Ανθούλας Δανιήλ: ΤΡΕΜΟΝ ΠΕΛΑΓΟΣ (δοκίμιο)

πρώτη δημοσίευση

[Χαρακτικό Άριας Κομιανού]

Στη Μαρία Κοτοπούλη

Πρέπει να είναι  κανείς στην εξοχή για να νιώσει το μεγαλείο της φύσης, όταν εκείνη αποφασίσει να το δείξει. Και το δείχνει, βέβαια, στις κακοκαιρίες. Γιατί ο καιρός σκηνοθέτης απαιτεί το φυσικό ντεκόρ του, τα σύνεργα της σκηνοθεσίας του, ώστε το φυσικό γεγονός να εντυπωθεί στην αίσθηση, να δημιουργήσει το ανάλογο στο πνεύμα και αυτό με τη σειρά του να καταλήξει στην Τέχνη. Ο Οδυσσέας Ελύτης στα γραπτά του κάνει λόγο για την αναλογία που έχουν τα φυσικά φαινόμενα στο πνεύμα και ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης με την αναλογία ενός βίαιου φυσικού φαινομένου περιγράφει την προς την πατρίδα αγάπη του, με συνεχείς απορρίψεις -δεν είναι «διαβατάρικο πουλί», δεν είναι «κισσός αναίσθητος», δεν είναι «αστραπή χωρίς αστροπελέκι», δεν είναι «νεκροθάλασσα, βοή χωρίς σεισμό»- για να καταλήξει εμφατικά:

            νοιώθω για σε, πατρίδα μου, στα σπλάγχνα χαλασμό.

 Μια κακοκαιρία στην πόλη είναι απλώς  ταλαιπωρία, ενώ μια κακοκαιρία στη φύση επιτρέπει να δεις τα βουνά τα βαρύθυμα, τα θυμωμένα, τα μουντά, τα κρυμμένα στην ομίχλη, την ώρα που οι αστραπές σκίζουν το συμπαγές του σκούρου ουρανού ψηλά, και την ίδια την ώρα ποτάμια ορμητικά τρέχουν κάτω  και θάλασσες αφρισμένες απειλούν καράβια που μισοπνίγονται, δέντρα που λυγίζουν τα κλαδιά τους και χάνουν τα φυλλώματά τους. Άλλοτε πάλι χιόνια, σαν απέραντα λευκά σεντόνια, καλύπτουν τη γη σε συμφωνία σε άσπρο.  

Ο Δίας, όταν η Σεμέλη ζήτησε να της δείξει το μεγαλείο του, βρόντηξε και έριξε τον κεραυνό του. Κι η Σεμέλη κάηκε μεν, πρόλαβε όμως να συλλάβει το σπέρμα από το οποίο γεννήθηκε ο Διόνυσος. Και ο μύθος κρύπτει νουν αληθείας, λέει ο Ανδρέας Κάλβος και η παραβολή έχει τα δικά της συμπαραδηλούμενα για να δηλώσει το μέγα μυστήριο της δημιουργίας της ζωής.

Από τις κακοκαιρίες η τρικυμία είναι μια ενδιαφέρουσα μορφή που δανείζεται ο μύθος για να δείξει τη δύναμη της φύσης. Και φυσικά εκείνος που ξέρει καλύτερα είναι ο θαλασσοπόρος. Δεν είναι τυχαίο το ότι ο Οδυσσέας ταλαιπωρήθηκε στη θάλασσα και όχι στη στεριά. Ο οδοιπόρος έχει να περάσει δάση και γκρεμούς, δύσβατα και σκοτεινά βουνά -ούρεα σκιόεντα, λέει ο Όμηρος στην Ιλιάδα-  και κάμπους με ξεχειλισμένα  ποτάμια - ο Ασωπός «ερρύη μέγας», λέει ο Θουκυδίδης στα «Πλαταϊκά». Έχει να περάσει και επικίνδυνα γεφύρια που απαιτούν μεγάλο θάρρος, είτε γιατί κρέμονται στον αέρα -της τρίχας το γεφύρι-  είτε γιατί το πέρασμα είναι πράξη σοβαρή  και μη  αναστρέψιμη· «alea iacta est» είπε ο Καίσαρας και πέρασε τον Ρουβίκωνα (ποτάμι και γεφύρι μαζί). Άλλες φορές πάλι τρέμει, όπως το γεφύρι της Άρτας, και πέφτουν τ’ άγρια πουλιά πέφτουν και οι διαβάτες.  Όμως, παρόλα αυτά, ο οδοιπόρος, έχει ένα κάπως σταθερό έδαφος κάτω από τα πόδια του, πράγμα που δεν έχει ο θαλασσοπόρος, όπως, ακόμη χειρότερα, δεν έχει ο αεροπόρος.

Από τα κλασικά κείμενα χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι από την ε ραψωδία της Οδύσσειας, όπου ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει την οργή του Ποσειδώνα: Του ’φυγε το τιμόνι της σχεδίας από το χέρι, η θύελλα θυμωμένη κι όλοι οι άνεμοι μαζί τού ’σπασαν το κατάρτι, η δίνη τον έκανε παιχνίδι της κι «ο κοσμοσείστης Ποσειδών» σήκωσε  κύμα  τρομερό και το ’ριξε καταπάνω του. Εκείνη τη δύσκολη στιγμή ο Οδυσσέας είχε ευχηθεί να είχε κι αυτός σκοτωθεί στην Τροία παρά να πνίγεται στη θάλασσα: «Τρεις και τέσσερις φορές ευτυχισμένοι οι Δαναοί που η τύχη τους έταξε να πέσουν στην πλατιά την Τροία για χάρη των Ατρειδών…».

Ανάλογο είναι και το απόσπασμα από την Ανειάδα του Βιργιλίου, όπου η θάλασσα, χωρίς έλεος, καταπίνει καράβια και ανθρώπους και ο Αινείας, μακαρίζει, σαν τον Οδυσσέα, εκείνους που έπεσαν στην Τροία. Μεταφράζω πολύ πρόχειρα από το πρώτο βιβλίο: «O terque quaterque beati, quis ante ora partum Troiae sub moenibus altis contigit oppetere» (Ω, τρις και τετράκις ευτυχισμένοι εκείνοι που τους έτυχε να πέσουν μπροστά στα μάτια των πατέρων τους κάτω από τα ψηλά τείχη της Τροίας). Και μετά από αυτή την κραυγή απελπισίας, θύελλα πλήττει το ιστίο και σηκώνει τα κύματα μέχρι τα άστρα και το νερό ψηλό σαν βουνό πλήττει το πλοίο, σπάνε τα κουπιά, σκορπίζουν οι ναύτες, άλλοι αιωρούνται στην κορυφή του κύματος,  άλλοι βυθίζονται στην άμμο του βυθού, άλλοι εδώ κι εκεί κολυμπούν και μαζί  όπλα, σανίδες, θησαυροί, όλα πλέουν στα κύματα.

          Φοβερή είναι και η περιγραφή της τρικυμίας στο ομώνυμο έργο του Σαίξπηρ καθώς και της θύελλας, στο πιο δυναμικό μέρος της τραγωδίας του Βασιλιά Ληρ, με το φυσικό περιβάλλον να αποτελεί την τέλεια αναλογία της θύελλας του μυαλού του.

Οι θαλασσινές εικόνες ήταν πάντα προσφιλείς στους αρχαίους τραγικούς. Ο Αισχύλος δεν περιγράφει τρικυμία, στους Πέρσες του όμως μας δίνει την καταστροφή του περσικού στόλου, έτσι όπως ένα νησί -έστι τις νήσος- η θάλασσα δηλαδή μόνο μπορεί να τιμωρήσει τον υβριστή:

Και καράβι στο καράβι πάνω… Κουπαστές και πρύμνες…

Όλα τα συνέτριψε… Έπεφταν το ένα στ’ άλλο

Άνοιγαν οι πρώρες σπάζαν τα κουπιά.

 Μεταξύ μας βυθιζόμασταν…

Ανάσκελα τα καράβια μας

και θάλασσα δε φαινόταν.

Κορμιά πνιγμένων   Και ναυάγια

και μυρμήγκιαζαν στις παραλίες οι νεκροί

                                                                  (μετφ. Κώστα Τοπούζη)

Ο Σοφοκλής έχει επίσης ωραίες θαλασσινές εικόνες, με  χαρακτηριστική εκείνη του υβριστή καπετάνιου που δεν χαλαρώνει τα ιστία και «υπτίοις σέλμασιν ναυτίλεται» (με αναποδογυρισμένα τα καθίσματα πλέει), όπως παραστατικά περιγράφει ο Αίμων στην τραγωδία Αντιγόνη.

Πεδίο πολεμική δράσης με αντίκτυπο στη ψυχή είναι το «τρέμον πέλαγος»[1] του Ανδρέα Κάλβου στα «Ηφαίστεια», ενώ το «Ξάρμενο» ή «Κατάμερον» είναι το καταφύγιο για πλοία και ανθρώπους, που τρέχουν να γλιτώσουν την οργή της θάλασσας και της ζωής, όπως συμβαίνει με το μικρό βοσκόπουλο, στο «Όνειρο στο κύμα» του Παπαδιαμάντη. Όμως όλες οι θάλασσες μαζί, όπως και να είναι, είναι η «θάλασσα της θαλάσσης» λέει ο Ανδρέας Εμπειρίκος. Γι αυτό και ο νησιώτης τραγουδιστής με μιαν αντίφαση, κάτι σαν  «Κύριε ελέησον» και «Δόξα Σοι» μαζί, εκφράζει την επίκλησή του και  τη λατρεία του: 

Θάλασσα, τους θαλασσινούς μην τους θαλασσοδέρνεις…

Θάλασσα κι αλμυρό νερό, να σε ξεχάσω δεν μπορώ…

Η θάλασσα είναι εικόνα για ζωγραφιά, είναι ήχος, «ηχήεσσα» την λέει ο Όμηρος και η Τέχνη της Μουσικής έχει αποδώσει τις ηχητικές της ποικιλίες με αθάνατα έργα μεγάλων μουσουργών, όπως είναι του Βιβάλντι οι Τέσσερις Εποχές, η  τρικυμία στον Κουρέα της Σεβίλλης και του Μπετόβεν, η Ποιμενική, έκτη συμφωνία του, η οποία μετά τη γαλήνη των πνευστών με  τα βιολιά, τις βιόλες και τα φλάουτα, για την απόδοση του κελαδήματος  των πουλιών -  ό,τι μεγαλειωδέστερο υπήρξε στη μουσική - μπαίνει στα κρουστά της θύελλας,  για να δημιουργήσει το ρήγμα με τη μουσική παράδοση όλων των πριν και όλων των μετά -Μπετόβεν δημιουργών.

Το δημοτικό τραγούδι «του Κυρ βοριά» είναι μια συγκλονιστική παραλογή, η οποία δείχνει πως η ύβρις του καπετάνιου τιμωρείται. Το καράβι συντρίβεται, οι ναύτες πνίγονται και το μικρό ναυτόπουλο «σαράντα μίλια πάγει». Με παρόμοιο τρόπο, η ύβρις του καπετάνιου μετατρέπει  το αμερικάνικο καταδρομικό σε σανίδες και λαμαρίνες στον πάτο της θάλασσας, στη «Σοροκάδα» του Νίκου Κάσδαγλη. Επίσης,  «φτύμα» της θάλασσας κατάντησε ο «Αρχάγγελος» του Ανδρέα Καρκαβίτσα και παιχνίδι της εκείνος που τόλμησε να πιστέψει πως μπορεί να πιάσει το θαλασσινό τέρας,  το «Γιούσουρι». Με «Μπουρίνι» παρομοιάζεται η μεγάλη ψυχική φουρτούνα και είναι πλατιά η θάλασσα του Μυριβήλη, πολλά τα πάθη του Ελληνισμού και μια διαρκής οδύσσεια διατρέχει τους στίχους του  Γιώργου Σεφέρη:

Περάσαμε κάβους πολλούς πολλά νησιά τη θάλασσα

που φέρνει την άλλη θάλασσα, γλάρους και φώκιες.

Δυστυχισμένες γυναίκες κάποτε με ολολυγμούς

κλαίγανε τα χαμένα τους παιδιά

κι άλλες αγριεμένες γύρευαν το Μεγαλέξαντρο

και δόξες βυθισμένες στα βάθη της Ασίας.

Αράξαμε σ' ακρογιαλιές γεμάτες αρώματα νυχτερινά

με καλαηδίσματα πουλιών, νερά που αφήνανε στα χέρια

τη μνήμη μιας μεγάλης ευτυχίας.

                                                                            (Αργοναύτες Δ΄)

Εικαστικό, ποίημα, τραγούδι και πεζό, πάντα επιβλητική η θάλασσα, εμπνέει τους καλλιτέχνες, με το φύσημά της, με την αεικινησία της, με τη γαλήνη της, με τα νερά της που διαρκώς αλλάζουν χρώμα, «πανωραία» στην ηρεμία της και «αλλιώς ωραία» στους θυμούς της.

Θάλασσα, λέξη προελληνική, «χιλιάδες χρόνους περπατάμε λέμε τον ουρανό ‘‘ουρανό’’ και τη θάλασσα ‘‘θάλασσα’’», μας υπενθυμίζει ο Ελύτης. Θάλασσα μοιραία και ως υπόσταση και ως σύμβολο. Και ανάμεσα ουρανού και θάλασσας, ένα τρελοβάπορο, ανεμόδαρτα βράχια, αμμουδερές παραλίες, ακτές ιριδοχτυπημένες, βότσαλα και φύκια, ελαιώνες κι αμπέλια,  ομιχλώδη μακρινά βουνά. Αλλιώς, μια πατρίδα που σκαμπανεβάζει, αλλά και ελπίζει πάντα, μια φωνή μουσική που διατρέχει το σύμπαν και επιμένει: «Έχει ο Θεός».

                                                        

---

[1] Βλ. «Τα Ηφαίστεια», ΙΔ΄: «Κύτταξε πώς ο ήλιος/ Χρυσώνει τα πανιά των· / Κύτταξε πώς το πέλαγος / Από σπαθιών ακτίνας / Τρέμον αστράπτει». 

Αχιλλέα Κατσαρού: Η ΜΟΥΣΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ. Μια διαχρονική προσέγγιση από τον Όμηρο μέχρι σήμερα.

Παρακαλώ να μου επιτρέψετε να ξεκινήσω κάπως ανορθόδοξα, και συγκεκριμένα με αναφορά στον Νικηφόρο Βρεττάκο.

Όταν κάποτε φύγω από τούτο το φως

θα ελιχθώ προς τα πάνω,

όπως ένα ποταμάκι που μουρμουρίζει.

Κι αν τυχόν κάπου ανάμεσα στους γαλάζιους

διαδρόμους συναντήσω αγγέλους,

θα τους μιλήσω Ελληνικά,

επειδή δεν ξέρουνε γλώσσες.

Μιλάνε μεταξύ τους με μουσική.

Κυρίες Κύριοι, αγαπητοί φίλοι και φίλες, βρισκόμαστε εδώ στον Κενό Χώρο -ακούγεται και καινός με αι- σ’ αυτό το πρωτοπόρα δημιουργικό Φεστιβάλ να μιλήσουμε για το βασικότερο στοιχείο ταυτότητας του Έλληνα. Αυτό είναι ο Λόγος. Η ολοζώντανη γλώσσα μας. Εδώ πρέπει εν συντομία ν’ αναφερθώ στον λόγο της συμμετοχής μου και στον στόχο της διάλεξης. Ως προς τον λόγο έχω να πω ότι ήταν πραγματικά ευχάριστη σύμπτωση να γράφω ορισμένες σκέψεις περί της μουσικότητας του ελληνικού λόγου και την ίδια στιγμή να βλέπω στο διαδίκτυο μια θεματική ενότητα που αφορούσε ακριβώς αυτό το ζήτημα. Μια ευχαριστία λοιπόν προς τις κυρίες Ευαγγελία Θαλασσινή και Βίλμα Ροδίου για το σύνολο της υλοποίησης της ιδέας και το αξιέπαινον του εγχειρήματος.

Ως προς τον στόχο της διάλεξης είναι απόλυτα σαφής η σύνδεση της μουσικότητας με το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ελληνικού λόγου, που δεν είναι άλλο από το Εύηχον και το Εύρυθμον. Η διαχρονική προσέγγιση από τον Όμηρο μέχρι και τις μέρες μας θα επιχειρήσει να καταδείξει ακριβώς ότι υπάρχει τόσο έντονα στη γλώσσα μας ο εσωτερικός ρυθμός και η αρμονία, ώστε το αποτέλεσμα να είναι πραγματικά θαυμαστό για την ποιότητα του ελληνικού λόγου είτε σε έμμετρα κείμενα είτε και στα πιο σύγχρονα του ελεύθερου στίχου. Μια τέτοια προσέγγιση επίσης ούτε είναι δυνατό να εξαντληθεί μέσα σε 20 λεπτά ούτε φυσικά να είναι απόλυτα και αυστηρά επιστημονική αν και θα υπάρχουν και τέτοια σημεία.

Αυτά ως απαραίτητες διευκρινίσεις κι έρχομαι αμέσως στο θέμα μου.

Ας προσέξουμε εδώ τη σημασιολογική διαφορά των λέξεων μουσική και μουσικότητα. Η μουσικότητα είναι η τονικότητα ή αλλιώς η στιχουργική σχέση μεταξύ γραφής και προφορικότητας, ειδικότερα μεταξύ ποίησης και μουσικής.

Ας προσέξουμε επίσης την λέξη « στιχουργική », γιατί την χρησιμοποιούμε συνήθως μόνο όταν αναφερόμαστε σε έμμετρα έργα και παραβλέπουμε τα υπόλοιπα.

Το ταξίδι μας στο χρόνο ξεκινάει.

Πρώτη στάση φυσικά ο Όμηρος και διαλέγω Ιλιάδα, Προοίμιο, τον πρώτο πρώτο στίχο.

«Μήνιν άειδε θεά»

μφρ. Τραγούδησε την οργή θεά 

1

Ας συγκρατήσουμε ως λέξη κλειδί το ρήμα άειδε ή άδε.

Μικρή παρένθεση εδώ από την επιστήμη της Γλωσσολογίας, κλάδος της οποίας είναι και η Φωνητική. Στη Φωνητική λοιπόν συμβολίζουμε τη λέξη και τα γράμματά της με ήχους. Έχει επικρατήσει και εδώ να έχουμε την αγγλική ως κοινή.

Το άειδε θα γραφόταν aeide και να δούμε συνειρμικά τον συσχετισμό με το άιντε που θα γραφόταν aide και έχει επιβιώσει ως έκφραση πάνω στο χορό. Δε μας ενδιαφέρει εδώ η ετυμολογία, αν και δεν είναι άσχετες μεταξύ τους οι δυο λέξεις, αλλά ο ήχος. Άιντε. Ο ήχος είναι ο ίδιος.

Να προσέξουμε ακόμα και τις διαφορετικές σημασίες σε διαφορετικά περιβάλλοντα και εννοώ τον διαφορετικό συνδυασμό λέξεων με τον ήχο να παραμένει ο ίδιος.

Ας το σκεφτούμε. Είναι μαγευτικό. Σα να είναι η λέξη το δέρμα μας κι ακριβώς από κάτω ή μέσα, εφαπτόμενη πάντως στο δέρμα, να κυλά η μουσική του λόγου, για να το δώσω με εικόνα.

Δεύτερη στάση. Εδώ θα κινηθώ σε 2 επίπεδα λόγου. Αφενός αναφορά σε Τραγωδία και Λυρική Ποίηση (έμμετρος λόγος), αφετέρου σε Ρητορεία ή Ρητορική και Φιλοσοφία. (πεζός λόγος)

Ξεκινώ από την Τραγωδία και διαλέγω Ευριπίδη Ιππόλυτο, στίχοι 79-80.

Όσοις διδακτόν μηδέν, αλλ’ εν τη φύσει

το σωφρονείν είληχεν ες τα πάνθ’ όμως.

μφρ. Σ’ όσους τίποτε δεν είναι δυνατό (επίκτητο),αλλ’ απ’ τη φύση τους δόθηκε η σωφροσύνη (ακεραιότητα) σ’ όλα.

Στίχος 12σύλλαβος μοιρασμένος ως εξής :

υ - / υ υ υ / - υ υ / υ-υ-/         4

υ- υ- /- - / υ υ υ υ / υ- /          4

Δεν θεωρώ εδώ απαραίτητο να γίνω ακόμα πιο αναλυτικός και επιστημονικός ώστε να εξηγήσω επακριβώς αρχαία μετρική. Δεν είναι αυτό το ζητούμενο.

Είναι απόλυτη η γλώσσα των μαθηματικών. Τονισμένες και άτονες ουσιαστικά συλλαβές. Αυτή είναι η μουσικότητα. Παρατηρούμε 4 ισόποσα διαστήματα.

Νάτος λοιπόν ο εσωτερικός ρυθμός.

Θα κινηθώ αντιθετικά και θ’ αφήσω προς στιγμήν την Λυρική ποίηση.

Έρχομαι σε 2 παραδείγματα πεζού λόγου της αρχαίας ελληνικής.

Ρητορική.

Δημοσθένους περί συντάξεως λόγος κεφ. 30

Νυν δ’, ώ άνδρες Αθηναίοι, δημοσία μεν

η πόλις ημων τας οδούς αγαπά

κατασκευάζουσα

μφρ. Τώρα, άνδρες Αθηναίοι, στα δημόσια πράγματα

η πόλη μας δρόμους προτιμά (αγαπά)

να κατασκευάζει

Σχηματικά αν και δεν επιτρέπεται να το κάνουμε διότι είναι πεζός λόγος και δεν έχουμε μέτρο, εντούτοις ψάχνοντας να εντοπίσουμε το μουσικό στοιχείο της φράσης θα είχαμε :

υ-υυ / υ- - - παράλειψη / -υυ/ υ

-υυ / - - / υυ - / υ υ υ /

υ υ / - υ - υ

2

Να παρατηρήσουμε ακριβώς τους όχι τυχαίους χωρισμούς και ήχους των λέξεων. Αυτό μας δείχνει και το τι θα μπορούσε να παραλειφθεί. Θυμίζω βασικές αρχές του ελληνικού λόγου η οικονομία και η αφαίρεση. Όμως όλη αυτή η διαδικασία μας αποκαλύπτει τον κρυμμένο ποιητικό – μουσικό λόγο.

Γυμνή η φράση μας θα ήταν :

η πόλις οδούς αγαπά

-υυ / υ- / υυυ

καθαρός 8σύλλαβος με τονισμένες άτονες συλλαβές.

Ανάλογη παρατήρηση έχουμε να κάνουμε ακόμα και στην Φιλοσοφία όπου το παράδειγμα είναι ακόμα πιο χαρακτηριστικό. Επιλέγω Πλάτωνα και Πολιτεία κεφ. 473e

ουδέ αύτη η πολιτεία μη ποτέ πρότερον φυή τε

εις το δυνατόν και φως ηλίου ίδη, ην νυν λόγω διεληλύθαμεν

μφρ. Ούτε αυτή η ίδια η πολιτεία δεν θα γεννιόταν και

δεν θα έβλεπε κατά το δυνατόν το φως του ήλιου, αυτήν για την οποία μόλις κάναμε λόγο.

Σχηματικά κι εδώ χωρίς πάλι να επιτρέπεται, χωρίζουμε ως εξής για να δούμε τι θα μείνει.

-υ / - - /- υ υ/ - υ - / υ υ υ υ/υ υ -/υ

-υ /υ υ υ -/ - - / -υ-/ - υ υ/-υ-υ / υ υ

Ουσιαστική σημείωση εδώ για τη Ρητορική και τη Φιλοσοφία αλλά και κάθε άλλο είδος πεζού λόγου. Ναι μεν δεν έχουμε μέτρο αλλά αυτό δε σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι δεν έχουμε μουσικότητα. Αν παρατηρήσουμε βαθύτερα μάλιστα τις σχέσεις των λέξεων, γίνεται άμεσα σαφές τι θα μπορούσε ξανά να παραλειφθεί. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, αν θέλουμε να δούμε εντελώς γυμνό τον λόγο, οφείλουμε ν’ αφαιρέσουμε την δ.αναφορική πρόταση – ην νυν λόγω διεληλύθαμεν, όπως και τον εμπρόθετο προσδιορισμό – εις το δυνατόν – μαζί με τη λέξη τε.

Έτσι θα είχαμε :

ουδέ αύτη η πολιτεία       8

μήποτε πρότερον φυή     8

και φως ηλίου ίδη           6

Και περνάμε αμέσως στην Λυρική ποίηση. Διαλέγω έναν ποιητή ανάμεσα στο 450π.Χ. και τον θάνατο του Μ.Αλεξάνδρου το 323π.Χ. από τους όχι και τόσο γνωστούς. Τότε βέβαια ήταν αρκετά γνωστός, τόσο μάλιστα ώστε να επηρεάσει αργότερα και την λατινική σκέψη. Νομίζω το παρακάτω παράδειγμα είναι χαρακτηριστικό, ίσως μάλιστα σας φανεί γνωστό ακριβώς γιατί μέσα από την λατινική σκέψη πέρασε ως δάνειο σε πολύ μεταγενέστερες χρονικά ευρωπαϊκές λογοτεχνικές σχολές.

Αναφέρομαι στον Τιμόθεο – προσέξτε το όνομα είναι αρχαιοελληνικό και όχι βυζαντινό(μικρή παρένθεση) και διαλέγω το απόσπασμα 426Ρ όπου μεταξύ άλλων λέγει:

Ουκ αείδω τα παλαιά          7

καινά γαρ αμά κρείσσω.     7

μφρ. Δε θα τραγουδήσω(εξυμνήσω) τα περασμένα

γιατί τα καινούρια (είναι) καλύτερα(ή ομορφότερα). 

3

                                                              

Ισομετρία ή συμμετρία όπως διαπιστώνουμε στον στίχο μεταξύ τονισμένων και άτονων συλλαβών ως βασικό συστατικό του εσωτερικού ρυθμού.

Απαραίτητη η αναφορά εδώ στο χορικό. Το χορικό περιελάμβανε ποιητικό κείμενο, μελωδία, μουσική συνοδεία και όρχηση. Από αυτό και μόνο αναδεικνύεται η έμφαση στο να ισορροπήσει ένα υψηλό νόημα με την ποσότητα όλης αυτής της διαδικασίας. Η λέξη ποσότητα με το επίθετο μουσική μπροστά. Πόσες τέχνες ουσιαστικά συμμετέχουν μόνο και μόνο για να υπηρετήσουν το κελάηδισμα του λόγου! Γίνεται εύκολα αντιληπτό λοιπόν ότι απαιτείται μια φοβερή τεχνική και μια ευρύτερη ικανότητα γνώσης του λόγου, και γι’ αυτό, αν κι έχουν καταστραφεί πάρα πολλά κείμενα, δε θα δούμε πουθενά και σε κανέναν δημιουργό δεκάδες μετρημένα έργα. Συχνά μάλιστα ο αριθμός των ολοκληρωμένων έργων ενός ποιητή (δεν αναφέρομαι φυσικά στα αποσπάσματα) δεν ξεπερνά την δεκάδα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ως προς αυτό είναι η τραγωδία.

Μεταφερόμαστε αρκετά χρόνια μετά και η επόμενη στάση μας σηματοδοτείται κατά τα χρόνια του Βυζαντίου με κύριους εκπροσώπους τα λεγόμενα ακριτικά τραγούδια και κατ’ επέκταση και δημοτικά.

Επιλέγω το ακόλουθο. Τίτλος.

Τ’ Αντρονίκου ο γιος

Κάτου/στην άσ/πρη πέ/τρα και στο/ κρύο/νερό    6 με 12

εκεί/κείτεται/ο Γιάννος/τ’ Αντρονί/κου ο γιος.      5 με 14

Κι εδώ θα χρειαστεί να προσέξουμε το ακόλουθο σημείο. Φυσική εξέλιξη των ακριτικών τραγουδιών υπήρξαν τα δημοτικά τραγούδια. Στιχουργός είναι μεν ο λαός, ο οποίος διατηρεί ή προσπαθεί να διατηρήσει το μέτρο και το πετυχαίνει αλλά την αυστηρότητα της τεχνικής του 15 σύλλαβου και των πιο συμπυκνωμένων στίχων (8σύλλαβου λ.χ.)  όπως και την νοηματική – εσωτερικά δομική αρτιότητα (αυτό εξάλλου είναι η μουσικότητα) οφείλουμε να την περιμένουμε στους εκπροσώπους του ποιητικού λόγου.

Μεταβαίνω ταχέως στην Κρητική Σχολή και τον Ερωτόκριτο, μέρος Γ΄, στίχοι 599-600.

και θέλοντας να πουν πολλά, τα λίγα δε μπορούσι   15

το στόμα τους εσώπαινε, με την καρδιά μιλούσι      15

Θεωρώ ότι είναι ευδιάκριτη η διαφορά του επιπέδου όπως όμως ευδιάκριτο είναι και το κοινό σημείο των δυο προαναφερθέντων παραδειγμάτων. Από τη μια ο λαός από την άλλη ένας μεγάλος δημιουργός. Κοινή συνισταμένη το εύηχον και εύρυθμον του λόγου.

Επόμενη στάση στο ταξίδι μας που πλησιάζει προς το τέλος του η Επτανησιακή Σχολή με Κάλβο και Σολωμό.

Από τον Κάλβο διαλέγω την ιε (15^η ) ωδή.

Καιγώ, καιγώ το σίδηρον               8

γυρεύω  ποιος μου δίδει              7

τας βροντάς του πολέμου ;          7                  ζευγάρωμα στίχων

ποιος μ’ οδηγεί την σήμερον       8                   με 4 ισόποσα διαστήματα               

εις τον αγώνα ;                            6

                                                               4

Και από τον Σολωμό ίσως τον πιο ζηλευτό στίχο σε ολόκληρη την παγκόσμια λογοτεχνία που τυχαίνει να είναι και κομμάτι του εθνικού μας ύμνου.

                                                           

Σε γνωρί/ζω από/την κόψη         9

του σπα/θιού την/ τρομερή       7          3 ισόποσα διαστήματα και στους 2 στίχους

Προσωπική μου άποψη είναι ότι με τον Σολωμό έχουμε να κάνουμε με μια ιδιοφυΐα που πρώτα είχε σκεφτεί το τραγούδι της γραφής του και μετά απλά αποτύπωνε το όραμα με την μορφή στίχου.

Από τον Διονύσιο Σολωμό και μετά αν ξεκινήσουμε μια αναφορά σε ποιητικά έργα που μπόρεσαν να γίνουν τραγούδια χωρίς να γράφονται ως τραγούδια, άρα με την βαθιά μουσικότητα ως προαπαιτούμενο έργου που άντεξε στον χρόνο, πρώτον δε θα έφτανε ο χρόνος και δεύτερον σίγουρα θα παραλείψουμε κάποιον. Ενδεικτικά λοιπόν αναφέρω τα ονόματα των Ελύτη, Σεφέρη, Ρίτσου, Καββαδία από τον έμμετρο θεωρητικά πάντα λόγο ( αν και βρισκόμαστε στην εποχή του ελεύθερου στίχου)  και τους  Παπαδιαμάντη – Καζαντζάκη από τον πεζό λόγο των οποίων το έργο σαφώς έχει έντονα βαθύτερα μουσικά στοιχεία.

Θα μου επιτρέψετε να αφήσω για τον επίλογο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ελεύθερου στίχου ποιητή εν ζωή μεγάλου σε ηλικία για τον οποίο η κριτική τον θεωρεί άμεση φυσική συνέχεια του Σολωμού. Θα λύσω την απορία σας σε λίγο.

Επίλογος:

Οι Ρωμαίοι όταν πρωτοάκουσαν Έλληνες ρήτορες συνέρρεαν να θαυμάσουν το άκουσμα και μόνο, αν και δεν γνώριζαν όλοι ελληνικά, διότι οι Έλληνες ελάλουν ως αηδόνες. Ο Οράτιος το επιβεβαιώνει :

«Η ελληνική φυλή γεννήθηκε ευνοημένη με μια γλώσσα εύηχη, γεμάτη μουσικότητα».

Ιστορικά είμαστε λαός της παγκόσμιας πρωτοτυπίας τόσο του ύψους όσο και του βάθους. Είμαστε λοιπόν ο μοναδικός λαός που δεν  χρησιμοποίησε ξεχωριστά σύμβολα για νότες. Τι χρησιμοποιήσαμε ; Μα τα ίδια γράμματα του αλφαβήτου.

Θα προσέξατε όλη αυτή την ώρα το μουσικό υπόβαθρο. Μυθωδία. Βαγγέλης Παπαθανασίου. Καθόλου τυχαία επιλογή. Θυμίζω είμαστε στο 2001 και το τραγούδι αυτό επιλέγεται από τη ΝΑΣΑ για την αποστολή σήματος εικόνας και ήχου στον Άρη. Ελληνική σύνθεση βασισμένη σε στίχους της αρχαίας ελληνικής.

Κυρίες και κύριοι, αυτό έχουμε και τώρα στις δύσκολες αυτές μέρες να προβάλλουμε ή να υπενθυμίσουμε ξανά στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο. Κι όχι φυσικά με το πνεύμα ότι μόνο εμείς είμαστε. Σας ευχαριστώ. Καλή συνέχεια στο Φεστιβάλ τις υπόλοιπες μέρες.

Κλείνω με την επίλυση της απορίας στην οποία αναφέρθηκα παραπάνω. Ορέστης Αλεξάκης. Διαλέγω ποίημα με ελεύθερο στίχο. Θα επιχειρήσω να το αναγνώσω χωρίς κανένα σχόλιο. Θ’ αφήσω την μουσικότητα αν υπάρχει να μιλήσει. 

5

Ορέστης Αλεξάκης από την συλλογή « Ο Ληξίαρχος »

Ο θάνατος των νεκρών

Όμως μια μέρα κι οι

νεκροί

πεθαίνουν

βυθίζονται διαρκώς μέσα στην πάχνη

χαμηλώνει το φως στα πρόσωπά τους

η φωνή τους ακούγεται σβημένη

σαν μέσ’ από κρυστάλλινους θαλάμους

Φυσάει βοριάς τρελός κι αναστενάζουν

τα ζωντανά και πεθαμένα ξύλα

σαλεύουν χέρια πέρ’ από τους τάφους

γίνεται το σκοτάδι μαύρος λάκκος

Κι αυτοί μαντεύουν πια πως ήρθε η ώρα

κι αυτοί βουλιάζουν πια

στη λησμονιά τους

Βέβαια στο τέλος κι οι

νεκροί

σωπαίνουν

κυλούν αργά στο σκοτεινό βυθό τους

γίνονται πέτρες άσπρες πέτρες μαύρες

Μες στη σιωπή τους πνίγονται οι νεκροί μας

Επίμετρο :

Η διάλεξη εκφωνήθηκε την Τρίτη, 22 Οκτωβρίου 2013, στο Φεστιβάλ Άειδε, υπό την αιγίδα του Κενού Χώρου, οδός Αγησιλάου 77 Κεραμικός, διεύθυνση Ευαγγελία Θαλασσινή και Βασιλική Ροδίου. Διατηρεί ορισμένα στοιχεία προφορικότητας, αλλά μετά από παράκληση να υπάρξει ηλεκτρονική ενημέρωση δημοσιεύεται εδώ. Σε γραπτή μορφή, σε σύντομο χρονικό διάστημα, καθώς προοριζόταν για άρθρο σε ειδικό επιστημονικό περιοδικό. 

Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου: "ΟΙ ΙΜΒΡΙΟΙ ΔΕΝ ΞΕΧΝΟΥΜΕ ΠΟΤΕ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΜΑΣ ΚΑΙ ΤΑΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΜΑΣ"

ΟΜΙΛΙΑ

ΤΗΣ Α. Θ. ΠΑΝΑΓΙΟΤΗΤΟΣ

ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ

κ. κ. Β Α Ρ Θ Ο Λ Ο Μ Α Ι Ο Υ

ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΝ ΑΥΤΟΥ

ΕΙΣ ΤΗΝ ΙΜΒΡΙΑΚΗΝ ΕΝΩΣΙΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ-ΘΡΑΚΗΣ

(26 Ὀκτωβρίου 2013)

Ἱερώτατε καὶ φίλτατε ἐν Χριστῷ ἀδελφὲ Μητροπολῖτα Θεσσαλονίκης κύριε Ἄνθιμε καὶ λοιποί ἅγιοι Ἀρχιερεῖς,

Ἐξοχώτατοι,

Ἐντιμότατε κύριε Πρόεδρε τῆς Ἰμβριακῆς Ἑνώσεως Μακεδονίας - Θρᾴκης,

Φίλτατοι συμπατριῶται Ἴμβριοι,

Ἀδελφοί, Πατέρες καὶ Τέκνα ἐν Κυρίῳ ἀγαπητά,

Μὲ ἀνεκλάλητον χαρὰν εὑρισκόμεθα κατὰ τὴν ἑόρτιον καὶ εὐφρόσυνον αὐτὴν ἡμέραν ἐν τῷ μέσῳ ὑμῶν τῶν μελῶν τῆς Ἰμβριακῆς Ἑνώσεως Μακεδονίας καὶ Θρᾴκης καὶ πολὺ ἀγαπητῶν συμπατριωτῶν μας. Τὴν χαράν μας ἐπαυξάνει τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ συνάντησίς μας πραγματοποιεῖται εἰς τὸ Πνευματικὸν Κέντρον τῆς Ἰμβριακῆς Ἑνώσεως Θεσσαλονίκης, τὸν θεμέλιον λίθον τοῦ ὁποίου εἴχαμε καταθέσει κατὰ τὴν πρὸ ἐτῶν ἐπίσκεψίν μας ἐδῶ καὶ τὸ ὁποῖον ἤδη ἀπὸ ἐτῶν λειτουργεῖ ὡς ἑστία πατρικὴ καὶ οἰκογενειακή, κάτω ἀπὸ τὴν σκέπην τῆς ὁποίας φυλάσσονται κειμήλια καὶ ἀναμνήσεις, πόθοι καὶ ἐλπίδες, καὶ μεταδίδονται εἰς τοὺς νεωτέρους ἤθη καὶ ἔθιμα τοῦ τόπου μας, τῆς Ἴμβρου μας, τὴν ὁποίαν τόσον πολὺ ἀγαποῦμε καὶ λατρεύουμε ὅλοι οἱ Ἴμβριοι, ὁπουδήποτε καὶ ἐὰν ζοῦμε, ὁπουδήποτε τῆς γῆς καὶ ἄν εὑρισκώμεθα.

Σᾶς συγχαίρομεν ἐκ βάθους καρδίας διότι διατηρεῖτε αὐτὸν τὸν ἰσχυρὸν σύνδεσμον τῆς ἀγάπης πρὸς τὴν γενέθλιον γῆν, τὴν ὡραίαν νῆσον μας, εἰς τὴν καρδίαν σας καὶ συντηρεῖτε τὴν νοσταλγίαν διὰ τὴν πατρίδα, νοσταλγίαν ἡ ὁποία εὑρίσκει διέξοδον εἰς τὰς ἐπισκέψεις σας εἰς τὴν Ἴμβρον μὲ κάθε εὐκαιρίαν. Χαίρομεν διότι αἱ ἐπισκέψεις σας γίνονται ὁλοὲν καὶ συχνότεραι καὶ ὁλοὲν καὶ περισσότεροι συμπατριῶται μας ὄχι μόνον ἐξ Ἑλλάδος ἀλλὰ καὶ ἐξ Εὐρώπης καὶ Ἀμερικῆς καὶ Αὐστραλίας ἐπισκέπτονται τὴν Ἴμβρον, μερικοὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἐπιστρέφουν εἰς αὐτὴν ὁριστικῶς ὅπως ὁ Ὀδυσσεὺς εἰς τὴν Ἰθάκην.

Τὸ γεγονὸς τοῦτο, παρὰ τὰς δυσχερεῖς συνθήκας αἱ ὁποῖαι ἐπεκράτησαν καὶ ἐπικρατοῦν κατὰ τὰς τελευταίας δεκαετίας καὶ τὰς ὁποίας ὅλοι γνωρίζομεν, μᾶς χαροποιεῖ ὅλως ἰδιαιτέρως διότι δίδει νέαν ζωὴν καὶ ἐλπίδα διὰ τὸ μέλλον τῆς Ἴμβρου μας. Τὴν ἐλπίδα αὐτὴν ἀναπτερώνει καὶ ἡ ἀνακαίνισις καὶ λειτουργία πολλῶν ἐκ τῶν ἐν Ἴμβρῳ ἱερῶν ναῶν καὶ παρεκκλησίων μὲ τὴν συνδρομὴν καὶ χορηγίαν Ἰμβρίων καὶ φίλων τῆς Ἴμβρου καὶ μὲ τὴν διαρκῆ μέριμναν τοῦ Ἱερωτάτου ἀδελφοῦ Ἁγίου Ἴμβρου καὶ Τενέδου, ὁ ὁποῖος νύκτα καὶ ἡμέραν ἀγωνίζεται, ἐν συνεργασίᾳ μετὰ τῶν Ἰμβριακῶν Ἑνώσεων καὶ τῶν ἁρμοδίων φορέων, διὰ τὴν ἐπίλυσιν τῶν χρονιζόντων αἰτημάτων τῶν Ἰμβρίων, συγχρόνως δὲ καὶ διὰ τὰς ἀνάγκας τῶν ἐν Ἴμβρῳ καὶ Τενέδῳ διαβιούντων συμπατριωτῶν μας.

Κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη εἴχαμε καὶ ἡμεῖς πολλάκις τὴν χαρὰν νὰ συναντῶμεν ἀρκετοὺς ἀπὸ σᾶς εἰς τὴν προσφιλῆ καὶ πολύπαθη Ἴμβρον μας καὶ νὰ συνεορτάζωμεν μαζὶ τὴν ἑορτὴν τῆς ἀποδόσεως τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου εἰς τὸν ναὸν τῆς Παναγίας εἰς τοὺς Ἁγίους Θεοδώρους, νὰ ἐπισκεπτώμεθα ἱεροὺς ναοὺς καὶ ἐξωκκλήσια, νὰ ἀπολαμβάνωμεν τὴν ἀγαλλίασιν τὴν ὁποίαν προσφέρουν αἱ ἀναμνήσεις τοῦ παρελθόντος καὶ τῶν προσώπων, ἐπανερχόμεναι ζωηραί, ὅταν εὑρίσκεται κανεὶς εἰς τὸν τόπον τῶν παιδικῶν καὶ νεανικῶν αὐτοῦ χρόνων, εἰς τὸν τόπον ἐκ τοῦ ὁποίου ἤρχισε τὴν πορείαν του καὶ ἐκ τοῦ ὁποίου διὰ ποικίλους ὁ καθεὶς λόγους ἀπεμακρύνθη, καὶ αἰσθάνεται καὶ πάλιν τὴν θέρμην τῆς παρουσίας προσώπων οἰκείων καὶ ἠγαπημένων.

Καὶ ἡμεῖς τὴν ᾐσθάνθημεν πολλάκις, ἀξιωθέντες νὰ ἑορτάσωμεν τὴν συμπλήρωσιν πεντηκονταετίας ἀπὸ τῆς εἰσόδου μας εἰς τὸν ἱερὸν κλῆρον, ὑποδεχθέντες κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος τὸν ἀδελφὸν Ἀρχιεπίσκοπον Ἀθηνῶν καὶ πάσης Ἑλλάδος κύριον Ἱερώνυμον, ὅλως ἰδιαιτέρως ὅμως τελέσαντες ἐφέτος κατανυκτικῶς τὰς ἀκολουθίας τῆς Ἁγίας καὶ Μεγάλης Ἑβδομάδος καὶ ἑορτάσαντες πανηγυρικῶς τὴν λαμπροφόρον Ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου διὰ πρώτην φορὰν μετὰ πολλὰ ἔτη εἰς τὴν Ἴμβρον. Ἡ χαρὰ δὲ καὶ ἡ συγκίνησίς μας ἐγένετο μεγαλυτέρα διὰ τῆς παρουσίας πολυαρίθμων συμπατριωτῶν μας, οἱ ὁποῖοι ἔσπευσαν εἰς τὴν Ἴμβρον διὰ νὰ συνεορτάσωμεν «τὴν κλητὴν καὶ ἁγίαν ἡμέραν» τοῦ Πάσχα καὶ νὰ ψάλωμεν «καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι» τῆς πατρίδος κειμένοις καὶ προσδοκῶσιν ἀνάστασιν νεκρῶν τὸ «Χριστὸς Ἀνέστη».

Ἰδιαιτέραν συγκίνησιν ἐζήσαμεν ὅμως καὶ κατὰ τὴν πρόσφατον ἐπίσκεψίν μας τελέσαντες τὸν ἁγιασμὸν ἐπὶ τῇ ἐπαναλειτουργίᾳ τοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου τῶν Ἁγίων Θεοδώρων, τὸ ὁποῖον μετὰ διακοπὴν ἀρκετῶν δεκαετιῶν λειτουργεῖ καὶ πάλιν μὲ ὀλίγους μαθητάς, ἡ παρουσία τῶν ὁποίων προοιωνίζεται καλὴν συνέχειαν καὶ μᾶς γεμίζει ὅλους μὲ χρηστὰς ἐλπίδας καὶ προσδοκίας ὅτι ἡ ζωὴ τῆς Ἴμβρου μας θὰ συνεχισθῇ καὶ ὁ πολιτισμός μας καὶ οἱ ἀξίες μας καὶ τὰ ἤθη καὶ τὰ ἔθιμά μας καὶ οἱ παραδόσεις μας θὰ ἔχουν καὶ ἐκεῖ συνέχεια, ὅπως ἔχουν καὶ ἐδῶ εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ παντοῦ ὅπου γῆς εὑρίσκονται Ἴμβριοι. Διότι οἱ Ἴμβριοι δὲν ξεχνοῦμε ποτὲ τὴν πατρίδα μας καὶ τὰς παραδόσεις μας. Τὶς ζοῦμε καὶ ζοῦμε μὲ αὐτὰς καὶ τὰς μεταλαμπαδεύομεν καὶ εἰς τὰς νεωτέρας γενεάς. Καὶ ὅ,τι ζῇ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ σβύσῃ, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ μὴ προοδεύσῃ. Αὐτὸ ἐλπίζομεν καὶ πιστεύομεν ἡμεῖς καὶ διὰ τοῦτο ἀγωνιζόμεθα μὲ ὅλας μας τὰς δυνάμεις, ὅπως καὶ σεῖς ἐδῶ εἰς τὴν Ἰμβριακὴν Ἕνωσιν Μακεδονίας καὶ Θρᾴκης καὶ οἱ Ἴμβριοι ἁπανταχοῦ τῆς γῆς.

Δι᾿ αὐτὸ καὶ συγχαίρομεν πατρικῶς τὸν Πρόεδρον καὶ τὸ Διοικητικὸν Συμβούλιον τῆς Ἰμβριακῆς Ἑνώσεως Μακεδονίας καὶ Θρᾴκης καὶ πάντας τοὺς ἐργαζομένους εἰς τὸ Πολιτιστικὸν Κέντρον τῆς Ἑνώσεως, ἀλλὰ καὶ ὅλους τοὺς ἐργαζομένους εἰς τοὺς κατὰ τόπους Συλλόγους Ἰμβρίων καὶ Τενεδίων διὰ τὸ σπουδαιότατον καὶ ὠφελιμώτατον ἔργον τὸ ὁποῖον ἐπιτελεῖτε καὶ τοῦ ὁποίου τοὺς γλυκεῖς καρποὺς ἤδη γευόμεθα βλέποντες τοὺς νέους μας, οἱ ὁποῖοι ἔχουν γεννηθῆ μακρὰν τῆς γλυκείας νήσου τῆς Ἴμβρου νὰ τὴν ἀγαποῦν καὶ νὰ τὴν ἐπισκέπτωνται μετὰ πόθου καὶ νόστου, ὡρισμένοι δὲ ἐξ αὐτῶν νὰ σκέπτωνται καὶ τὴν μόνιμον ἐγκατάστασίν των ἐν τῇ νήσῳ, γεγονὸς τὸ ὁποῖον θὰ βελτιώσῃ τὴν ἐπικρατοῦσαν ἐκεῖ κατάστασιν.

Ὡς Πατριάρχης ἀλλὰ καὶ ὡς συμπατριώτης σας εὐχαριστοῦμεν θερμότατα ὅλους διὰ τὴν προσφοράν σας καὶ σᾶς συγχαίρομεν καὶ πάλιν καὶ πολλάκις, εὐχόμενοι ὅπως ὁ Κύριος ἐπευλογῇ τὸ ἔργον σας καὶ σᾶς ἐνισχύῃ πρὸς εὐόδωσιν αὐτοῦ, ἀπονέμομεν δὲ μὲ πολλὴν στοργὴν καὶ ἀγάπην εἰς ὅλους σας, προσφιλεῖς συμπατριῶται, τὴν πατρικὴν καὶ Πατριαχικήν μας εὐλογίαν.

Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου: "ΤΟ ΦΩΣ ΤΟΥΤΟ ΣΗΜΑΤΟΔΟΤΕΙ ΚΑΙ ΑΙΣΘΗΤΩΣ ΤΗΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗΝ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ"

ΠΡΟΠΟΣΙΣ

ΤΗΣ Α. Θ. ΠΑΝΑΓΙΟΤΗΤΟΣ

ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ

κ. κ. Β Α Ρ Θ Ο Λ Ο Μ Α Ι Ο Υ

ΚΑΤΑ ΤΟ ΥΠΟ ΤΟΥ Γ΄ ΣΩΜΑΤΟΣ ΣΤΡΑΤΟΥ

ΠΑΡΑΤΕΘΕΝ ΕΠΙΣΗΜΟΝ ΓΕΥΜΑ

ΕΙΣ ΤΗΝ ΛΕΣΧΗΝ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

(26 Ὀκτωβρίου 2013)

Ἐξοχώτατε κύριε Πρόεδρε τῆς Δημοκρατίας,

Ἱερώτατε Μητροπολῖτα Θεσσαλονίκης κύριε Ἄνθιμε,

Ἐντιμότατε Ἀντιστράτηγε κ. Νικόλαε Δεβετζῆ, Διοικητὰ τοῦ Γ΄ Σώματος Στρατοῦ,

Ἐκλεκτοὶ συνδαιτυμόνες,

       Εἶναι μεγάλη ἀσφαλῶς ἡ χαρὰ καὶ ἀγαλλίασις ὅλων μας, τῆς Πολιτειακῆς, τῆς Πολιτικῆς, τῆς Στρατιωτικῆς καὶ τῆς Πνευματικῆς ἡγεσίας τοῦ τόπου, ὅπως καὶ ὅλου τοῦ γενναίου καὶ καρτερικοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, τοῦ εὐσεβοῦς Γένους μας, καὶ τῆς ἡμετέρας Μετριότητος ὡς Πατριάρχου αὐτοῦ τοῦ Γένους, καθὼς πανηγυρίζομεν ταύτην τὴν ἡμέραν, ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος: τὴν ἐθνικὴν ἐπέτειον τῆς ἀπελευθερώσεως τῆς Θεσσαλονίκης ὑπὸ τοῦ ἐνδόξου στρατοῦ καὶ τοῦ ἐπὶ κεφαλῆς αὐτοῦ στρατηλάτου, ἀλλὰ κυρίως τὴν μνήμην τοῦ δωρήσαντος τὴν χάριν τῆς ἐλευθερίας διὰ κραυγαλέου θαύματός του, πολιούχου καὶ προστάτου τῶν Θεσσαλονικέων Ἁγίου Δημητρίου, πρὸ 101 ἐτῶν, ὡς σήμερον ἀκριβῶς, 26 Ὀκτωβρίου 1912.

       Ἡμέρα, λοιπόν, ἁγία, πανσεβάσμιος, λαμπρὰ διὰ τὴν Θεσσαλονίκην, ὡς μᾶς τὴν παρέδωκαν αἱ θυσίαι καὶ τὸ φρόνημα τόσων μαρτύρων καὶ ἁγίων καὶ ἡρώων τῆς Ὀρθοδόξου πίστεως καὶ τοῦ Γένους. Πρῶτον ἡ θυσία τοῦ Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου καὶ τῶν σὺν αὐτῷ Νέστορος καὶ Λούπου, οἱ ὁποῖοι μὲ τὴν μέχρις αἵματος ἀντίστασίν των εἰς τὴν προσπάθειαν ἐπιβολῆς ἀλλοτρίου τῆς πρὸς Χριστὸν πίστεως καὶ μὲ διατήρησιν τῆς ἐν Αὐτῷ ἐλευθερίας, συνετέλεσαν καθοριστικῶς, ὥστε ἡ πόλις αὕτη νὰ καταστῇ καὶ νὰ παραμένῃ Ὀρθόδοξος Βυζαντινὴ Χριστιανικὴ πόλις. Καὶ τονίζομεν καὶ τὸ Ὀρθόδοξος, καὶ τὸ Βυζαντινή, δηλαδὴ Ρωμαίηκη, ἤτοι Ἑλληνική, καὶ Χριστιανικὴ καὶ Πόλις.

       Μὴ δυνάμενοι ἀσφαλῶς νὰ μνημονεύσωμεν τό «νέφος» πάντων τῶν Θεσσαλονικέων Ἁγίων καὶ Μαρτύρων κατὰ τὴν πολυτάραχον ἱστορικὴν πορείαν της, ἀναφερόμεθα ἐνδεικτικῶς εἰς τοὺς ἥρωας καὶ μάρτυρας τοῦ Μακεδονικοῦ Ἀγῶνος καὶ εἰς τοὺς ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος εὐκλεῶς πεσόντας εἰς τοὺς ἀκολουθήσαντας αἱματηροὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους, τῶν ὁποίων συνέπεια ὑπῆρξεν ἡ ἀπελευθέρωσις καὶ τῆς συμπρωτευούσης καὶ τῆς Μακεδονίας.

       Ὁ Μακεδονικὸς Ἀγὼν ἀποτελεῖ συνέχειαν τῶν συνεχῶν ἀγώνων τοῦ Γένους μας. Εἰς τὰς δέλτους τῶν καρδιῶν μας καὶ τῆς ἱστορίας ἔχει χαραχθῆ χρυσοῖς γράμμασιν. Ὁ ρόλος τῆς Μητρὸς Ἁγίας τοῦ Χριστοῦ Μεγάλης Ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ὅπως καὶ εἰς ὅλους, ὑπῆρξεν ἐθναρχικός, ἡγετικός, συντονιστικός, συνετός, θυσιαστικὸς καὶ δὴ μαρτυρικός, λαμβανομένου ὑπ᾿ ὄψιν ὅτι πολλοὶ Ἱεράρχαι καὶ κληρικοὶ ἀπώλεσαν τὴν ζωήν των, μὲ προε-ξάρχοντα τὸν Γρεβενῶν Αἰμιλιανόν.

       Ὁ ἐν Πατριάρχαις Ἰωακεὶμ ὁ Γ΄, διατελέσας καὶ Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, ἐπρωταγωνίστησεν ὡς πρόμαχος τῆς ἐθναρχικῆς παραδόσεως τῆς Μητρὸς Ἐκκλησίας, συνειργάσθη μὲ Μακεδονομάχους κατὰ τὴν μακρὰν παραμονήν του ἐν Ἁγίῳ Ὄρει Ἄθω καὶ ἡ συμβολή του εἰς τὴν ἀντιμετώπισιν τοῦ ἀκανθώδους ζητήματος τῆς Μακεδονίας ὑπῆρξε καθοριστική, καθὼς ἀπέστειλεν ἀργότερον εἰς τὰς Μητροπόλεις αὐτῆς μορφὰς ὡς τὸν προμνημονευθέντα Αἰμιλιανόν, τὸν Μητροπολίτην Γερμανὸν Καραβαγγέλην καὶ ἄλλους ἐπιφανεῖς Ἱεράρχας.

       Τὸ Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον, τοῦ ὁποίου ἐκκλησιαστικὴν καὶ πνευματικὴν κληρουχίαν ἀποτελεῖ τὸ Ἐκκλησιαστικὸν Θέμα τῶν προσαρτηθεισῶν εἰς τὴν εὐλογημένην Ἑλλάδα τὸ 1912 «Νέων» λεγομένων «Χωρῶν», δικαιωματικῶς καυχᾶται διὰ τὴν πρώτην ἐξ αὐτῶν Μητρόπολιν καὶ Πόλιν τῆς Θεσσαλονίκης, οἱ κάτοικοι τῆς ὁποίας συγκαταλέγονται μεταξὺ τῶν ἐκ τῶν πρώτων δεχθέντων τὸ κήρυγμα τοῦ Εὐαγγελίου. «Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς τῶν Πατέρων ἡμῶν, ὁ οὕτως εὐδοκήσας» καὶ οἰκονομήσας τὰ καθ᾿ ἡμᾶς μέχρι σήμερον.

       Εἰς τὴν Θεσσαλονίκην κυριαρχοῦν δύο στοιχεῖα: τὸ φῶς καὶ ἡ θάλασσα. Ὁ ἥλιος τῆς Βεργίνης ὁ καὶ αὐτὸς καταυγασθεὶς καὶ δημιουργηθεὶς ὑπὸ τοῦ νοητοῦ Ἡλίου τῆς Δικαιοσύνης, τοῦ Κυρίου, παρέχει ἀφειδωλεύτως τὸ φῶς του. Τὸ φῶς τοῦτο σηματοδοτεῖ καὶ αἰσθητῶς τὴν οἰκουμενικὴν ἀκτινοβολίαν τῆς Θεσσαλονίκης, τῆς πόλεως τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, τοῦ Ἀριστοτέλους, τοῦ Ἁγίου Δημητρίου, τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ, τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς Χάριτος, καὶ ἁλυσίδος ὁλοκλήρου προγόνων, πατέρων καὶ προπατόρων, οἱ ὁποῖοι ἐδημιούργησαν πολιτισμόν, κατέλιπον ἔργα, σοφίαν, πεῖραν, ἀλήθειαν, καὶ ἀποτελοῦν ὁδοδείκτας δι᾿ ἡμᾶς τοὺς ἐπιγόνους των σήμερον.

       Ἡ δὲ θάλασσα, συνήθως γαληνιώδης καὶ ἀκύμαντος, δεικνύει χαρακτηριστικῶς τὴν αἰωνόβιον προσπάθειαν καὶ τὸν ἀγῶνα τῶν Θεσσαλονικέων καὶ τῶν Μακεδόνων νὰ μείνουν ἡνωμένοι, εἰρηνικοί, ἐλεύθεροι, παρὰ τὰς ἐνίοτε τρικυμίας καὶ τὰ ἐγειρόμενα σφοδρὰ κύματα τῶν καιρικῶν περιστάσεων «ζητοῦντα τινα καταπίωσιν». Τὰ ριπιδίσματα τοῦ ἀέρος καὶ ἡ αὔρα ζωογονοῦν καὶ μᾶς καλοῦν νὰ ἀτενίσωμεν μὲ αἰσιοδοξίαν τὸ μέλλον καὶ τὴν αὔριον.

Φῶς, λοιπόν, καὶ Θάλασσα, τὰ δύο στοιχεῖα τῆς ἐλευθερίας. Τά χαρακτηριστικά τῆς ὡραίας Θεσσαλονίκης, ποὺ δὲν εἶναι μόνον ἐξωτερικὴ ἐλευθερία, ἀλλὰ κυρίως ἐσωτερική, καὶ πηγάζει ἀπὸ τὸν ἀρχηγόν της καὶ ἀληθῶς ἐλευθερωτὴν Κύριον, «τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς».

Ὅθεν, μνημονεύσαντες πάντων τῶν Ἁγίων κατὰ τὴν Θείαν Λειτουργίαν καὶ ἑαυτοὺς καὶ ἀλλήλους καὶ πᾶσαν τὴν ζωὴν ἡμῶν Κυρίῳ τῷ Θεῷ παραθέμενοι, εὐγνωμόνως ἀναφέρομεν τὴν στιγμὴν ταύτην πάντας τοὺς ἐπωνύμους καὶ ἀνωνύμους πεσόντας ἐν τοῖς τῆς πίστεως καὶ τοῦ Γένους ἀγῶσι, τοῖς πρὸ ἑκατονταετίας καὶ πλέον, ἐγείρομεν τὸ κύπελλον τοῦτο τῆς εὐφροσύνης ὑπὲρ τῆς ὑγείας, εὐημερίας καὶ ἐνισχύσεως εἰς τὸν ἀγῶνα τῶν ἀξιῶν τῆς ἐλευθερίας, τῆς Ὑμετέρας Ἐξοχότητος, Κύριε Πρόεδρε τῆς Δημοκρατίας, τῆς ὑπὸ τὸν Ἐξοχώτατον Πρωθυπουργὸν κύριον Ἀντώνιον Σαμαρᾶν ἐντίμου Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, τῶν ὑμετέρων Ἱεροτήτων, ἀδελφοί Ἱεράρχαι, καὶ πασῶν τῶν ἀρχῶν τῆς πόλεως, μὲ ἐπὶ κεφαλῆς τὸν Ἱερώτατον Μητροπολίτην Θεσσαλονίκης καὶ Διοικητὴν τοῦ Γ΄ Σώματος Στρατοῦ Στρατηγόν Νικόλαον Δεβετζῆν, ἀμφιτρύονας τῆς τραπέζης ταύτης, συγχαίρομεν πάντας καὶ ἐπευχόμεθα: «Δεῦρο, Μάρτυς Χριστοῦ Δημήτριε, πρὸς ἡμᾶς» πάντας, τὴν σὴν κληρουχίαν, «σοῦ δεομένους συμπαθοῦς ἐπισκέψεως, καὶ ρῦσαι κεκακωμένους τυραννικαῖς ἀπειλαῖς» νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Γένοιτο.