα δεινά του κόσμου, αλλά και για να ευχαριστεί το δημιουργό που του την παρέχει.  Θεατής αυτού του χώρου ο αναγνώστης ανακαλύπτει την ανακύπτουσα δυσκολία εκφρασμένη κάλλιστα στο προσφιλές τροπάριο  «Τον νυμφώνα Σου βλέπω, Σωτήρ μου, κεκοσμημένον και ένδυμα ουκ έχω, ίνα εισέλθω εν αυτώ· λάμπρυνόν μου την στολήν της ψυχής, φωτοδότα, και σώσον με»,  ή με τρέχουσα ισοπεδωτική ορολογία,  δεν έχω τα κατάλληλα κλειδιά.

Ωστόσο, οι τίτλοι και των τεσσάρων ενοτήτων -«Πανουργίες της ιστορίας», «Το ανθρωπάκι της εξόδου», «Απόστιχα πατρίδων» και «Συν-ομιλίες», συνολικά εξήντα οκτώ ποιήματα- μας στέλνουν σήματα συναισθηματικής, συνοδοιπορικής προσέγγισης. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια παραγωγή εν προόδω, της οποίας η αρχή τοποθετείται στα 1987, με αμητό πλούσιο, αποτελούμενο από επτά ποιητικές συλλογές, μία συγκεντρωτική το 2010 και την παρούσα όγδοη. 

Πρώτο ποίημα το «Παροδικό», με τον τίτλο του και με το μότο του - «ο κόσμος σκηνή, ο βίος πάροδος» (Αποστόλιος, Παροιμίαι, ΧΙΙ 58) – μας στέλνει κατά κάποιον τρόπο στον  Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο οποίος έβλεπε ότι το «κάθε τι … στην ακμή του στέκει μόνο μια στιγμή» και «πως οι άνθρωποι σαν τα φυτά ωριμάζουν …ακμάζουν, παρακμάζουν» (Σονέτο 15).

Τόσο λίγη η ζωή του ανθρώπου, τόσο μικρή η ανθοφορία του, τόσο γρήγορο το πέρασμά του. Και είναι σοφός αυτός που κατανοεί της φύσης το παράδειγμα. Και είναι το ένστικτο που παίζει το ρόλο του, το αλάφιασμα του νου και της ψυχής που επεξεργάζεται τα αποτυπωμένα στα αισθητήρια σημάδια, η διεισδυτική ματιά που ξεγλιστράει από την παγίδα της επιφάνειας για να φτάσει εκεί  που όλα, απλώς, διεκπεραιώνουν το γίγνεσθαι. «Παροδικό» λοιπόν για παράδειγμα:

Στη βεράντα μου / σιωπηλός ερωδιός ο Αστροφόρος / άλλοθι ζητά με σπασμένη φτερούγα.

Κι εγώ στο κλουβί / έστω κι αν ξέρω του καιρού το πρόσκαιρο / καναρινίζω.

Βροχή δεν ήρθε. / Τριγύρω μου πάντως το Αόμματο / «φιλείς με;» λέει σιγανά στο αυτί / και όπου φύγει…  («Παροδικό»)

Τι με εμποδίζει να εκλάβω τον «Αστροφόρο ερωδιό» ως  Άγγελο Κυρίου, ότι η δική του «σπασμένη φτερούγα» ήταν το άλλοθι του δικού μου φθαρτού σαρκίου, κι εγώ στο «κλουβί» του χρόνου, αν και προσωρινά, όσο αντέχω «καναρινίζω»,  την ώρα που το «Αόμματο» (το αόρατο;) ψιθυριστά μου μιλάει και αστραπιαία χάνεται; Χάνεται η μαγική στιγμή, η χαραμάδα που άνοιξε στο συμπαγές της καθημερινότητας και  για μια στιγμή άφησε ερώτημα ψιθυριστό,  «φιλείς με;», που ρωτά και, χωρίς να περιμένει απάντηση, «όπου φύγει»… φύγει, συμπληρώνει  ο καθημερινός, «ίδια πουλί πριν του προλάβεις τη λαλιά… πάει / το πήρε ο ήλιος» λέει ο Ελύτης σε ανάλογη περίσταση στο «Φωτόδεντρο», κι εγώ, Φιλώ σε τα μάλα, θα απαντούσα, αν προλάβαινα να μ’ ακούσει.   

Ο παρεμφερής στοχασμός του Γιώργου Σεφέρη, στον επίλογο του «Ερωτικού Λόγου», καταφάσκει την αναμονή, χωρίς να δικαίωση: «Στην πέτρα της υπομονής προσμένουμε το θάμα / που ανοίγει τα επουράνια κι είν' όλα βολετά / προσμένουμε τον άγγελο σαν το πανάρχαιο δράμα / την ώρα που του δειλινού χάνουνται τ' ανοιχτά / Τριαντάφυλλα…» ,  τα τριαντάφυλλα δεν είναι άλλο από δείγμα εκφυλλισμένου χρόνου.   Και καταλήγει ο Σεφέρης: «ο κόσμος είν’ απλός». Δεν φιλοσοφεί η ζωή, αλλά ο άνθρωπος  και ο ποιητής π. Παναγιώτης αυτό ακριβώς έχει αφομοιώσει και αποτυπώσει στο στίχο του, από τη δική του ψυχική οδοιπορία και προσμονή.  

            Στα ταξίδια, που ευλογήθηκε να κάνει στα πέρατα του απέραντου κόσμου, τα μάτια του γέμισαν εικόνες, των οποίων την ποικιλία ειδών και μορφών αποταμίευσε στη  φωτογραφική του μηχανή, και έπειτα σαν τον ερευνητή, για να μη χαθεί η πολύτιμη εμπειρία, η χρυσή γύρη που συνέλεξε, την κατέγραψε σε στίχους. Έτσι η ποίησή του όλη, εκείνη που έχει ήδη καταγραφεί και μελετηθεί, αλλά και αυτή που τώρα κρατάμε στα χέρια μας, της ίδιας εκείνης συνέχεια είναι. Ο ποιητής ξέρει καλά ότι απάντηση στο μεγάλο αίνιγμα της ζωής δεν υπάρχει και το μόνο που υπάρχει είναι η Φύση - Μητέρα - Θεός που του έχει δανείσει, για όσο χρειαστεί, τα ποιητικά  δώρα, για να «καναρινίζει», τα πάθη των ανθρώπων τραγουδώντας και της φθοράς το ρόλο επιβραδύνοντας.

Οι φωτογραφίες του και οι στίχοι του έχουν το στόχο τους, φέρνουν κοντά μας τα μακρινά, μας ενημερώνουν για τα άγνωστα και όλα αυτά που ξεσηκώνουν την ανθρώπινη ψυχή: «άνεμοι με κατοικούν», «τον άμμο ποθώ / των ψαριών τ’ αγγίγματα / συν όλα τ’ άλλα». Και πάλι σεφερικός ακούγεται ο στίχος, (Γράψε αν μπορείς στο τελευταίο σου όστρακο / τη μέρα τ' όνομα τον τόπο /και ρίξε το στη θάλασσα για να βουλιάξει» («Σαντορίνη»), εφόσον η θάλασσα είναι ο τελικός προορισμός κάθε όντος. Εκεί, στην αγκαλιά της, ο Οδυσσέας Ελύτης θα βρει «Κομμάτια πέτρες τα λόγια των θεών», «κομμάτια  πέτρες τ’ αποσπάσματα του Ηράκλειτου»,  θραύσματα από το τέλειον όλο, σαν εκείνο το ελάχιστο «φιλείς με;», εκεί ο π. Παναγιώτης θα βρει των «ψαριών τ’ αγγίγματα συν όλα τ’ άλλα». Αυτά τα «άλλα» φαίνεται πως ανοίγονται διάπλατα «στην Αιώνια Λιακάδα», η οποία με τα κεφαλαία της υποβάλλει και τα σημαινόμενά της. Εκεί καταφθάνει κανείς «δωρεάν» «αρχαγγελικός και ανυπόδητος» και οι «Αγγελοκρουσμένοι», ας πούμε οι ποιητές, «βρίσκουν τρόπο ευάερο /για τ’ Όχι και το Ναι τους». Και έτσι ανώδυνα η φυσική προεκτείνεται στη μεταφυσική.

Με συγκίνηση διαβάζω την απαγόρευση του Κλειδούχου της Μ. Τρίτης: «Ένας από τους δυο χωρά / εσύ χωρίς εσένα» («και πώς αγωνίζεται η ζωή για να περάσει… από την τρύπα βελόνας», λέει ο Σεφέρης στο «Γράμμα του Μαθιού Πασχάλη», αισθανόμενος τον πόνο στα λαγόνια του). Αλλά και το εικαστικό ανάλογο του Ελ Γκρέκο με την ψυχή να αγωνίζεται να περάσει τις συμπληγάδες στο μεσαίο τμήμα της «Ταφής του Κόμητος Οργκάθ». Ο χώρος είναι ανάλαφρος, δεν επιδέχεται υλικά βάρη. Το σώμα οφείλει να μείνει πίσω. Το «Εσύ» περιλαμβάνει μόνο την ψυχή. Όμως τη «Λαμπρή Κυριακή» υπάρχει η ελπίδα: «- Ανέστη λένε! Ω, να ’ναι αλήθεια!... Σ’ αυτό μόνο ελπίζω» για μια συνάντηση με το σαρκίο που τόσα χρόνια φιλοξένησε την ψυχή μου και με εγκατέλειψε όταν πια δεν άντεξε την ψυχική μου ανηφόρα και ίσως πιο πολύ για τη συνάντηση των όσων έχω χάσει. Ξέρει ότι ο Θεός τον «ξεθωριάζει», ότι όλοι  «ιππεύουμε στις έσχατες ημέρες», ότι οδεύουμε «Από τη σκιά / στην εικόνα κι από ’κει / στο πρωτότυπο. / Έτσι σ’ εγγίζει το Παν / έτσι σε ανατέμνει» (σε μια πορεία ανοδική και επιστρόφια στο γενεσιουργό αγαθό, αντίστροφη εκείνης του Πλάτωνος, της εκπτωτικής από την Ιδέα στο απείκασμα και από αυτό στη σκιά του). Αλλά «Τετελεσμένο μέλλον / ήδη και όχι ακόμα» (η επικύρωση λείπει), «Τα πέπλα θα σχισθούν στ’ Ανακαλυπτήρια» (σαν το παραπέτασμα του ναού), «Παράδεισος Άβυσσος» θα λάμψει (με τη σολωμική της μνήμη,  τη «μοσχοβολισμένη»).  

Κι εκεί που το πνεύμα αφέθηκε να κοιτάζει ψηλά, βαθιά ή πέρα, τα μάτια  δε χάνουν την επαφή με τη γη, την  καθημερινή τριβή, τα άστεγα αιτήματα, παράπονα -«τα γκράφιτι στους τοίχους»-  δεν αγνοεί «τ’ Αδιάκριτο» που «καραδοκεί», δεν του διαφεύγει η «σκιά» που «συνήθως όζει από την ψυχή της έξω».  Προχωρώντας και συλλέγοντας κι εμείς τη γύρη, όση προλαβαίνουμε από τον καταγραμμένο θησαυρό, σταματάμε στην «Αμυγδαλιά» που έδυσε μαζί με τον πατέρα «ψάχνοντας νέο ήλιο να ψήσει τα αμύγδαλα» και έτσι στέρησε από την καλύβα του τον ποιητή, όπου «έβρισκε φρεσκαδούρα» ο «πικραμένος νους» του. Δεν ξέρω αλλά, αν δεν συσχετίζω κουτά, με μια ελαφρά αλλαγή της Αμυγδαλιάς σε Δάφνη, του πικραμένου σε Απόλλωνα ή Πυθία, η ελπίδα διοχετεύεται μέσα από άλλο κανάλι, αν υποθέσουμε πως ό,τι χάθηκε στους Δελφούς -η καλύβα του Φοίβου, η μάντιδα δάφνη και η λαλέουσα πηγή- προεκτάθηκε στην αμυγδαλιά που μετακόμισε στον Άνω Κήπο μαζί με τον πατέρα, όταν άλλαξαν βάρδιες οι καιροί. Και τι βαθιάς πνοής το σχόλιο στον Θεοτοκόπουλο, το «El Espolio», όπου ο ποιητής καταθέτει το σεβασμό του και αιτείται ψιχίον συμμετοχής στο αίσθημα του πίνακα: «κι εγώ / τις ροές των χρωμάτων σου θηλάζοντας / όλος μάτια / με κάθε δάκρυ σε θωρώ Δομήνικέ μου / αγγέλισέ μου τη Χαρά / κυριάκισέ με» (όπου ευκόλως εννοείται: Δομήνικος = Κυριάκος).  Και βέβαια δεν είναι το μόνο δείγμα γόνιμης αξιοποίησης εκείνου που η ιστορία του πολιτισμού έχει καταγράψει.

Στην εξερεύνησή μας θα συναντήσουμε ποιήματα μικρά και μεγάλα ομοιοκατάληκτα και περιπαικτικά, χαϊκού και άλλα, όλα της ίδιας πάντα θεματικής με άλλη όψη και σκευή, από διαφορετικούς τόπους εμπνευσμένα, το καθένα με το δικό του ύφος. 

Στον Νείλο, στο κατάστημα με τα βαμβακερά, που υποθέτω λειτουργεί «since 1908», ο π. Παναγιώτης συλλογιέται τους απέξω κατάδικους, ρακένδυτους. Ο καπουτσίνο στο «Gran caffé» στήνει ένα ποιητικό μικροβιογραφικό του ποιητή των Μεταμορφώσεων Οβιδίου, στην Σουλμόνα που τον γέννησε. Στη συνέχεια μικρά τουριστικά στιγμιότυπα, σε ένα πολυεπίπεδο ποίημα, υπό τον σημαίνοντα γενικό τίτλο «Quo Vadis?» (απουσιάζει η κλητική, Domine), καταθέτει απόψεις που υπαινίσσεται η επιφάνειά τους: «Τιβερίζω για να ζω…» (ο Τίβερης, «καναρινίζω» ο ποιητής), «…μια τυχούσα / ελιμπίστηκε σφόδρα / τον  Ποσειδώνα» (Φοντάνα ντι Τρέβι, στα χρόνια της εφηβείας μου η Ανίτα Έκμπεργκ, στη Ντόλτσε Βίτα του Φελίνι και άλλες αντιγράφουσες έκτοτε), «…Τα Κολοσσαία / φοβού και όποια ισχύ / απανθρωπίζει» (Κολοσσαίο), στον πληθυντικό τους πυκνώνει ο φόβος, «…ύπτια γέρνουν / για το φως το κάλλιστο…» (Κατακόμβες), έτοιμοι για την ανάσταση,  «Άναυδοι στέκουν / οι άνεμοι τριγύρω / περιστύλιο» (Πλατεία Αγ.  Πέτρου), εγκλωβισμένοι, «Τον οροφουργό / ρώτα πώς απέδωσε / τέτοιο άγγιγμα…» (Καπέλα Σιστίνα), με την ψυχή όλη στο δάχτυλο.

Στην Κωνσταντινούπολη και στην Αγιά Σοφιά, «Λάμψεις του πένθους / πνέουν απ’ τους φεγγίτες / ως τα πλακάκια. / Από εδώ εκκλησιά- / ζεται η πάσα Πόλη. / Τούφες ο ήλιος / διοδεύει κραταιός / κι ελπιδοφόρος. / Από εδώ ουρανί- / ζονται οι Πατριάρχες» («Δίοδοι φωτός»), η ελπίδα.

Η επιμέλεια του στίχου, η επιλογή της λέξης, οι απρόσμενες συζεύξεις, οι επιτυχημένες παρηχήσεις, τα ισοσύλλαβα, το ομόηχα, τα ομοιοτέλευτα, το χιαστό σχήμα, τα λεξιπαίγνια,  τα νοηματικά άλματα, ο ελεύθερος στίχος αλλά και ο κρυμμένος παραδοσιακός,  και όλα της τεχνικής τα επινοήματα που προεκτείνουν των λέξεων τα νοήματα, ποντάροντας στον επιτονισμό των συναισθημάτων, στην αυτοαμφισβήτηση όταν «στου ανέμου τον οίκτο/παριστάνει τον Κάποιο», ο ποιητής, όλα σε αρμονία, όλα με πολλά επίπεδα επεξεργασίας προκαλούν τον αναγνώστη και ιδού μερικά από τα τεκμήρια: «χαίρεις» - «χώρο», «χωράνε», «χαρά», «δεν είναι κλάψε γέλασε η σιωπή», «ενός φιλιού μύρια έπονται», «κάνω την πέτρα μου καρδιά», «φερέλπιδων απελπισμένων», «ένας από τους δυο χωρά/ εσύ χωρίς εσένα», «άγνοια, αγνείας», «στης εξόδου το ανάγνωσμα»,  «στην αποβάθρα / η νύχτα στο βάθρο της», «ωδίνες - οδύνη - δίνει», «αίματα – βλέμματα - ξεμάτισα», «ό,τι μου δίνει παίρνω η ζωή / ψυχή επιστρέφω», «λίγο μουρμουρίζοντας / τουρτουρίζοντας πολύ», «καφές παρηγοριάς απαρηγόρητος». Κι έτσι με τα παιχνίδια της γλώσσας μετατρέπει σε ανακουφιστικό  αίσθημα την θλιμμένη χαρά, σε πικρόγελο τη χαρίεσσα θλίψη για ό,τι συμβαίνει και ό,τι  επίκειται.

Ο ποιητής καταφάσκει το δώρο της ζωής και «τ’ Όχι και το Ναι» της αποδεκτά. Και ο πόνος και η φθορά μέρος της καλής εξέλιξης λογίζεται, οπότε με το συναίσθημα ελεγχόμενο, χωρίς εξάρσεις προς τα πάνω ή προς τα κάτω, τη συμπεριφορά ολύμπια, την αντίδραση στωική,  την απαισιοδοξία συγκρατημένη,  την ταπεινότητα ευπρεπή, όλα σε ισορροπία, σε αρμονία  με τα αντίθετα εξουδετερωμένα, πορεύεται, «διοδεύει σώος» προς την αποκάλυψη της γενεσιουργού πηγής του.

Τέλος το «Συναξάρι της 2ας Νοεμβρίου», γενέθλια ημέρα του Οδυσσέα Ελύτη, περιλαμβάνει πέντε ποιημάτια, εκ των οποίων τα τρία, εκείνα με τους τίτλους «Ακινδύνου»,  «Ελπιδοφόρου», «Ανεμποδίστου» παραπέμπουν στο ποίημα του Ελύτη, πρώτο της συλλογής Τα ελεγεία της Οξώπετρας,  όπου και ο στίχος,  «Τιμαριώτης τ’ ουρανού κει πάλι ζητώ ν’ αποκατασταθώ / Στα δίκαιά μου». Και στο αμέσως επόμενο, «Της Παντοχαράς», αφιερωμένο «του Ελύτη», ο π. Παναγιώτης κάνει μια κίνηση μικρή, «σαν του κλειδούχου που όλοι την εύχονταν αλλά κανείς δεν την αποτολμούσε», έλεγε και ο εκλιπών:

 «μετακινώ απ’ το κολάζ / για χάρη Σου στον βράχο / ναό σε γαλάζιο λευκό /

                   σκήτη να ’χεις ευάερη / ευήλια να παρθενεύεις».

 Πώς θα μπορούσε ο αναγνώστης να μείνει ορθός μπροστά σε τέτοιο στίχο, όταν ο ένας ποιητής κρατά το χέρι του άλλου και έχει ήδη καταθέσει:   

                    Βυζαίνω γύρη να  ’χω ν’ αφήσω μύρο σαν τον αγγίξω.

Ποιον; Θα ρωτούσε ο απλός και ο μακάριος. Εκείνον που πάνω εκεί λευκοφορεί και περιμένει και όσοι λευκοφόροι, όσοι, «ενδεδυμένοι οθόνια λευκά»,  εννοήτωσαν.

Η παρουσίαση της συλλογής συνιστά αντίδωρο, αρτίδιο ελάχιστο της Κυριακής, από το γεμάτο πανέρι της ποιητικής προσφοράς και σαν το μάνα εξ ουρανού ζητώ:

 «Κράτα μου εμένα / το φεγγαράκι της ελπίδας ολοφέγγαρο / βρέξει χιονίσει».

ΤΡΙΣΤΑΝΟΣ ΚΑΙ ΙΖΟΛΔΗ ΤΟΥ RICHARD WAGNER | ΛΥΡΙΚΗ ΣΚΗΝΗ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Την αριστουργηματική, τρίπρακτη Όπερα Τριστάνος και Ιζόλδη του Richard Wagner {1813-12883} παρακολουθήσαμε στις 21-01-15 στην Αίθουσα Αλεξάνδρα Τριάντη του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.  Το έπος  του Τριστάνου και της Ιζόλδης, από τους ποιητικότερους μεσαιωνικούς θρύλους, πιθανότατα κελτικής καταγωγής, διασκευασμένο από τους τροβαδούρους του 12^ου-13^ου αιώνα, το βρίσκουμε σε διάφορες εκδοχές. Μία από αυτές τις εκδοχές είναι και η ανασύνθεση του έπους από τον Γερμανό  ποιητή του Μεσαίωνα, Gottfried Von Strassburg {+1210}, από την οποία αντλεί το υλικό του ο Wagner, για να γράψει το ποιητικό λιμπρέτο της ομώνυμης λυρικής όπεράς του.

Ο Wagner συνέθεσε την όπερά του μεταξύ των ετών 1857-1859. Χρειάστηκε όμως να περιμένει ως τις 10 Ιουνίου του 1865, για να γίνει η πρεμιέρα της στην Όπερα του Μονάχου, υπό την μπαγκέτα του Hans von Bulow, με την οικονομική υποστήριξη του βασιλιά της Βαυαρίας Λουδοβίκου Β΄ και τούτο διότι η Όπερα της Βιέννης μετά από δύο χρόνια προετοιμασίας και εβδομήντα επτά  δοκιμές,  έκρινε το έργο ως αδύνατο να παιχτεί  και το ακύρωσε. Πράγματι είναι από τις πιο απαιτητικές και δύσκολες όπερες. Η πρεμιέρα της αναβλήθηκε για ένα μήνα, γιατί βράχνιασε η Ιζόλδη και τρεις βδομάδες μετά την πρεμιέρα πέθανε ξαφνικά ο πρωταγωνιστής, γεγονός που τροφοδότησε τις φήμες ότι οι υπερβολικές απαιτήσεις του ρόλου τον οδήγησαν στο θάνατο. Ο Wagner, επηρεασμένος από την κοσμοθεωρία του Γερμανού φιλοσόφου Schopenhauer {1788-1866} ότι οι ανεκπλήρωτοι πόθοι καθοδηγούν τους ανθρώπους και ότι το χάσμα ανάμεσα στο θέλω και δύναμαι, φέρνει την απόγνωση, επιλέγει το μύθο του Τριστάνου, αφαιρεί κάθε τι περιττό, διατηρώντας την ουσία του θρύλου και ονομάζει την όπερά του δράμα. Ο παθιασμένος, ανικανοποίητος έρωτας ανάμεσα στο πρωταγωνιστικό ζευγάρι δεσπόζει στο έργο.  Πολλοί είναι οι συνθέτες που δέχτηκαν επιρροές από το έργο του Wagner, ανάμεσά τους οι Gustav Mahler, Richard Strauss, Maurice Ravel και Alban Berg, ο δε Leonard Bernstein  χαρακτήρισε την όπερα ως κεντρικό πυλώνα της ιστορίας της μουσικής. 

Όταν η απόγνωση μετουσιώνεται σε ομορφιά  η τέχνη δικαιώνεται και ο Wagner, ποιητής και μουσουργός συγχρόνως, θριαμβεύει. Το τρίπτυχο της παράστασης, Τριστάνος και Ιζόλδη, που επιλέγει ο Γιάννης Κόκκος είναι εντυπωσιακό! Ο μεσαιωνικός θρύλος, το  ταξίδι που πραγματώνεται μέσα από τον κόσμο του ονείρου, το δράμα που ολοκληρώνεται με το θάνατο. Συνταίριασμα ευφυές και το δεύτερο τρίπτυχο του έργου. Χρόνος γραφής,  χρόνος  ιστορικής του τοποθέτησης, χρόνος σημερινός της  παράστασης. Μέσα από την υψηλή αισθητική Σκηνοθεσίας, Σκηνογραφίας και Ενδυματολογίας ο Γιάννης Κόκκος πέτυχε ακόμα  και το συνταίριασμα θρύλων, φυσικών φαινομένων, αντίλαλων και ήχων. Δεν έλειψαν  μυστικιστικοί απόηχοι αλλοτινών και τωρινών καιρών. Ούτε οι λεπτές μνήμες ποιητικών προεκτάσεων, εικαστικών προσεγγίσεων, κινηματογραφικών απεικονίσεων που συνοδεύουν το μύθο του Τριστάνου και της  Ιζόλδης,  προσδίδοντας στην παράσταση φωτεινές  πινελιές,  μοναδικής ομορφιάς.  

Έργο αντιθέσεων, άριστα προβεβλημένων από τον Σκηνοθέτη: το πνεύμα αντιπαλεύει την ύλη, το φως το σκότος,  το άρρεν το θήλυ, ο άγραφος νόμος τον γραπτό, αλλά και μνήμες ιερές από την Αρχαία Τραγωδία είναι παρούσες για να θυμίζουν ότι οι Αρχαίοι Τραγικοί, που μεγαλούργησαν σ’ αυτόν τον τόπο  μνημονεύονται ανά τους αιώνες από μεγάλες μορφές της τέχνης. Όλα τα ρομαντικά στοιχεία του Wagner θα αξιοποιηθούν από την παράσταση. Ο Σκηνοθέτης παίζει ξανά με το τρίπτυχο, προβάλει τον πλούτο των συναισθημάτων, το απρόσμενο που παραμονεύει να διαταράξει τη γαλήνη και να φέρει  σκότος και  θάνατο, τον Έρωτα σαν αντιστάθμισμα που θα γεφυρώσει το χάσμα και θα ενώσει τους ήρωες αιώνια. Η υπόθεση διαδραματίζεται σε πλοίο και αφηγείται τον κρυφό  έρωτα του ιππότη Τριστάνου για την όμορφη Ιρλανδή πριγκίπισσα Ιζόλδη που τη συνοδεύει στην Κορνουάλη, όπου πρόκειται να παντρευτεί το θείο του, βασιλιά Μάρκο. Η Ιζόλδη, νύφη παρά τη θέλησή της, αποφασίζει να σκοτώσει το συνοδό της και να σκοτωθεί και η ίδια όμως η πιστή ακόλουθός της, αντί για το θανάσιμο δηλητήριο, ετοιμάζει ένα ερωτικό ελιξίριο και όλα ανατρέπονται. Οι δυο νέοι εξομολογούνται τον έρωτά τους και  έρχονται αντιμέτωποι με το βασιλιά. Ο Τριστάνος, τραυματισμένος θανάσιμα στη συμπλοκή που ακολουθεί, μεταφέρεται στον πύργο του στη Βρετάνη. Αφήνει την τελευταία του πνοή στην αγκαλιά της αγαπημένης του κι εκείνη, τον ακολουθεί στο αιώνιο ταξίδι του αναδυομένη στα ουράνια.

Θαυμάσια η διανομή από τους πρωταγωνιστικούς ώς τους μικρότερους ρόλους.  Η Δανή υψίφωνος Ann Petersen έλαμψε ως Ιζόλδη. Δεν υστέρησε ο διάσημος Γερμανός «ηρωικός» τενόρος Torsten Kerl  στον απαιτητικό ρόλο του Τριστάνου. Λατρέψαμε τη Σουηδή δραματική υψίφωνο Katarina Dalayman στο ρόλο της Μπρανγκαίνε και τον Γερμανό μπασοβαρύτονο Michael Vier ως Κούρβεναλ. Συναρπαστικός ο Γερμανός βαθύφωνος Reinhard Hagen ως βασιλιάς Μάρκος. Ευτύχησαν και οι μικρότεροι ρόλοι, όπως του Μέλοτ, Χαράλαμπος Αλεξανδρόπουλος, του Βοσκού, Νίκος Στεφάνου, του Τιμονιέρη, Κωστής Ροσιδάκης και του Ναυτικού, Αντώνης Κορωναίος. Υποβλητικοί οι φωτισμοί του Giuseppe di Iorio καθώς και οι βιντεοπροβολές του Eric Duranteau. Η σπουδαία δουλειά του Αγαθάγγελου Γεωργακάτου με τη Χορωδία της Λυρικής Σκηνής, συμπλήρωσε άξια την παράσταση, καθώς και η ποιητικότατη μετάφραση των υπέρτιτλων του  Αλέξανδρου Ίσαρη.

Ο Wagner εκφράζει την έννοια του υψηλού, που δημιουργεί δέος  στον άνθρωπο. Η Μουσική και οι Μουσικοί είναι κυρίαρχοι από την αρχή και ο Μαέστρος Μύρων Μιχαηλίδης με τις εκπληκτικές χρωματικές διαβαθμίσεις στο πρελούδιο της όπερας έστειλε το μουσικό μήνυμά του. Προφητική και μαγική, η συμβολική Συγχορδία του Τριστάνου, ήχησε εξαίσια από τα βιολοντσέλα και τα ξύλινα πνευστά. Με την εξαιρετική διεύθυνσή του, ο Αρχιμουσικός και με την τελική του χειρονομία να προσκαλέσει όλους τους μουσικούς πάνω στην σκηνή του θεάτρου, ως ένδειξη αναγνώρισης της αξίας τους και της συμβολής τους στην παράσταση, έδωσε την ευκαιρία στο κοινό να τους  καταχειροκροτήσει. Ύστερα από τη μεγάλη ένταση παθών και μετά τη θυελλώδη μουσική του θνήσκοντος Τριστάνου, το ήρεμο σόλο της Ιζόλδης φέρει την εκτόνωση. Η Ορχήστρα σβήνει σιγά, σιγά μαζί με την τελευταία πνοή της Ηρωίδας, πνοή που επισφραγίζει το αιώνιο σμίξιμο των δυο ερωτευμένων. Οι δύο τραγικοί ήρωες αναμετρήθηκαν με ανώτερες δυνάμεις, συντρίφτηκαν αλλά δεν ηττήθηκαν.

Ανεξάντλητη η πηγή της παράδοσης, φάρος φωτεινός που φωτίζει τους  λαούς για να θεμελιώσουν το μέλλον τους στην πέτρα. Συγκλονιστική και η δύναμη της αγάπης, για να εμπνέει στους επώνυμους, αλλά και στους ανώνυμους, έργα τέχνης αθάνατα όπως εκείνο το δημοτικό τραγούδι, που μας ακολουθούσε στο δρόμο της επιστροφής:

                              «Για δες τα τα κακόμοιρα  τα πολυαγαπημένα!

                             δε φιληθήκαν ζωντανά φιλιούνται πεθαμένα».