Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χριστοδούλου: ΕΦΟΔΙΑ ΖΩΗΣ ΣΤΗΝ ΕΝΩΜΕΝΗ ΕΥΡΩΠΗ

Ομιλία στη Θεολογική Σχολή του Ιασίου την 15η Οκτωβρίου 2003

Από καρδίας ευχαριστώ τον αγαπητό εν Χριστώ αδελφό, Αρχιεπίσκοπο και Μητροπολίτη Ιασίου κ.κ. Δανιήλ για την πρόταση του να είμαι κατά την επίσημη αυτήν ημέρα κοντά σας και να σας ομιλήσω, όπως επίσης ευχαριστώ και τους κ.κ. καθηγητές της Θεολογικής Σχολής για την αγάπη τους προς την μετριότητα μου, καθώς κι εσάς όλους που είσθε σήμερα εδώ, στον ιερό αυτό χώρο της μάθησης και κυρίως της Γνώσης και της Βίωσης του Λόγου του Θεού.

Στο Ιάσιο βρίσκομαι για να συμμετάσχω στους εορτασμούς στη μνήμη του Δημητρίου Στανιλοάε, αυτού του μεγάλου Ρουμάνου θεολόγου κι ενός εκ των σημαντικοτέρων της Ορθοδοξίας κατά τον 20ό αιώνα. Θα μου επιτρέψετε λοιπόν να αρχίσω την ομιλία μου με μία σκέψη του σε Έλληνα δημοσιογράφο για το πώς πρέπει να είναι οι θεολόγοι σήμερα, ως παρακαταθήκη και εφόδιο στην πορεία σας: "Το ότι οι σημερινοί θεολόγοι αδυνατούμε να ερμηνεύσουμε σωστά - και να κατανοήσουμε - τα Δόγματα των Πατέρων, αυτό δεν αποκλείεται να έχει σχέση και με τη δική μας Εκκλησιαστική υπανάπτυξη και πνευματική ακαρπία. Πώς να μιλήσεις λ.χ. για την Αγία Τριάδα, όταν ο ίδιος δεν έχεις δεχτεί την παρουσία της στη ζωή σου, ή όταν δεν έχεις αντιληφθεί τη σημασία που έχει το πρόσωπο στη Δημιουργία; Πώς να μιλήσεις περί της κοινωνίας των προσώπων της Αγίας Τριάδος όταν εσύ είσαι απόκοσμος και ακοινώνητος;" ( Αν. Μιχαλά, "Η Ορθοδοξία στη Ρουμανία", Αθήνα, 1982, σελ. 38).

Ο μακαριστός π. Δημήτριος θέτει το θέμα της βίωσης του Ευαγγελικού μηνύματος από τους θεολόγους. Αν αυτοί προσφέρουν μόνο επιστημονικές γνώσεις και έναν κενό ουσιαστικού περιεχομένου σχολαστικισμό μπορεί να είναι άριστοι επιστήμονες, αλλά όχι θεολόγοι με τον ορισμό που έδιναν οι Πατέρες και δη ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Ίσως σε σχήμα υπερβολής ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Γεώργιος Μαντζαρίδης όταν γνώρισε τον γεμάτο από τη Χάρη του Θεού Γέροντα Σάββα στο νησί Κάλυμνος της Δωδεκανήσου είπε στον εκεί Μητροπολίτη Λέρου, Καλύμνου και Αστυπαλαίας κ. Νεκτάριο: "Μακάρι να είχα φέρει όλη τη Θεολογική Σχολή να ακούσει το μοναχό αυτό. Θα μάθαιναν περισσότερα από όσα ακούνε τέσσερα χρόνια που σπουδάζουν στο Πανεπιστήμιο!" ( Μον. Μωυσέως Αγιορείτου, "Ο Γέροντας της σιωπής και των δακρύων Σάββας της Καλύμνου (1903-1992)", Εκδ. "Τήνος", Αθήνα, 2002, Πρόλογος Μητρ. Λέρου κ.λ.π., σελ. 13).

Αλλά και η δική μου εμπειρία από την εξομολόγηση είναι πως οι νέοι και οι νέες που έρχονται κάτω από το ωμοφόριο ή το πετραχήλι δεν ζητούν την ανάλυση του Τριαδικού Δόγματος, ή κάποιο άλλο θεολογικό ζήτημα να τους αναλυθεί, όσο, την λύτρωση από την αμαρτία, την αγάπη από τον εκπρόσωπο του Θεού και την συμπάθεια του. Όχι ότι δεν χρειάζονται οι γνώσεις, είναι και αυτές απαραίτητες, αλλά χρειάζεται ιεράρχηση των αξιών στη ζωή μας. Με τις ακαδημαϊκές σπουδές δεν σώζεται ο άνθρωπος, ούτε κερδίζει τη Βασιλεία του Θεού, μπορεί όμως με αυτές, αν τις αξιολογήσει και αξιοποιήσει σωστά, να βοηθηθεί και να αποκτήσει αγιότητα τόσο ο ίδιος όσο και οι συνάνθρωποι του.

Έχοντας αναλάβει να σας ομιλήσω σήμερα σκεπτόμουν ποιο να είναι το μήνυμα που να δώσω σε εσάς και σε όλους μας με βάση το θέμα που έχω επιλέξει "Εφόδια ζωής στην Ενωμένη Ευρώπη". Θυμήθηκα πως παλιά, σε μία κατασκήνωση φοιτητών που ήμουν αρχηγός είχαμε ως συνθήματα πορείας ζωής το "Ενδον σκάπτε" και το "Ίνα άρτιος ή". Επιτρέψτε μου δύο σκέψεις επ' αυτών. Ο Κύριος κηρύττοντας είπε πως όποιος πηγαίνει κοντά Του κι ακούει τα λόγια Του και τα εφαρμόζει μοιάζει με εκείνον που για να κτίσει σπίτι έσκαψε βαθιά και έβαλε τα θεμέλια μέσα στο βράχο. Κι όταν έγινε πλημμύρα κι έπεσαν σαν ποτάμι τα νερά επάνω στο σπίτι δεν μπόρεσαν να το σαλέψουν, γιατί είχε θεμελιωθεί βαθιά μέσα στο βράχο. Αντίθετα αυτός που ακούει τα λόγια Του και δεν τα εφαρμόζει, μοιάζει με εκείνον που έκτισε το σπίτι του πάνω στο χώμα χωρίς να σκάψει βαθιά και χωρίς θεμέλια. Μόλις έπεσαν ποτάμι τα νερά πάνω του, γκρεμίστηκε και η ζημιά που έπαθε το σπίτι ήταν μεγάλη (Λουκ. στ' 46-49). Έχει σημασία παιδιά μου να σκάψουμε βαθιά στον εαυτό μας και να βάλουμε γερά πνευματικά θεμέλια στη ζωή μας, ώστε όποια μπόρα και να μας βρει αυτή να μην μας κλονίσει, να μην μας καταστρέψει.

Συνήθως οι άνθρωποι δεν κοπιάζουν για να πολεμήσουν τα πάθη τους και να καλλιεργήσουν τους εαυτούς τους. Θέλει βλέπετε κόπο αυτό, δεν είναι καθόλου εύκολο. Έτσι αφήνονται στο άκοπο και ανέμελο της ζωής. Και όσο τα πράγματα είναι ομαλά δείχνουν πετυχημένοι και ικανοποιημένοι από τη ζωή τους. Όμως όταν υπάρξει ένα πρόβλημα καταρρέουν ως χάρτινοι πύργοι. "Ενδον σκάπτετε" λοιπόν.

Λέγοντάς σας αυτό μου ήρθε στο μυαλό κι ένα ακόμη παράδειγμα. Στο μοναστήρι της μετανοίας μου αν και γεννημένος στην πόλη των Αθηνών και χωρίς γνώση των γεωργικών εργασιών είχα αναλάβει το διακόνημα να σκάβω για να φυτεύσω μαζί με έναν εργάτη και ορισμένους φοιτητές που εθελοντικά μας βοηθούσαν ελιές και άλλα δένδρα. Θυμάμαι λοιπόν τον εργάτη ο οποίος ήξερε από φυτέματα, που μας έλεγε να σκάψουμε βαθιά τους λάκκους για να αναπτυχθούνε τα δένδρα και να μην ξεραθούνε ή να μην παρασυρθούνε από το νερό. Ήθελε κόπο και ιδρώτα πολύ το σκάψιμο το βαθύ, όταν μάλιστα βρίσκαμε πέτρες που έπρεπε να αφαιρέσουμε για να προχωρήσουμε το σκάψιμο. Μου έλεγε ο εν λόγω εργάτης για το φύτεμα των ελιών λ.χ. πως τρεις λάκκους είχε ανοίξει όλη την ημέρα σε βραχώδες μάλιστα έδαφος, τόσο βαθείς τους έκανε. Όμως μόνο έτσι θα πετύχαινε το φύτεμα, θα αναπτύσσονταν τα δένδρα και θα καρποφορούσαν. Αυτά μεταφέρετε τα στις ψυχές σας. Σκάψτε βαθιά, παιδιά μου, βγάλτε από τις ψυχές σας κάθε πέτρα που εμποδίζει σ' αυτές το φύτεμα του Χριστού μας και να είσθε βέβαιοι ότι θα είσθε ευλογημένοι από την καρποφορία μέσα σας του Αγίου Πνεύματος.

Το δεύτερο σύνθημα το έχει γράψει ο Απόστολος Παύλος στον μαθητή του Τιμόθεο. Του έγραψε πως ό,τι βρίσκεται στη Γραφή είναι εμπνευσμένο από το Πνεύμα του Θεού και είναι ωφέλιμο για τη διδασκαλία της Αλήθειας, για τον έλεγχο της πλάνης, για τη διόρθωση των λαθών για τη διαπαιδαγώγηση σε μια ζωή όπως τη θέλει ο Θεός, ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι τέλειος και καταρτισμένος για κάθε καλό έργο (Τιμ. Β' γ' 16). Ο Κύριος μας Ιησούς Χριστός μας θέλει τελείους, μας θέλει αγίους αν και ζούμε σε έναν κόσμο υλιστικό και πολλές φορές απάνθρωπο. Στην ίδια επιστολή του ο Απόστολος Παύλος περιγράφει τους δύσκολους καιρούς των εσχάτων ημερών. Στις κοινωνίες τότε οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς τους, αχάριστοι, ασεβείς, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, άσωτοι, άγριοι, εχθροί του καλού, προδότες, αυθάδεις, φουσκωμένοι από εγωισμό, που θα αγαπάνε πιο πολύ την ηδονή από τον Θεό, που θα δείχνουν ότι έχουν ευσέβεια, αλλά που θα έχουν αρνηθεί τη δύναμη της με τις πράξεις τους. Σ' αυτές τις κοινωνίες και εμείς και εσείς παιδιά μου καλούμεθα από τον Απόστολο των Εθνών και ιδρυτή της Εκκλησίας της Ελλάδος να συμπορευθούμε μαζί του και μαζί με τον Απόστολο Τιμόθεο στη διδασκαλία, στον τρόπο ζωής, στους σκοπούς, στην πίστη, στη μακροθυμία, στην αγάπη, στην υπομονή (αυτ. γ' 1-10).

Περιέγραψα με λίγα λόγια τις βάσεις και τα εφόδια που πρέπει να έχετε στη ζωή σας για να είσθε πετυχημένοι ως επιστήμονες θεολόγοι και ως χριστιανοί. Επιτρέψτε μου τώρα να περιγράψω πιο συγκεκριμένα την κατάσταση στην οποία ζούμε και οφείλουμε να είμαστε άνθρωποι τέλειοι και καταρτισμένοι για κάθε καλό έργο. Και η Ρουμανία σε λίγα χρόνια θα είναι πλήρες μέλος της Ενωμένης Ευρώπης. Η πορεία μας θα είναι κοινή και μαζί πρέπει να είμαστε η ζωντανή μαρτυρία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού στους αδελφούς μας της Γηραιάς Ηπείρου. Τον καιρό αυτό συζητείται και πάλι αν στο Προοίμιο του Συντάγματος της Ε.Ε. πρέπει να υπάρχει αναφορά στην Χριστιανική Κληρονομιά και Παράδοση της Ευρώπης.

Ήδη όσοι αρνούνται αυτήν την αναφορά αποδεικνύεται ότι είναι περισσότεροι τόσο στη Συνέλευση, η οποία υπό την προεδρία του πρ. Προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας κ. Βαλερύ Ζισκάρ Ντ' Εσταίν ετοίμασε το κείμενο του Συντάγματος, όσο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο με ψήφισμα του τον περασμένο Σεπτέμβριο απέρριψε πρόταση να υπάρχει αυτή η αναφορά. Είναι πάντως βέβαιο και σύμφωνα με πρόσφατες δημοσκοπήσεις ότι η πλειοψηφία των ευρωπαίων πολιτών διαφωνεί με τους αντιπροσώπους της. Πρόκειται για ένα λυπηρό γεγονός, διότι δείχνει ότι ένα μεγάλο μέρος των εκπροσώπων των ευρωπαίων πολιτών στα όργανα της Ε.Ε. είναι επηρεασμένο τόσο από μία εκκοσμικευμένη περίοδο της εκκλησιαστικής ιστορίας της Δύσης κατά το παρελθόν, όσο και από ιδεολογικές προκαταλήψεις.

Η αναφορά στο Προοίμιο της χριστιανικής κληρονομιάς και παράδοσης της Ευρώπης για εμάς είναι μία απλή και απολύτως αντικειμενική αποτύπωση της ιστορικής πραγματικότητας. Η αναφορά του Ευρωπαίου στο παρελθόν του δεν σημαίνει ότι του δεσμεύει το μέλλον, κάθε άλλο. Πρόκειται ελπίζω περί αθέλητης συγχύσεως ότι η αναφορά στην χριστιανική κληρονομιά της Ευρώπης σημαίνει μελλοντική μετάβαση στη θεοκρατία… Απλώς εμείς πιστεύομε ότι η αναφορά αυτή επισημαίνει στον Ευρωπαίο πολίτη τις ορίζουσες της πορείας του και του υπενθυμίζει την ταυτότητα του. Λέγεται ότι με το να υπάρχει αυτή η αναφορά αποκλείει στο μέλλον την είσοδο στην Ε.Ε. κρατών στα οποία η πλειοψηφία είναι αλλόθρησκοι πολίτες. Ούτε αυτό σημαίνει. Αν τα κυρίαρχα όργανα της Ε.Ε. αποφασίσουν την ένταξη κάποιου αλλόθρησκου λαού αυτά θα έχουν λάβει την απόφαση και θα έχουν την ιστορική ευθύνη. Αλλά αυτό είναι τελείως ανεξάρτητο από το να έχουμε αυτογνωσία για το τι μας ενώνει ως Ευρωπαίους πολίτες, που κυρίως είναι οι χριστιανικές μας ρίζες.

Ένα άλλο σημείο που θα ήθελα να επισημάνω στην αγάπη σας είναι ότι είναι γνωστό ότι έχουμε εισέλθει στην εποχή της Παγκοσμιοποίησης. Εμείς είμαστε εναντίον της μετατροπής των ανθρώπων σε μία άμορφη μάζα. Ο κάθε άνθρωπος για εμάς τους Χριστιανούς είναι κάτι το μοναδικό και το ανεπανάληπτο και αξίζει περισσότερο από όλους τους θησαυρούς της Γης. Αυτός ο άνθρωπος πρέπει να είναι ελεύθερος, γι' αυτό και υπεύθυνος για τις πράξεις του. Δεν πρέπει να μαζοποιείται, γιατί τότε χάνει την ανθρωπιά του και μετατρέπεται σε αγέλη. Το ίδιο και σε επίπεδο λαών εντός της Ε.Ε. είμαστε υπέρ του να διατηρήσουν την ιδιοπροσωπία τους, τα ήθη και τα έθιμα τους, τη γλώσσα τους, την Πίστη τους, την Κληρονομιά και Παράδοση τους. Από το να υπάρχει ένας πίνακας με ένα χρώμα, όσο και ωραίο κι αν είναι αυτό και με ό,τι υλικό κι αν φτιάχτηκε εμείς προτιμάμε το ψηφιδωτό με τις πολλές ψηφίδες, που δημιουργούν έναν υπέροχο σε αρμονία και ομορφιά πίνακα.

Ένα ακόμη στοιχείο. Στην Ευρώπη υπάρχει η τάση να επικρατήσει το ουδέτερο θρησκευτικά κράτος (etat laique) και η Εκκλησία να περιθωριοποιηθεί. Είναι πάντως ευχάριστο το γεγονός ότι στο νέο Σύνταγμα καθορίζεται ότι οι σχέσεις Πολιτείας και Εκκλησίας δεν προσδιορίζονται σε κεντρικό επίπεδο αλλά από κάθε κράτος - μέλος χωριστά, αναλόγως της παράδοσης του. Κατά την άποψη μας είναι λάθος η περιθωριοποίηση της Εκκλησίας, διότι σε όλα τα χριστιανικά κράτη της Ευρώπης αποτελεί την ηθική βάση και τον συνεκτικό ιστός τους. Και ο Χριστιανισμός, όπως τον πιστεύουμε και τον βιώνουμε εμείς οι Ορθόδοξοι, δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική, επιθυμεί τους διακριτούς ρόλους με το Κράτος, αλλά παράλληλα θέλει την ελευθερία να βοηθεί και να υπηρετεί τον άνθρωπο, τον κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από φυλή ή θρήσκευμα.

Η περιθωριοποίηση που επιδιώκεται του Χριστιανισμού οδηγεί σε νέες δυσάρεστες καταστάσεις την Ευρώπη. Διότι εμείς οι Χριστιανοί έχοντας με τους φορείς της κρατικής εξουσίας την ίδια πολιτισμική Παράδοση, έχοντας την εμπειρία κι έχοντας επιζήσει διωγμών και βασάνων γνωρίζουμε και πιστεύουμε ότι της Εκκλησίας "και πύλαι Αδου ου κατισχύσουσι" και προσαρμοζόμαστε κατά το δυνατόν στις συνθήκες και συνεχίζουμε το έργο μας, έστω με δυσχέρειες. Όμως τα ευρωπαϊκά κοσμικά κράτη περιθωριοποιώντας τον Χριστιανισμό αφήνουν ένα κενό που επιδιώκουν να καταλάβουν πιστοί άλλων θρησκειών και να μπουν αυτοί στο κέντρο της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Διότι οι αλλόθρησκοι που έχουν εγκατασταθεί σε χώρες της Ευρώπης είναι φυσιολογικό να θέλουν να διατηρήσουν τις θρησκευτικές αρχές και συνήθειες τους και στα ουδέτερα θρησκευτικά κράτη. Η κρίσιμη για το μέλλον της Ευρώπης κατάσταση αντιμετωπίζεται με μία ουτοπία, μία ψευδαίσθηση θα έλεγα, ότι δηλαδή θα επιβληθεί η ίδια συμπεριφορά με τους Χριστιανούς και στους αλλόθρησκους. Αυτό σημαίνει ότι δεν γνωρίζουν οι υπεύθυνοι για τις αποφάσεις τη διδασκαλία των άλλων θρησκειών. Εμείς είμαστε υπέρ του διαλόγου και της καταλλαγής μεταξύ των θρησκειών και υπέρ της αγάπης προς όλους. Αλλά άλλο αυτό και άλλο να περιθωριοποιείται στη χριστιανική Ευρώπη ο χριστιανισμός και το κενό του να καταλαμβάνουν άλλες θρησκείες, λόγω ιδεολογικών αντιλήψεων των κυβερνώντων, ή λόγω ανεπαρκούς γνώσεως της ιστορίας και της θρησκειολογίας. Χωρίς μάλιστα να υπάρχει καν το αίτημα για ίση μεταχείριση του Χριστιανισμού σε χώρες, όπου απαγορεύεται επί ποινή φυλακίσεως να κάνει ο Χριστιανός ακόμη και τον Σταυρό του ή να φορεί Σταυρό στο στήθος του.

Για την ευρωπαϊκή κοινωνία σήμερα αν με ρωτούσε κάποιος ποιά είναι τα δύο πιο βασικά της χαρακτηριστικά θα απαντούσα η λογικοκρατία και η αδιαφορία σε συνδυασμό με τον ατομισμό και τον εγωκεντρισμό. Ο αδελφός μας της Δύσης νομίζει ότι όλα μπορεί να τα λύσει με τη λογική, που στην πραγματικότητα είναι απλή φαντασίωση. Πάντοτε η λογική του ισχυροτέρου επικρατεί, όταν δεν υπάρχει αγάπη και δικαιοσύνη. Και έχοντας πολλοί άνθρωποι εξοβελίσει από τη ζωή τους κάθε τι το μεταφυσικό κι έχοντας ξεχάσει το μυστήριο της ζωής έχουν γίνει τελείως επίπεδοι. Έτσι, ό,τι κι αν κάνουν τίποτε δεν τους γεμίζει. Νομίζουν πως με το να ακούνε μουσική ή να επισκέπτονται εκθέσεις ζωγραφικής ή να διαβάζουν βιβλία τσέπης ότι διαφέρουν από τα άλογα ζώα. Ακόμα χειρότερα πιστεύουν πως είναι "απελευθερωμένοι" όταν υποκύπτουν στα πάθη τους και μάλιστα όταν τα επιβάλλουν ως φυσιολογικά στην κοινωνία. Και για να λησμονήσει την τραγωδία της ζωής τους αδιαφορούν για τον πλησίον, είτε είναι γονεύς είτε παιδί, είτε αδελφός, αδιαφορούν για τον γείτονα, και κοιτάζουν το στενό τους συμφέρον για να περνάνε καλά. Τίποτε άλλο δεν τους ενδιαφέρει εκτός από τον εαυτόν τους. Είναι η προσωποποίηση του άφρονος πλουσίου της παραβολής.

Στην κοινωνία που εμείς οι μεγαλύτεροι σε ηλικία σας έχουμε διαμορφώσει καλείσθε να ζήσετε κι εσείς, οι Ορθόδοξοι νέοι και νέες της Ρουμανίας, φοιτητές της Θεολογίας όπως και οι αδελφοί σας, νέοι και νέες της Ελλάδος και όλων των χωρών της Ευρώπης. Εφόδια σας πλην της θύραθεν γνώσης και εμπειρίας και η πνευματική σας ζωή. Σκάψτε βαθιά στους εαυτούς σας και βιώστε την αγιότητα. Τότε θα είσθε ελεύθεροι και θα αποτελείτε μαρτυρία Ιησού Χριστού. Σκεφθείτε ότι οι Άγιοι Απόστολοι ξεκίνησαν από ένα σημείο της παντοδύναμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ήσαν μάρτυρες Χριστού σε έναν αλλόθρησκο και εχθρικό κόσμο. Και όμως ανέτρεψαν την κυριαρχία του κόσμου και έφεραν το Φως της Αλήθειας στην ανθρωπότητα. Ήσαν απλοϊκοί ψαράδες, φωτισμένοι όμως με την Χάρη του Θεού και το Αγιον Πνεύμα και είχαν Πίστη βαθιά και ζέουσα. Οι συνθήκες για εσάς σήμερα είναι καλύτερες από τότε. Μόνο η Πίστη "ως κόκκον σινάπεως" (Ματθ. ιζ' 20) πρέπει να αποκτηθεί και τότε όλα είναι δυνατά. Ο μέγας ιστορικός Στήβεν Ράνσιμαν είχε πει ότι ο 21ος αιώνας θα είναι στην Ευρώπη ο αιώνας της Ορθοδοξίας, η οποία διατηρεί αμόλυντη τη Διδασκαλία του Χριστού, μακριά από κάθε εκκοσμίκευση. Από εμάς και ιδιαίτερα από εσάς τους νέους εξαρτάται αυτή η σκέψη του Ράνσιμαν να γίνει πραγματικότητα. Γι' αυτό και πρέπει χωρίς έπαρση αλλά και χωρίς δουλικότητα, αλλά μόνο με αγάπη και ταπεινοφροσύνη να συνομιλούμε με τους ετεροδόξους αδελφούς μας. Πρέπει να κρατούμε ανοικτές τις γέφυρες μαζί τους και να αποτελούμε γι' αυτούς μαρτυρία Χριστού.

Εύχομαι σε όλους σας καλή πρόοδο. Ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός δια πρεσβειών της Υπεραγίας Θεοτόκου και της Μεγαλομάρτυρος Αγίας Παρασκευής να σας σκέπει, να σας ευλογεί και να σας αγιάζει. Και να έχετε πάντοτε μέσα στις ψυχές σας την Αλήθεια, ότι όταν βιώσετε πρώτα και κύρια τη Βασιλεία του Θεού, τότε όλα τα υπόλοιπα θα προστεθούν στη ζωή σας. Αμήν.-

Πηγή: ecclesia.gr

Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χριστοδούλου: FUTURUM

Ομιλία στο Πανεπιστήμιο του Ιασίου, την 1η Ιουνίου 2003

Aξιότιμε κύριε Πρύτανη,

αξιότιμοι κύριοι καθηγητές,

κυρίες και κύριοι,

αγαπητοί μου νέοι, καύχημα και ελπίδα μας,

Αισθάνομαι ιδιαίτερη συγκίνηση μιλώντας στο Πανεπιστήμιό σας, στην πόλη όπου άνθισε στα χρόνια της σκλαβιάς ελληνική σχολή. Περάσαμε μαζί, τότε, χρόνια πέτρινα, χρόνια διωγμών και θανάτου και πόνου. Η ελευθερία έμενε κρυμμένη σαν χόβολη μέσα στην ψυχή των πατέρων σας, και των Ελλήνων που ζούσαν εδώ μαζί σας, και χάρις στη φιλοξενία σας. Χρόνια που η μόρφωση ήταν σπάνιο αγαθό, και πληρωνόταν με ακριβό τίμημα, άλλοτε με διωγμό κι άλλοτε με την ίδια τη ζωή του ανθρώπου. Χρόνια που οι μνήμες τους χαράχτηκαν με τον σουγιά στο μάρμαρο της καρδιάς. Είθε η σημερινή μου ομιλία να είναι απόδοση τιμής στη μνήμη των πατέρων σας που τύλιξαν με το κουκούλι της στοργής τους την Ελληνική Σχολή, τους καθηγητές και τους μαθητές της.

Αγαπητοί μου,

μιλώντας στο Πανεπιστήμιο της Κραϊόβα προ ημερών, έθεσα το θέμα: τί εννοούμε λέγοντας πως η Ευρώπη είναι δημιούργημα του χριστιανισμού. Έδειξα, στο σύντομο χρόνο που παρέχει μία ομιλία, ότι ο χριστιανισμός δημιούργησε τον Ευρωπαίο άνθρωπο, χάρις στο γεγονός ότι του έδινε ταυτότητα ισότιμης συμμετοχής του σε μία κοινοπολιτεία, τη respublica christiana, την οποία συνέθετε η κοινή πίστη, η κοινή αντίληψη περί δικαίου και η κοινή παιδεία.

Πράγματι, πριν τον χριστιανισμό η λέξη Ευρώπη δεν ήταν παρά μόνον γεωγραφική έννοια, δεν δήλωνε παρά μόνον έναν χώρο. Στην αρχή αυτό ήταν το όνομα μιας περιοχής της Ελλάδος, γνωστής και ως Ήπειρος. Ο πρώτος γεωγράφος Εκαταίος ο Μιλήσιος, ονόμασε Ευρώπη την περιοχή που αρχίζει από τις εκβολές του Δούναβη και λήγει στην Ιβηρική χερσόνησο.

Για πρώτη φορά απαντάται η λέξη Ευρώπη όχι απλώς ως γεωγραφική έννοια, αλλά ως ενιαίο μόρφωμα, σε κείμενο του εξαιρετικά φιλομόναχου εκκλησιαστικού συγγραφέα Σουλπίκιου Σεβήρου, τον 4ο αιώνα: αφού εκφράσει τον θαυμασμό του για τους ασκητές της Ανατολής, προσθέτει πως «η Ευρώπη μας βρήκε και αυτή τη θέση της στην οικονομία της σωτηρίας μέσω των αγίων της».

Αλλά θα έπρεπε να περάσουν κι άλλοι αιώνες, να έχει θριαμβεύσει ο χριστιανισμός, και να έχει εργασθεί για να σχηματισθεί η Ευρώπη ως ιδιαίτερη οντότητα. Περίπου το 950 μ.Χ., ο αυτοκράτωρ Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος μιλά για τη Ευρώπη με το καμάρι που έχουμε μιλώντας για την πατρίδα μας: «Δίκαιον εστί προκατάρχειν της Ευρώπης γης το Βυζάντιον, την νυν ούσαν Κωνσταντινούπολιν, επεί και πόλις εστί βασιλεύουσα του τε κόσμου παντός υπερέχουσα». Και προσθέτει: «αρχήν δε της Ευρώπης εγώ τίθημι, επεί και αυτό το Βυζάντιον της Θράκης εστί μέρος το κάλλιστον και τιμιώτατον».

Ήταν λοιπόν συνείδηση, στα χρόνια του Μεσαίωνα, ότι η Ευρώπη αποτελεί όχι έναν χώρο αλλά το σπίτι μας. Ωστόσο, σε ώρες απειλής ή συγκρούσεων παρουσιάζεται μπρός μας η διαφορετικότητα, γίνεται εναργής η ταυτότητά μας. Δεν γεννιέται η ταυτότητά μας τις ώρες αυτές, όπως υποστηρίχθηκε, αλλά παρουσιάζεται ανάγλυφη. Έτσι εξηγείται γιατί η Ευρώπη συνειδητοποίησε την ιδιαίτερη οντότητά της κυρίως με την απειλή του Ισλάμ.

Υποστηρίζουν σήμερα ορισμένοι διανοούμενοι και πολιτικοί που αγωνίζονται να αποτινάξουν την κληρονομιά του χριστιανισμού, ότι πάντως η ταύτιση χριστιανισμού και ευρωπαϊκού πνεύματος υπήρξε, εάν υπήρξε, μόνον τον Μεσαίωνα, και ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει να κάνει τίποτε με αυτό, αφού είναι δημιούργημα της Αναγέννησης. Κι όμως, με την ίδια άνεση του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, ο Πάπας Πίος ο Β΄, το 1458, θα παρατηρήσει ότι η Άλωση της Κωνσταντινούπολης έδειξε ότι το Ισλάμ «επιτίθεται κατά της ίδιας της Ευρώπης, που σημαίνει κατά της πατρίδας μας, κατά της ίδιας της εστίας μας».

Ας προσθέσω εδώ ότι το 1458 ήταν προχωρημένη Αναγέννηση, κι ο Πίος ο Β΄, πριν γίνει Πάπας ήταν ένας από τους λογίους της, ο Αινίας Σίλβιος Πικολομίνι. Ένας άλλος χαρακτηριστικός εκπρόσωπος της Αναγέννησης, ο Φραγκίσκος Βάκων, έγραφε το 1623 τη φράση «Εμείς οι Ευρωπαίοι», και βέβαια ένιωθε πως έγραφε κάτι που το συμμεριζόταν γύρω του ο κόσμος. Κανείς ίσως δεν εκφράζει αυτή την ταυτότητα τόσο καλά, όσο ο μεγάλος χαρτογράφος Αβραάμ Ορτέλιους, που στην «Γεωγραφική του Εγκυκλοπαίδεια», το 1578, γράφει στο λήμμα Χριστιανοί: «Για το Χριστιανοί, ίδε Ευρωπαίοι». Διερωτώμαι, αν ο 16ος αιώνας του Ορτέλιους δεν είναι Αναγέννηση, που προσπαθούν να βρουν την Αναγέννηση οι σημερινοί αντιχριστιανοί του Ευρωκοινοβουλίου;

Bεβαίως, το ευρωπαϊκό τοπίο δεν υπήρξε ένας ενιαίος χώρος όπου η χριστιανική Εκκλησία εργαζόταν για την ένταξη και ένωσή του μέσα στο δικό της πολιτειακό ιδεώδες. Δυστυχώς, το ευρωπαϊκό τοπίο σχίζεται από μεγάλα σεισμικά χάσματα. Η Εκκλησία, ως ιστορική παρουσία, δεν μπόρεσε πάντοτε να μένει και να δρά μακριά από το φρόνημα του κόσμου. Δεν μπόρεσε πάντοτε να κρατηθεί μακριά από τις πιέσεις της εξουσίας. Στη Δυτική Ευρώπη μάλιστα, η Εκκλησία έγινε η ίδια εξουσία, με αποτέλεσμα να εκθρέψει ένα καταστροφικό αντιεκκλησιαστικό πνεύμα. Κι έτσι, μολονότι αγωνιζόταν να δημιουργήσει μια κοινωνία αλληλεγγύης, μια οικουμενική πολιτεία όπου όλα τα έθνη θα ζούσαν σε ειρήνη και ασφάλεια, η ίδια η Εκκλησία μεθόδευσε χάσματα ή συνεργάστηκε στην παραγωγή τους.

Κάθε άνθρωπος της Εκκλησίας αισθάνεται πόνο για όσα προκαλεί, αιώνες τώρα, το Σχίσμα ανάμεσα στη Ρώμη και την Ορθοδοξία. Δεν μιλώ ειδικά για το Σχίσμα του 1054. Το Σχίσμα είχε αρχίσει να δημιουργείται από πολύ παλαιότερα, και με διάφορους τρόπους. Οι συνέπειές του όμως δεν ήσαν μόνο ατελεύτητες θεολογικές αντεγκλήσεις, ή κάποιες «προστριβές των παπάδων», ως ελέχθη. Το Σχίσμα έφερε συμφορές στους λαούς της Ευρώπης, και συνεχίζει ακόμη να τραυματίζει την πορεία τους. Δεν νομίζω ότι έχει μέχρι σήμερα γραφεί μια ειλικρινής και διεισδυτική ιστορία των όσων δεινών έχει προκαλέσει το Σχίσμα στην Εκκλησία, στην κουλτούρα και τη ζωή των Ευρωπαίων. Αλλά είναι βέβαιο πως όταν γραφεί, θα βοηθήσει όλους να συνειδητοποιήσουμε πόσο θανάσιμο αμάρτημα είναι.

Δεν θα αναφερθώ εδώ στις εκκλησιολογικές διαστάσεις του Σχίσματος. Θα μείνω επικεντρωμένος αυστηρά στο θέμα της ομιλίας μου, αλλά θα πρέπει να θυμίσω ότι το Σχίσμα, και όταν ακόμη επωάζετο και όταν αργότερα βγήκε από το αβγό του φιδιού, οδήγησε στην ολέθρια διάκριση της Ευρώπης σε ανατολικό και δυτικό κόσμο, στην υποτίμηση και περιφρόνηση του ενός κόσμου προς τον άλλον, που κατέληξε σε πολέμους και καταστροφές.

Η διάκριση της Ευρώπης σε δύο κόσμους άρχισε με το χάσμα ανάμεσα στο Βυζάντιο και τη Δύση. Οι Δυτικοί ονόμασαν τους εαυτούς των Ευρωπαίους, ωσάν οι άλλοι λαοί να μην ήσαν. Και όμως, το κράτος του οποίου ο αρχηγός υπέγραφε μέχρι του τέλους ως «Βασιλεύς και αυτοκράτωρ των Ρωμαίων», δεν λεγόταν από κανέναν Βυζάντιο ή Βυζαντινή Αυτοκρατορία, παρά μόλις το 1562, από τον Jeronymus Wolf στη Γερμανία. Και σημείωσα με ιδιαίτερη ικανοποίηση ότι κορυφαίος ιστορικός των ημερών μας εζήτησε να επανενταχθεί το Βυζάντιο στη γενική ιστορία της Ευρώπης. Θα πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε ότι αυτό το κράτος, υπήρξε η πρώτη χριστιανική κοινοπολιτεία της Ευρώπης, στηριγμένη στο ρωμαϊκό δίκαιο και έχουσα ελληνική παιδεία. Έτσι, το Βυζάντιο υπήρξε ο θεμελιωτής της χριστιανικής Ευρώπης.

Μέσα στα πλαίσια της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, η Εκκλησία μπόρεσε να διδάξει την οικουμενική αντίληψη. Αν και σημειώθηκαν εισβολές και εγκαταστάσεις λαών μέ-σα στην αυτοκρατορία, αν και δεν ήταν σπάνιες οι μαζικές μετακινήσεις ολόκληρων λαών από τον ένα χώρο της αυτοκρατορίας σε άλλον, δεν έχουμε καμιάν ένδειξη φυλετικής σύγκρουσης: η Εκκλησία αντιμετώπιζε όλους τους λαούς με την ίδια αγάπη, και φρόντιζε για την ένταξη των καινουργιοφερμένων.

Αλλά αυτό δεν μπόρεσε να γίνει στη Δυτική Ευρώπη. Καθώς ήταν απασχολημένη η Εκκλησία της Ρώμης με την απόκτηση κοσμικής εξουσίας, δεν είχε τη δύναμη να διδάξει τους λαούς την αμοιβαία ειρηνική αποδοχή. Έτσι, κατά τη διάρκεια του πρώιμου Μεσαίωνα ήδη, τα κείμενα της εποχής μιλούν για το άσβεστο μίσος μεταξύ των Ιταλών και Γερμανών, και κυρίως μεταξύ Φράγκων και Γερμανών – μίσος το οποίο κόστισε πολλές συγκρούσεις μέσα στους αιώνες, πριν καταλήξει στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους.

Το αρχικό Σχίσμα μεταξύ Ορθοδοξίας και Ρώμης, ακολούθησαν και άλλα, με κυρίαρχο το ρήγμα ανάμεσα στον καθολικό νότο και τον προτεσταντικό βορρά. Οι θρησκευτικοί πόλεμοι που ακολούθησαν, προκάλεσαν νέες πληγές στο σώμα της Ευρώπης, που οδήγησαν στον κατακερματισμό της. Και δεν είναι άμοιρο σημασίας το γεγονός ότι ο Δυτικός Ευρωπαίος αφέθηκε από την Εκκλησία μόνος, και μετέτρεψε την ευλογημένη αγάπη προς την πατρίδα σε ιδεολογία: ο εθνικισμός, αυτός ο δολοφόνος των λαών της Ευρώπης, είναι παιδί του δυτικού κόσμου, παιδί ενός χριστιανικού κόσμου που μεγάλωσε χωρίς η Εκκλησία να του διδάσκει, μαζί με την αγάπη στην πατρίδα την οικουμενικότητα.

Αποτελεί για όλους εμάς ένα πολύτιμο μάθημα, το γεγονός ότι μέσα στην καρδιά του πολέμου, οι ομάδες εθνικής αντίστασης στις οποίες μετείχαν χριστιανοί, έθεσαν ως καθήκον όχι μόνο τη συντριβή του ναζισμού, αλλά και την υπέρβαση του μίσους μεταξύ των λαών. Κι έτσι, ενώ ακόμη η αντίσταση μαχόταν κατά των Γερμανών, ταυτόχρονα οργάνωνε την μεταπολεμική Ευρώπη απαιτώντας την ένωσή της, μέσα στην οποία ζητούσε να μετέχουν ισότιμα και οι Γερμανοί αντίπαλοι. Το αίτημά τους το δέχθηκαν και άλλες προσωπικότητες της Αντίστασης, και οδήγησε στη Διακήρυξη της Αντιστασιακής Διάσκεψης της Γενεύης στις 20 Μαίου 1944, στην οποία μετείχαν και Γερμανοί αντιναζιστές. Το ψυχικό σθένος αυτών των ανθρώπων, η δύναμή τους να μάχονται για την ελευθερία χωρίς να χρειάζονται το εθνικιστικό μίσος, είναι για μας φωτεινό παράδειγμα. Επιτρέψτε μου να πω εδώ, τιμώντας τη μνήμη τους, και αναγνωρίζοντας ότι πάλαιψαν για την ελευθερία και την αξιοπρέπεια όχι μόνο των λαών τους αλλά όλων των Ευρωπαίων, ότι οι άνθρωποι αυτοί, βρέθηκαν επί κεφαλής του αιτήματος για την χριστιανική κοινοπολιτεία.

Eις πείσμα των αναθεμάτων και της εχθρότητος, χάριτι Κυρίου, το μεγάλο και καταστροφικό Σχίσμα δεν υπήρξε ποτέ πλήρες.

Αν η εν τη ιστορία Εκκλησία έμενε παγιδευμένη στο Σχίσμα, τότε η Ευρώπη, ως μόρφωμα της Εκκλησίας, θα είχε σβύσει. Τα στίφη των βαρβάρων δεν γνωρίζουμε αν θα είχαν γίνει κράτη, ή θα έμεναν ό,τι ήσαν έως το βάπτισμά τους στον χριστιανισμό, κι ότι έμεναν, άλλωστε, επί αιώνες στην Ασία: ορδές βίαιες, μάστιγες αδικίας και λεηλασίας, γενναίες αλλά και απάνθρωπες. Για τη Δυτική Ευρώπη, υπήρξε πράγματι καθοριστικό ιστορικό γεγονός η βάπτιση του πρώτου βάρβαρου βασιλέα, του Φράγκου Κλόβις, το 496. Από τότε αρχίζει η πορεία ένταξης των βαρβάρων και η μετατροπή τους σε Ευρωπαίους. Για τον Ορθόδοξο κόσμο τα πράγματα ήσαν διαφορετικά, αφού η ρωμαϊκή παράδοση, που υιοθέτησε ο Θεοδόσιος, ήταν να χτυπά τους εχθρούς όσο πολεμούν, αλλά και να τους εντάσσει στον κόσμο της αμέσως μόλις γαληνεύουν.

Αν η εν τη ιστορία Εκκλησία έμενε παγιδευμένη στο Σχίσμα, τότε η Ευρώπη θα είχε πεθάνει πριν ακόμη γεννηθεί. Διότι η Εκκλησία της Ρώμης, παρά τις κοσμικές της επιδιώξεις, πάντως, δεν έπαυε μέσα στους αιώνες να έχει και να προβάλλει ως υπόδειγμα το Corpus Juris Civilis, δηλαδή την νομοθεσία του Ιουστινιανού. Με αυτήν κατάφερε να διδάξει τους βαρβάρους ότι ο Νόμος είναι μεγαλύτερης σημασίας από το Κράτος, αφού το Κράτος θεμελιώνεται πάνω στον Νόμο, και ο Νόμος δεν πεθαίνει μαζί με τον Ηγεμόνα, ούτε καν μαζί με το Κράτος. Κατάφερε, με δύο λόγια, να διδάξει τους ηγεμόνες ότι αυτό που μπορούσαν να κάνουν είναι μόνο να παραβούν τον νόμο, όχι όμως να μην τον αναγνωρίζουν – ο ηγεμόνας μάθαινε ότι η παράβαση του νόμου είναι και γι αυτόν ακόμη αμάρτημα . Με τον τρόπο αυτόν, η Εκκλησία της Ρώμης έσπρωξε τους βαρβάρους να ιδρύσουν «χριστιανικά κράτη» κατά το πρότυπο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, και να μην αρνούνται την επικυριαρχία του κανόνος δικαίου.

Εάν η εν τη ιστορία Εκκλησία έμενε παγιδευμένη στο Σχίσμα, τότε η Ευρώπη δεν θα είχε προλάβει ούτε να αναπνεύσει, διότι η επικοινωνία των δύο «κόσμων» της θα είχε διακοπεί και εμποδισθεί σε βαθμό που δεν είχε ξαναζήσει έως τότε ο κόσμος. Αλλά η επικοινωνία υπήρχε. Τα ελληνικά αντιμετωπίζονταν πάντοτε ως lingua sacra, η ελληνομάθεια ήταν πάντοτε απόδειξη πραγματικής μορφώσεως, και η λεγόμενη missa graeca δεν έπαψε ποτέ να ψάλλεται στη Δύση. Γραμματικές της ελληνικής υπήρχαν αρκετές. Ελληνικά χειρόγραφα, συγκέντρωναν όλα τα αξιόλογα μοναστήρια και οι μεγάλες βιβλιοθήκες. Οι μορφωμένοι του Μεσαίωνα είχαν τρόπους να επικοινωνούν και να συνεργάζονται, παρά το Σχίσμα. Έτσι, η ελληνική παιδεία δεν έπαψε ποτέ να είναι και στη Δύση αν όχι κάτι σύνηθες πάντως κάτι επιθυμητό ως αγαθό. Τα ελληνικά Γράμματα δίδασκαν, ακόμη κι όταν έλειπαν, γράφει ένας κορυφαίος διδάσκαλος.

Mήπως όμως ο χριστιανισμός, είναι μεν ο δημιουργός της Ευρώπης, αλλά αποτελεί πιά παρελθόν; Τί έχει πλέον να προσφέρει στη σημερινή Ευρώπη, που δεν υπάρχουν πιά βάρβαροι, που έχει ως πολικό της αστέρα τα δικαιώματα του ανθρώπου και τον κανόνα δικαίου, κι όπου η παιδεία είναι υποχρεωτική ως μια ηλικία κι έπειτα ανοιχτή σε όλους;

Αλλά η Εκκλησία είναι στον κόσμο ό,τι η ψυχή στο σώμα· πνοή και ζωή του. Είναι η έκφραση της αγάπης του Θεού και της δωρεάς Του στον άνθρωπο, η πλατειά και περιθάλπουσα αγκαλιά της Παναγιάς, ο ίδιος ο βίος των μελών της, η προσευχή τους στη χαρά και στον πόνο. Ως θεσμός, ως οργανισμός, η Εκκλησία εκφράζει την οικουμενικότητά της καλύπτοντας σύνολο τον βίο του ανθρώπου. Δεν υπάρχει κάποιο κοινωνικό έργο το οποίο αναλαμβάνει η Εκκλησία, επειδή η Πολιτεία δεν θέλει ή δεν μπορεί και επειδή δεν υπάρχουν άλλοι ικανοί θεσμοί. Η Εκκλησία είναι αυτό το ίδιο το γεγονός της κοινότητάς μας. Μεριμνά για μας επειδή εμείς έχουμε μέριμνες και τις καταθέτουμε σ΄αυτήν. Η Εκκλησία δεν μπορεί να μην έχει κοινωνικό έργο, επειδή εμείς δεν διανοούμαστε να πάμε στην Εκκλησία χωρίς να προσευχηθούμε για κάποιους και για κάτι. Η παρέμβαση λοιπόν της Εκκλησίας, είναι το δικό μας χνώτο πάνω στο παγωμένο τζάμι της ανάγκης. Καθώς λέει το τροπάριο, «Ουρανός πολύφωτος η Εκκλησία ανεδείχθη, άπαντας φωταγωγούσα πιστούς».

Μέσα στον ορίζοντα της Εκκλησίας φέρνουμε και σήμερα το πρόβλημά μας. Και μπορούμε να δούμε τι σήμερα μας απειλεί.

Χωρίς χριστιανισμό, η Ενωμένη Ευρώπη δεν θα γίνει μια κοινωνία, αλλά μια εταιρεία. Δεν θα μπορέσει να γίνει τίποτε περισσότερο από ένα καλώς οργανωμένο σύνολο ανθρώπων, που δεν συνδέονται παρά μόνο μέσα στη παγερή λογική των δικαιωμάτων του ατόμου. Στη χριστιανική κοινωνία, οι ανθρώπινες σχέσεις ρυθμίζονται από τον ψυχικό πλούτο, και μόνον όταν αυτός έχει απωλεσθεί, καταφεύγουμε στον νόμο. Στην εταιρία, ο νόμος ορίζει το είδος και τον τρόπο των σχέσεων, ώστε το σύνολο να μένει εύτακτο. Θα μένουμε λοιπόν με την εντύπωση ότι ο εαυτός μας αναπτύσσεται όπως αυτός κρίνει σκόπιμο. Πόση μοναξιά, άραγε, θα χρειάζεται για να γίνει αντιληπτό ότι η ανάπτυξη της προσωπικότητας έξω από την ευλογημένη κοινωνία περιγράφεται στην παραβολή του Ασώτου;

Χωρίς χριστιανισμό, θα καταργηθεί το κοινό πλαίσιο αξιών που τις συμμεριζόμαστε, και θα αντικατασταθεί από την ιδιωτική σφαίρα. Η ηθική μας δεν θα είναι πιά σε θέση να ορίσει τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά θα ορίζεται από αυτά. Πόσος άραγε πόνος θα χρειασθεί για να κατανοηθεί ότι τα δικαιώματα του ανθρώπου δεν είναι ο τρόπος να ζει ο άνθρωπος, ότι ο άνθρωπος ζει μόνον εφ όσον διακονεί, ευτυχεί μόνον όταν χαρίζει και προσφέρει, διότι κι ο ίδιος είναι αποδέκτης ανεκλαλήτου δωρεάς, κι άρα το μέγα δικαίωμα του ανθρώπου είναι η παραίτηση από τα δικαιώματά του, η συνεχής υπέρβασή τους.

Χωρίς χριστιανισμό, ο πνευματικός βίος θα πάψει να έχει προορισμό, και θα ταυτισθεί με τη διασκέδαση, με την απόλαυση και ξεκούραση. Πόσος άραγε πόνος θα χρειασθεί για να το νιώσουμε ότι ο πνευματικός βίος που δεν έχει συνεχή επαφή με την άσκηση δεν είναι αληθής ψυχαγωγία, αλλά είναι πλαδαρότης και ματαιολογία; Και σε ποιά κατάσταση θα χρειασθεί να έλθουμε για να δούμε ότι αυτό που θάπρεπε να είναι η μεγάλη προσφορά και αγαλλίαση πνεύματος, έχει ξεπέσει σε ευχαρίστηση; Που θα χρειασθεί να καταντήσουμε για να το δούμε πιά ότι χωρίς την αφοσίωση και την ιερότητα, η ηδονή είναι οδύνη και η απόλαυση είναι μάχαιρα;

Χωρίς χριστιανισμό, ο άνθρωπος θα μετραπεί σε παραγωγό και εν ταυτώ θύμα της κατανάλωσης. Πόση άραγε στέρηση θα χρειασθεί για να νιώσουμε ότι χωρίς ημέρες νηστείας και απομάκρυνσης από επιθυμίες, ο άνθρωπος δουλώνεται στο άρμα των συνεχώς και μεθοδευμένα αυξανομένων αναγκών; Πόσο δάκρυ πρέπει να χυθεί για να μάθουμε να βλέπουμε ότι αν δεν μπορεί να νιώθει ημέρες απόσυρσης και ημέρες εορτής, ο άνθρωπος γλεντάει ως χοίρος την ίδια του τη βρώμα;

Χωρίς χριστιανισμό, η Ενωμένη Ευρώπη δεν είναι πολιτισμός, αλλά μια διευρυμένη αγορά. Θα είναι ένα εκτροφείο μιας λιπαρής και γκρίζας μάζας.

Η Ευρώπη υπήρξε το όραμά μας. Είναι στο χέρι μας τώρα, να δημιουργήσουμε την Ενωμένη Ευρώπη κι όχι το ενωμένο βουστάσιο.

Δεν ζητούμε να είναι όλοι οι Ευρωπαίοι χριστιανοί. Η ανεξιθρησκεία είναι και δικό μας αίτημα, όχι μόνο των μη χριστιανών. Δεν ζητούμε να κατευθύνει η Εκκλησία την Πολιτεία. Η ανεξαρτησία της πολιτείας από την θρησκεία, είναι και δικό μας αίτημα.

Εκείνο που ζητούμε είναι να μη καταργήσουμε το πρόσωπο της Ευρώπης. Να μη ρημάξουμε την Ευρώπη πετώντας ως άσχετο προς την Ευρωπαϊκή Ένωση τον πολιτισμό της, τις γλώσσες της, τις παραδόσεις της.

Η Εκκλησία δεν ζητάει τίποτε, δεν δρά όπως ένα σωματείο. Η Εκκλησία αγωνιά και προσεύχεται. Και θέλω να μοιραστώ μαζί σας την προσευχή να μη στερηθεί η Ευρώπη το χριστιανικό μας μέλλον. Θέλω να μοιραστώ μαζί σας την προσευχή να μη γίνει ο αγώνας μας για την ένωση της Ευρώπης μια αμαρτία, αλλά μια ευλογία.

Πηγή: ecclesia.gr

Πολύχρωμες στήλες επί τοις εκατό

γράφει ο Παύλος Φουρνογεράκης

 

Στη έκτη δημοτικού μαθαίναμε για το «επί τοις εκατό». Εκεί τις κρύες μέρες του χειμώνα στο μαυροπίνακα της τάξης των μεγάλων, της πέμπτης και της έκτης, ο καλός μας δάσκαλος, ο κυρ-Αντώνης ο Σούρμπης, μάς μύησε στο «επί τοις εκατό». Πού να ξέραμε πόσο η ζωή μας, πλούσια ή φτωχή, εξαρτιόταν από υπολογισμούς «επί τοις εκατό».

Στο σπίτι μας δεν υπ-ακούγαμε σε τέτοιες σχέσεις. Δεν δανειζόμαστε μα ούτε και δανείζαμε «επί τοις εκατό». Ο πατέρας δάνειζε λάδι σε φίλους και συγγενείς χωρίς τόκο «επί τοις εκατό» και δεν του έλαχε γνωριμία με τους «Νόμους» του Πλάτωνα, που καταργούσαν τον τόκο «επί τοις εκατό». Ούτε κι εκλογές κάναμε για να γνωρίζουμε ποσοστά «επί τοις εκατό». Γι αυτό ίσως δεν καταλάβαινα και το «δημοψήφισμα» της χούντας με 98%...

«Μολόγα, γιατί θα τσι φας», μού 'λεγε η μάνα μου, όταν έκανα καμιά κρυφή παιδική αταξία, ποτέ δεν είχα ακούσει για ομόλογα. Το δεκαετές ελληνικό κρατικό ομόλογο κυμαίνεται σήμερα στο 11,4%, δεύτερο στον κατάλογο των 40 πιο αναπτυγμένων χωρών του κόσμου και βρίσκεται πίσω μόνο από το 13,83% του Πακιστάν. Η Ινδία δανείζεται με 8,13%, η Ν. Αφρική με 7,93%, το Περού με 5,52%, η Βραζιλία με 3,60%. Γερμανία, Χονγκ Κονγκ, Σιγκαπούρη, Ελβετία, Ιαπωνία από 0,90% μέχρι 2,40%. Η στήλη δανεισμού «επί τοις εκατό» είχε φτάσει στο μεγαλύτερο ύψος (20%) στα τέλη της δεκαετίας του ΄80, γεγονός που αύξησε δραματικά το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους μέχρι σήμερα. Οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν μπορούν να επικαλεστούν κανένα άλλοθι για τη χρηματοπιστωτική τους πολιτική «επί τοις εκατό».

Τα κερδοσκοπικά επιτόκια «επί τοις εκατό», αειθαλή στο χρόνο βρίσκουν ζωντανές τις ρίζες τους στα βάθη των αιώνων. Οι πνευματικοί σκαπανείς θα τις βρουν όχι μόνο στα δάνεια του 1821 (14%) μα και στην Αθήνα των κερδοσκόπων του 600 π.Χ. Το αίτημα για αναδασμό της γης και κατάργηση των χρεών ορίζει το σοφό νομοθέτη Σόλωνα να οδηγήσει τις στήλες των επιτοκίων στα επίπεδα του 10-12%. Όμοιες οι στήλες επιτοκίων «επί τοις εκατό», ηλικίας 2500 ετών….

Ο Σόλων, με τη «σεισάχθειά» του, μείωσε το ύψος της στήλης της αδικίας «επί τοις εκατό». Ακύρωσε όλες τις κατασχέσεις γης και απελευθέρωσε όλους τους πολίτες που είχαν περιέλθει σε κατάσταση δουλείας. Απαγόρευσε κάθε μελλοντικό δανεισμό «επί σώμασι», μα δεν κατάφερε να αφανίσει επιτόκια δανεισμού «επί τοις εκατό».

Η καπιταλιστική μας εποχή μετρά την κατανάλωση με στήλες «επί τοις εκατό». Η ευτυχία και η δυστυχία μετριούνται με ποσοστά «επί τοις εκατό». Η ψηφιακή μας εποχή ανυψώνει στήλες αναξιοπαθούντων «επί τοις εκατό», χρεωκοπίες και κατασχέσεις «επί τοις εκατό», τοκογλυφία, ανεργία και δουλεία «επί τοις εκατό». Η χώρα ετερονομείται και υποτάσσεται «επί τοις εκατό». Οι πολίτες απέχουν ή ψηφίζουν και καταψηφίζουν με αποτελέσματα σε πολύχρωμες στήλες «επί τοις εκατό». Στο χρηματιστήριο του τζόγου το χάσιμο και το κέρδος μετριούνται σε στήλες «επί τοις εκατό». Οι τράπεζες παράγουν και δανείζουν χρήμα με μισητό επιτόκιο «επί τοις εκατό». Η καχυποψία μας πόσο θα πρέπει να μετριέται «επί τοις εκατό»;

«Όπου μεσολαβεί δάνειο», έγραψε ο Περιπατητικός συγγραφέας ενός βιβλίου με τίτλο «Προβλήματα», που αποδίδεται στον Αριστοτέλη, «δεν υπάρχει φίλος, γιατί όταν ένας άνθρωπος είναι φίλος δεν δανείζει αλλά δίνει». Έναν με δύο φίλους στους δύο με τρεις αιώνες (κατά τον Μονταίνι) πώς να τους δείξει η αντίστοιχη στήλη «επί τοις εκατό»; Η φιλία δεν μπορεί να μετρηθεί σε στήλες «επί τοις εκατό» και οι δανειστές μας υπολογίζουν μόνο το δικό τους συμφέρον «επί τοις εκατό»!

Στις εκλογές μόνο γραφήματα με πολύχρωμες στήλες «επί τοις εκατό». Πώς ανεβοκατεβαίνουν αυτές οι στήλες, σαν την πίεση των θεατών, που μετράνε την ευτυχία «επί τοις εκατό»! Και πώς ανεβοκατεβαίνουν οι γαλάζιες κι οι πράσινες, μα κι οι δήθεν ανεξάρτητες πολύχρωμες στήλες «επί τοις εκατό»! Γιατί μιλάμε για κρίση με ανυψωμένες πράσινες και γαλάζιες στήλες, δίπλα στην πανύψηλη άχρωμη στήλη της αποχής «επί τοις εκατό»;

Η κρίση προϋποθέτει προσπάθεια αλλαγής του ποσοστού της στήλης της δημοκρατίας «επί τοις εκατό». Η δημοκρατία είναι συνάρτηση της κατά κεφαλήν καλλιέργειας των πολιτών και η στήλη της καλλιέργειας θέλει αγώνα για ν΄ ανέβει το ποσοστό «επί τοις εκατό».

Βιβλιογραφία:

(1) Πλάτωνος Νόμοι 742C.

(2) Ψευδο-Αριστοτέλης, Προβλήματα.

(3) M. I. Finley, Οικονομία και Κοινωνία στην Αρχαία Ελλάδα.

(4) Οικονομική αρθρογραφία στο διαδίκτυο.

(5) Μισέλ Ντε Μονταίνι, Δοκίμια.

Ζάκυνθος, 14-11-2010

Οι παρακαταθήκες ενός Επτανησίου

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Τις παραμονές των πρόσφατων, αυτοδιοικητικών, όπως πολλές φορές ακούσαμε να λέγεται, εκλογών και όταν οι διεκδικούντες την Ιόνια Περιφέρεια αναφέρονταν συχνά - πυκνά και με τις ονομασίες των συνδυασμών τους, αλλά και με τις δηλώσεις τους στην ενότητά της, γεγονός που μας βρίσκει απόλυτα σύμφωνους, προ πάντων λόγω παράδοσης, πολιτισμού και ιστορίας, ένα βιβλίο ήρθε στα χέρια μας, το οποίο, εκτός των άλλων, επαληθεύει το ενιαίο των Επτανήσων και τονίζει την ανάγκη της συνύπαρξης των κατοίκων τους, σε αντίθεση με την νοοτροπία του καταπιεσμένου σέμπρου, ο οποίος ζητά την ένωση με την τόσο διαφορετική με την νοοτροπία μας απέναντι στεριά, με πρόφαση την μη ταλαιπωρία μας. Κάτι δηλαδή παρόμοιο με τους κοντόφθαλμους, οι οποίοι διαμαρτύρονται για την δημιουργία πεζόδρομων, μη θέλοντας να κάνουν δύο - τρία πάσα, μια και δεν θα μπορούν, έτσι, να παρκάρουν το αυτοκίνητό τους μπρος ακριβώς από την είσοδο του σπιτιού ή του μαγαζιού τους.

Πρόκειται για το βιβλίο του Γεράσιμου Χυτήρη, «Σημειώσεις ενός Κερκυραίου», το οποίο με εισαγωγή και επιμέλεια του Ζακυνθινού Θεοδόση Πυλαρινού, κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης. Σ’ αυτό περιλαμβάνονται τα περισσότερα και πιο σημαντικά κείμενα του συγγραφέα, ο οποίος από το 1969 και για χρόνια μετά, τα έγραφε και τα δημοσίευε στην τακτική στήλη, που κρατούσε στην κορφιάτικη εφημερίδα Κερκυραϊκά Νέα.

Ξεφυλλίζοντας και διαβάζοντας μόνο τους τίτλους των περιεχομένων κειμένων πρώτα απ’ όλα, καταλαβαίνεις την ευρυμάθεια του γράφοντος, ο οποίος έχει μια σφαιρική και ουσιαστική γνώση του χώρου του και ύστερα γνωρίζεις έναν πραγματικό επτανήσιο λόγιο, ο οποίος είναι και ποιητής και πεζογράφος και μελετητής και κριτικός, αλλά και όλα τα άλλα, που έχουν σχέση με τον χώρο και τον τόπο της λογοτεχνίας.

Στις σελίδες της έκδοσης μια Κέρκυρα με αιώνων παράδοση, όπως και τα άλλα νησιά του Ιονίου, ξετυλίγεται μπροστά σου και κάποιος ευγενής του πνεύματός της, ερωτευμένος μαζί της και ερωμένος της, μια και όλα είναι αμφίδρομα, σου αφηγείται με αγάπη και μέθοδο την πορεία της, σε μικρά - μικρά επεισόδια, για να μην σε κουράσει. Ιστορία, λογοτεχνία, ζωγραφική, θέατρο, μουσική, θρησκεία, πολιτική, λιτανείες, επιθέσεις, άμυνες, καθημερινότητα και πολλά άλλα, αξιοθαύμαστα και ποικίλα, συνυπάρχουν και ενυπάρχουν στον τόμο, όχι τόσο για να θυμίζουν, όπως θα ήθελαν οι Κασσάνδρες, αλλά για καθοδηγούν και να παραδειγματίζουν.

Διάχυτη στο βιβλίο και η επτανησιακή ενότητα και κοινότητα, όταν ακόμα και στους τίτλους ο συγγραφέας αντικαθιστά αρκετές φορές το περιοριστικό επίθετο «κερκυραϊκός» με το ανταποδοτικό «επτανησιακός». Αλλά και στα καθαρά τού γενέθλιου τόπου του κείμενα το Ιόνιο συνυπάρχει και τις περισσότερες φορές, διαβάζοντας τις γραμμές του, νοιώθει ο αναγνώστης πως μπορεί η διήγηση να αφορά και στο νησί μας, τη Ζάκυνθο. Αυτό, γιατί με τον ίδιο τρόπο γίνονται οι περιφορές των λειψάνων των δύο Πολιούχων, που κοινά τους ονομάζουμε απλά και οικεία «Αγίους» και τα πέταλα των αλόγων της Γκιόστρας, της αγαπημένης τότε, όπως θέλει ο συγγραφέας, «σαν το ποδόσφαιρο σήμερα», έχουν τον ίδιο ήχο όταν περνούν είτε από το κορφιάτικο «Πλατύ Καντούνι», είτε από την τζαντιώτικη «Πλατεία Ρούγα».

Μα και ο ιδιότυπος χαρακτήρας των κατοίκων των νησιών είναι πανομοιότυπος. Ο Νιόνιος - Νιονιάκης του «Φιόρου του Λεβάντε», όπως τον αποθανάτισε ο Γρηγόρης Ξενόπουλος, είναι αδέλφια όμαιμα με τον Κερκυραίο φοιτητή της Αθήνας, τον οποίο περιγράφει ο Γεράσιμος Χυτήρης στην αρχή του κειμένου του, που έχει τον τίτλο «Γλωσσικές παρεξηγήσεις». Για του λόγου το αληθές αντιγράφουμε το χαρακτηριστικό απόσπασμα: «Η Ένωση των Εφτανήσων συνεπέφερε το κλείσιμο του κερκυραϊκού πανεπιστημίου. Νεαρός Κερκυραίος, γόνος εύπορης οικογένειας, πήγε μετά την Ένωση να συνεχίσει τις σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Νοίκιασε δωμάτιο και, μαθημένος όπως ήταν στην καθαριότητα, έθεσε στη σπιτονοικοκυρά έναν απαραίτητο όρο: “Θα μου πλένεις τον πάτο μια φορά την εβδομάδα”. Αλλά στην Αθήνα πάτος λεγόταν, τουλάχιστον τότε, η έδρα του ανθρωπίνου σώματος. Και με όλο της το δίκιο η σπιτονοικοκυρά θύμωσε για την αγενή συμπεριφορά του νέου. Είδε κι έπαθε ο νέος, όταν κατάλαβε την παρεξήγηση, να την πείσει πως εννοούσε το πάτωμα, το σανιδένιο δάπεδο του δωματίου».

Διαβάζοντας τις «Σημειώσεις ενός Κερκυραίου», εκτός από τις ποικίλες και πολύτιμες γνώσεις που αποκτάς με την ανάγνωσή σου, γνωρίζεις πολύ καλά έναν Επτανήσιο Λόγιο με πολυμάθεια, ευρυμάθεια, καλαισθησία και ταλέντο. Ο συγγραφέας σε ξεναγεί στον τόπο του όχι απλά δείχνοντάς σου τα αξιοθαύμαστα και τα αξιοπερίεργα, αλλά σε μπάζει στον χώρο του, σε κάνει κοινωνό της ζωής του και σε φιλοξενεί απλόχερα, δίνοντάς σου την ευκαιρία όχι να συμβιώσεις, αλλά να βιώσεις μαζί του.

Δεν είναι μόνο στοιχεία ιστορίας, λαογραφίας, πολιτικής και τέχνης, που σου παρέχουν οι γραφές του Χυτήρη. Παράλληλα - και αυτό είναι και το πιο σημαντικό - σου ξεδιπλώνονται στις αράδες των σελίδων του τύποι και χαρακτήρες. Με λίγα λόγια η γραφή του δεν σου προσφέρει μόνο την γνώση του το είναι η Κέρκυρα ειδικότερα και η Επτάνησος γενικότερα, αλλά σου αποκαλύπτει και σου ξεδιπλώνει την ψυχή ενός καθαρόαιμου Επτανήσιου.

Στο κείμενό του «Ταφικά έθιμα Επτανησίων» κάνει ιστορία, προσπαθώντας να εξηγήσει την ποίηση. Προσπαθώντας να ερμηνεύσει ένα στίχο του Γενάρχη της Επτανησιακής Σχολής, του Εθνικού μας ποιητή, μας εισαγάγει στην ιδιοσυγκρασία του Ιονίου και μας περιγράφει την σχέση των κατοίκων του με τους προγόνους του. Αντιγράφουμε το σχετικό απόσπασμα: «Στον “Λάμπρο” του Σολωμού υπάρχει και ο στίχος “δάφνες σε κάθε πλάκα έχουν οι τάφοι”. Ο αναγνώστης που θα συμβεί να μην είναι από τα Εφτάνησα, θα φανταστεί αμέσως μιαν εικόνα νεκροταφείου με διάσπαρτα φύλλα δάφνης πάνω στους τάφους. Για τους Εφτανησιώτες η εικόνα που θα προκαλέσει το διάβασμα του στίχου είναι κάπως διαφορετική. Φύλλα δάφνης πάνω στους τάφους και πάλι, μόνο που οι τάφοι αυτοί δεν βρίσκονται στο νεκροταφείο, αλλά στο δάπεδο του ναού. Γιατί αυτή ακριβώς ήταν η συνήθεια στα Εφτάνησα. Οι νεκροί να θάβονται μέσα στους ναούς, πολύ περισσότερο γιατί οι ναοί ήταν κτητορικοί κυρίως, αλλά και οι ενοριακοί, τόσο πολλοί, που να χωρούν όλους τους νεκρούς. […] Στα Εφτάνησα, η συνήθεια της ταφής μέσα στους ναούς προκλήθηκε κυρίως από το γεγονός πως οι πόλεις τους ήταν περιτειχισμένες και παρουσίαζαν έλλειψη χώρου. Με τον καιρό επικράτησε η αντίληψη πως η φιλοξενία των νεκρών μέσα στους ναούς είχε γι’ αυτούς ευεργετικά αποτελέσματα. Η τέλεση ακολουθιών τους εξαγίαζε. Γι’ αυτό και η συνήθεια είχε την επέκτασή της και στην ύπαιθρο, μολονότι εκεί δεν παρουσίαζε πρόβλημα ο χώρος».

Να λοιπόν γιατί την μέρα της Λαμπρής οι τάφοι του Σολωμού και των Επτανησίων είναι στολισμένοι με δαφνόφυλλα. Και ας έχουν γράψει τόσα και τόσα συμβολικά και ποιητικά οι αδαείς και άμουσοι ξένοι.

Την συγκέντρωση όλων των κειμένων του και την έκδοσή τους σε ειδικό τόμο, όπως μάς αποκαλύπτει ο Θεοδόσης Πυλαρινός στην εισαγωγή του, την είχε επιδιώξει και ο ίδιος ο συγγραφέας τους, χωρίς όμως να την πραγματοποιήσει. Ευτυχώς, έγινε από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης και οι πολύτιμες αυτές γραφές μπορούν να διαβαστούν και σήμερα και μάλιστα από τους νεότερους Εφτανήσιους, που αναζητούν την ταυτότητά τους.

Να γιατί, όπως σημειώσαμε και στην αρχή, οι «Σημειώσεις ενός Κερκυραίου» είναι ένα εγχειρίδιο συνοχής του Ιόνιου χώρου. Θα μείνει ακόμα και όταν οι νεοεκλεγέντες Δήμαρχοι και Περιφερειάρχες θα έχουν φύγει. Γιατί είναι κατάθεση ψυχής και τίποτα άλλο.

Σας συνιστώ να το αποκτήσετε και να το διαβάσετε.

Σταματούλας Ζαπάντη-Πεντόγαλου: ΣΩΖΟΜΕΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ ΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΣ - ΖΑΚΥΝΘΟΥ ΝΕΟΦΥΤΟΥ ΚΟΛΟΚΥΘΑ (1588)

[Από τον Τιμητικό Τόμο Φιόρα Τιμής για τον Μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσόστομο Β΄ Συνετό, Ζάκυνθος 2009, σσ. 333-340]

Δεν είναι γνωστές διαθήκες επισκόπων που αρχιεράτευσαν στα χρόνια της ενετοκρατίας πλην εκείνης του επισκόπου Νικόδημου Α΄ Μεταξά το 1599, η οποία έχει δημοσιευθεί σε ιταλική μετάφραση στον Δεύτερο τόμο της Ιστορίας της Κεφαλονιάς των Πινιατόρρων (1). Η αναφορά από τον Τσιτσέλη ότι ο Νικόδημος Β΄ ο Μεταξάς «εκληροδότησε τη επισκοπή την πλουσίαν αυτού βιβλιοθήκην και την συλλογήν χειρογράφων» (2), γίνεται χωρίς μνεία διαθήκης όπου η σχετική κληρονομία.

Ο επίσκοπος Νεόφυτος Κολοκυθάς έχει περιορισμένα βιογραφηθεί από τον Τσιτσέλη στον Δεύτερο τόμο των Κεφαλληνιακών Συμμίκτων, όπου παραθέτει και σε άλλα σημεία του βιβλίου πληροφορίες γι’ αυτόν (3). Κάποια στοιχεία συμπληρωματικά και διορθωτικά παρατίθενται εδώ. Και πρώτα η σχέση του με το γεγονός της ανακομιδής του λειψάνου του αγίου Γερασίμου. Ο Φιλόθεος (Λοβέρδος), προκάτοχος του Νεοφύτου στον θρόνο των νησιών, εκοιμήθη με βεβαιότητα μετά τον Νοέμβριο του 1581 (4). Αυτό το γεγονός έχει σημασία να τονιστεί γιατί τις 20 Οκτωβρίου του ίδιου χρόνου είχε γίνει η ανακομιδή του λειψάνου του αγίου με την παρουσία πατριαρχικού Εξάρχου, όπως βεβαιώνει και ο Τσιτσέλης (5).

Τον Φεβρουάριο του 1582 πραγματοποιείται η δεύτερη ανακομιδή, όπως αναφέρεται από διάφορους αμαρτύρητα και κατά τον Τσιτσέλη μετά οκτάμηνον, δηλαδή τον Ιούνιο του 1582 (6), τον μήνα όμως αυτόν δεν είχε πραγματοποιηθεί ακόμη η εκλογή του Νεοφύτου. Αυτό βεβαιώνεται από μαρτυρία της αποστολής εκπροσώπου του Διονυσίου Σιγούρου για να υποστηρίξει την συνυποψηφιότητά του με τον Νεόφυτο στις 25 Ιουλίου 1582 (7). Κατά συνέπεια στα σχετικά με την ανακομιδή του λειψάνου του αγίου Γερασίμου ο Νεόφυτος δεν είχε οποιαδήποτε σχέση.

Αλλά και το έτος της κοιμήσης του Νεοφύτου δεν είναι γνωστό μέχρι σήμερα. Αναφέρεται το 1590 ως έτος τέλους της αρχιερατείας του (8). Εξάλλου δεν γνωρίζουμε αν η νόσος που αναφέρεται ως αιτία για τη σύνταξη της διαθήκης που εκδίδεται ήταν θανατηφόρος. Ο έλεγχος του νοταριακού βιβλίου όπου κατά τα καθιερωμένα θα είχε δημοσιευθεί η κοινολόγηση της διαθήκης του κατά την ημέρα του ενταφιασμού δεν απέδωσε οποιαδήποτε πληροφορία.

Το κείμενο της διαθήκης, που δημοσιεύεται εδώ, παρουσιάζει ενδιαφέρον σε διάφορα χωρία του. Φωτίζει ως ένα σημείο την προσωπικόπτητα επισκόπου που κατέλαβε τον θρόνο των νησιών έχοντας συνυποψήφιό του ιεράρχη του αναστήματος του Διονυσίου Σιγούρου. Η αγιότητα, βεβαίως, του Σιγούρου καθιερώθηκε αργότερα, όμως η παιδεία του και η εμπειρία του ως επίσκοπου Αιγίνης είναι αναμφισβήτητες. Στο κείμενο της διαθήκης του Νεοφύτου δεν υπάρχει οποιαδήποτε αποστροφή που να μαρτυρεί πνευματικότητα, μέριμνα για το ποίμνιο ή παρέμβαση στα κοινά. Παρουσιάζεται ως κείμενο με μοναδικό στόχο την διευθέτηση των καταλειπομένων περιουσιακών του στοιχείων, ώστε να κατανεμηθούν κατά το δυνατόν δίκαια στους φυσικούς του απογόνους. Όπως είναι γνωστό, είχε τέκνα, από τα οποία γνωρίζαμε μόνον το όνομα του πρωτοτόκου (Δήμος) [9]. Η διαθήκη κάνει γνωστή την ύπαρξη δύο ακόμη αρρένων τέκνων, εκ των οποίων ο ένας είναι έγγαμος, χειροτονημένος ιερέας και ο άλλος είχε χειροτονηθεί διάκονος και κατοικούσε μαζί του.

Η κινητή και ακίνητη περιουσία του επισκόπου (σπίτια, σπιτότοπα, δηλαδή οικόπεδα, χωράφια, αμπέλια), εισοδήματα (γεννήματα, κρασιά), άμφια, βιβλία και χρήματα κληροδοτούνται στα τρία παιδιά του δίκαια. Εξαίρεση κάνει για το ‘‘σηάδι’’ (διάβαζε ‘‘σκιάδι’’) που μαζί με το ωμοφόριό του και το ‘‘δοκανίκι’’ του ορίζει να τα λάβει ο διάδοχός του στον θρόνο των νησιών, καθώς και το μεγάλο βιβλίο, που του είχε αποστείλει ο μητροπολίτης από τη Βενετία, επιθυμεί να μένει στην αδελφοσύνη όλη του Παντοκράτορος.

Από τα προϊόντα παραγωγής των κτημάτων του (σιτηρά, κρασί) ορίζει να διατεθούν όσα απαιτούνται για την κάλυψη των εξόδων της εκδημίας και των μνημοσύνων του (τα τετακτά του όπως αναφέρει), τα δε υπόλοιπα να κατανεμηθούν σε ίσα μερίδια στα τρία παιδιά του. Εντύπωση προκαλεί η απουσία παροχών σε μονές των νησιών ή ελεημοσύνες σε φτωχούς.

Καταγράφονται επίσης ρυθμίσεις εκκρεμοτήτων προς τρίτους, όπως η αναφερόμενη με τον μισέρ Δάρειο Κρασά και με τον ‘‘καπετάνιο’’ Νικολή Λούζη. Κάποιες οικονομικές εκκρεμότητες αναφέρονται και για τη Ζάκυνθο. Ειδική μνεία γίνεται για αποστολή του ανεψιού του ιερομονάχου Κολοκυθά στο νησί, όπου ως αντιπρόσωπός του ρύθμισε τη μόνη εκκρεμότητα που αφορούσε σε χρήματα, εκείνη με τον πρωτοσύγκελλο ιερέα Μακρή.

Κατά τη σύνταξη της διαθήκης παρίστανται ιερωμένοι και άρχοντες του τόπου του. Η ιδιότητά του ως επικεφαλής της Εκκλησίας των νησιών, αλλά και η καταγωγή του από επιφανή οικογένεια της Κεφαλονιάς, παρά τους αρνητικούς χαρακτηρισμούς που διατυπώθηκαν γι΄αυτόν ως «απώτατον ευαγούς βίου και αγράμματον» (10), δικαιολογούσαν την παρουσία αξιόλογων ανθρώπων στο προσκέφαλό του αυτήν την ώρα της δοκιμασίας του. Ωστόσο το έτος της κοίμησής του εξακολουθεί να παραμένει άγνωστο, αφού δεν υπάρχει καταχώριση στο βιβλίο του νοταρίου και κοινολόγησή της κατά τον ενταφιασμό του, όπως ήταν ο κανόνας αυτά τα χρόνια.

Το κείμενο χαρακτηρίζεται από τις συνήθεις ορθογραφικές και συντακτικές αδυναμίες της γραφής των νοταρίων αυτών των χρόνων. Η ανάγνωσή του όμως δεν βεβαιώνει προβλήματα που να οδηγούν σε παρανάγνωση.

Η διαθήκη του Νεοφύτου Κολοκυθά, σε 87 στίχους, περιέχεται στο 2ο βιβλίο συμβολαίων του νοταρίου Ληξουρίου Αθανασίου Λευκόκοιλου των ετών 1586-1590 στα φύλλα 148 recto έως 149 verso, που απόκειται στα Αρχεία Ν. Κεφαλληνίας των Γενικών Αρχείων του Κράτους (11). Η μεταγραφή που ακολουθεί έχει γίνει κατά τη διπλωματική μέθοδο με μόνες παρεμβάσεις τη διόρθωση στίξης και τονισμού για την αποφυγή παρανάγνωσης, τη γραφή με κεφαλαία στα ονόματα και τη σιωπηρή ανάλυση των κλασικών συντομογραφιών όπου υπήρχαν.

Το κείμενο της διαθήκης (22 Οκτωβρίου 1588)

(φ148) //επισκόπου διαθήκη//

αφπη΄ ημέρα κβ του Οκτοβρήου μηνός ηστό Λιξούρη έσωθε ηκίας του θεωφηλε/2στάτου επισκόπου κυρώ Νεωφήτου του Κολοκυνθά. Επιδή το του θανάτου/3 δίλον πέρας καθώς φησίν και προφήτης λέγη ώτη ουδίς ζήσεται άνθρο/4πος και ουκ όψεται θάνατον. Ούτω δι και εγώ ταπηνόσ επισκο/5(φ148ν)πος Νεόφητος Κολοκυνθάς εν αστενήα δινή περηπεσόν επί κλήνη<ς>/6 μου και φοβηθής το του θανάτου άωρο τέλος μήπως ευνη/7δίοσ θάνατος αρπάση με και τα εμά αγαθά αδιόρθοτα/8 μήνουση, ώcπερ και άληc πολήc τούτο σηβέβηκε. Εγό μεν/9 σώων έχο το νουν τασ φρένας και τασ εστήσηc σώα και ανέλι/10πεσ ποιώ την παρούσα μου διαθήκη ενόπιον τον κάτοθε γε/11γραμένον μαρτύρον.

Εκ πρότοηc αφήνο την τελείαν σηχό/12ρεσην πάντο<ν> τον ορθοδόξον χρηστηανόν ην δέωμε και ε/13γόν παρά αυτήc τηχήν. Εκαθαρήζο διά τα πεδιά μου πως/14 τα έχο ημυρασμένα αμπέληα, χοράφη, δένδρη, σπήτηα/15 σπητότοπα και παν έτερα και να ήνε και διαμένουν ωc/16 καθώς τουc τα εμήρασα ω κάθε ήc το μέρος του και καθείς να/17 μην υμπορή να διασήσι ένασ τον άλον απάνου ηστήν ευχή μου και/18 ηστήν κατάραν μου. Εξεκαθαρήζο διά το σπήτι ωπού στέκο εγό/19 και ο διάκος ένε του διάκου μονάχουν και να μην υμπορή κανείς/20 από τάλα μου πεδιά να τον διασήση και ήτη μεσαρήα μου/21 ηβρήσκεται να την ημηράσουν η τρηc τρήα. Αφήνο τησε/22γγονηάς μου τηc Βερόνικασ τηc θυγατερός του ηού μου του παπά την/23 κούπα μου και το πεύκη διά την ψηχή μου. Αφήνο του ιερομόνα/24χου του Κολοκυνθά τα δίο μου ράσα τα ψηλά διά την ψηχή μου/25. Αφήνο τομόφορό μου το καινόρηο και το σηάδι μου και το δοκανί/26κη μου όπηος γένη επήσκοπος Καιφαλονήαc διά την ψηχή μου/27. αφήνο τα διβλήα μου ώλα τον πεδιό<ν> μου και τον τρηών να τα έχουν/28 ασηνέρητα και το διβλήο το μεγάλο ωπού μου έστηλε ω μητρο/29πολίτηc από την Βενετήα ένε τιc αδελφοσήνης οληνής ήγουν/30 του Παντοκράτορος. Και αν ήτι άλα ρούχα, ράσα, ντουλαμάδεσ μού/31 ηβρήσκονται να τα έχουν η τρηc ήγουν ω διάκος και η δίο α/32δερφή να τα ημιράζουν. Και διά το τόπο ωπού έχη ο Δίμος το/33 σπήτι τον έχο αγορασμένον από τον κυρ Λαμπρηνό Τηπάλδον, και να/34 (φ149) το έχη ελεύτερα και τα γεννήματα ωπού έχο τρήα μουρσηά στο σπήτη του/35 Λουράντου Παρτίδου να μου κάνουν τα τετακτά μου και ήτη αβα/36τζάρη να τα ημηράζουν η τρηc ασηνέρητα και ήτι γεννήμα/37τα γράφη το κατάστηχό μου να τα έχουν τα πεδιά μου ωc/38 άνοθεν η τρηc. Χρεωστό του μισέρ Δάρηου Κρασά δουκάτα κουρέντε 13/39 ήτοι δεκατρήα, και έχο του δομένο σητάρη κάρτεσ εξήντα/40 πέντε και δεν το έχη γραμένο με το χέρη του ηστό ωμόλογό μου/41 καθώς φένεται ηστό κατάστηχό μου και κάνοντασ λογαρηασμόν/42 με τα πεδιά μου τι μου έδοσε και τη του έχο δομένο να/43 ρεφάρουν ένασ τον άλο και μήα κασέλα τηc ντουζήνα<ς> και τέ/44σερα σταγόνηα ήνε του διάκου μονάχου και τα κρασηά τέ/45σερα βουτζηά ωπού μου ηβρήσκονται κάνοντάσ μου τα τετα/46κτά μου ήτι αβατζάρου<ν> να τα ημηράζουν η τρηc τρήα/47. και από ήτι σωλδία ωπού μου ηβρέσκοντε ήγουν τζεκήνηα/48 σαραντατρήα από τα ωπήα να πάρη ω Δίμος τζεκήνια δέκα/49 διά την ψηχή μου και το ρέστο να τα ημηράζουν η τρηc τρήα/50. τα ωπία δέκα τζεκήνια και το μέρος ωπού θέλει τοκάρη του Δίμου α/51φήνο τον καπετάνηο μισέρ Νηκολή Λούζη να τα λάβη να υμπο/52ρή να εξαγοράση το αμπέλι του και ήτι του αβατζάρη να του/53 τα δίδι μην έχοντασ εξουσήα ο άνοθε καπετάνιος να δίδι/54 του αυτού Δίμου τήποτεσ από τα άνοθεν στάμενα μόνο να εξα/55γοράζη το αμπέλι του. Ομήως ημηράζοντασ το κρασή να ημη/56ράζουν και τα βουτζηά ωc άνοθεν. ομήως και ήτι άλα στάμενα/57 μου χρεωστούν καθώς ήνε γραφοί στο κατάστηχό μου να τα έ/58χουν η τρηc τρήα. Ακόμη εξεκαθαρήζο διά την ζήταν της Ζακήθου/59 ωπού ηπίγε ο ιερομόναχος ο ανηψηός μου και την έκαμε άφησε/60 στα χέρηα του προτοσήνγγελου του Μακρή δουκάτα ζακηνθινά/61 δόδεκα και του χρεωστό διά τομόφορο δουκάτα τέσερα/62 και το ρέστο να τα πέρνουν τα πεδιά μου. Ακόμη αφήνο/63 (φ149ν) το άλογό μου καθώς ηβρήσκεται να το έχουν η τρηc τρήα. Εξε/64καθαρήζο διά το γέννημα ωπού έχο στα μουρσηά έχη ο διάκος/65 σητάρη κάρτεσ δόδεκα και κρηθάρη κάρτεσ δέκα/66 και το σητόσμηγω ωπού επιέρε ο διάκος και ο παπάς να ένε/67 δικό του. Και το αλέβρη ωπού ηβρέσκεται ηστά σακηά το/68 καθάρηο να μου κάνουν τα τετακτά μου και το άλο να το η/69μηράζουν η τρηc τρήα.

Εγεγόνει υ παρούσα διαθήκη ε/70νόπιον ευλαβεστάτον ιερέων ευγενεστάτον αντρόν παπά κυρ/71 Ανδρέα και μέγα ηκονόμου Λαμπήρη, παπά κυρ Μπασηά/72 και Εξάρχου Μηνηάτη, καπετάνου μισέρ Νηκολή Λούζη, ιερο/73μονάχου Δρακονταηδί, μισέρ Τζάνε Δελαπόρτα και/74 μισέρ Νικολό Καιφαλά, μισέρ Τζάνε Κουλουμπή η ωπίη/75 θέλουν ηπογράψη κάτοθες υπό χειρός τουc.

/76 εγό ανδρέας ιερεύσ και μέγασ οικονόμ(ος)/77 λαμπηρηc μαρτηρώ τα άνοθ(εν) καί υπόγραψα

/78 εγο παπα μπασιας μινηατις κε εξαρχος μαρτι/79ρο τα άνοθε κε υπόγραψα

/80 Καγώ νεώφυτ(ος) ευτελής ιερομόναχ(ος) δρακονταειδής/81 μαρτυρώ τα άνοθ(εν) και υπόγραψα

/82 εγο νηκολ(ός) λούζης μαρτιρο τα ανοθεν και υπογραψα

/83 Εγο τζανεσ δελαπόρτασ μαρτυ<ρώ> κε υπόγραψα

/84 εγο νηκολός καιφαλάς μαρτηρο τα ανοθε/85 κ(αι) υπόγραψα

/86 εγο τζανεσ κουλουμποσ μαρτιρο τα ανοθε/87 κε υπόγραψα.

Σχόλια

Το κείμενο ακολουθεί το τυπικό σύνταξης κάθε διαθήκης που ήταν καθιερωμένο αυτά τα χρόνια. Παρατίθεται το όνομα του διαθέτη, ακολουθεί η επίκληση της ανάγκης σύνταξης της διαθήκης μήπως αιφνίδιος θάνατος δεν επιτρέψει την αναγκαία διευθέτηση των κληρονομουμένων και η δήλωση του διαθέτη ότι έχει την απαιτούμενη διαύγεια πνεύματος, ώστε να είναι σε θέση να πραγματοποιήσει αυτή τη δικαιοπραξία. Ακολουθούν περιορισμένες επεξηγήσεις όρων και πληροφορίες για ονόματα αναφερόμενα στο κείμενο.

Στίχ. 20, μεσαρήα, γράφεται και μεσαρέα. Στο κείμενο με την έννοια της επιπλοσκευής (Ζώης Λ., Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου, τόμος Β΄, Εν Αθήναις 1963, σ 263).

Στιχ. 23, πεύκη, πεύκι, κατά τον Ζώη ήταν ο τάπητας που υποστρωνόταν από τους προσευχόμενους (Ζώης Λ., ό. π., σ 384).

Στιχ. 23-24, ιερομονάχου Κολοκηνθά. Πιθανότατα ο αναφερόμενος παρακάτω στη διαθήκη ανεψιός του που ρύθμισε η αποστολή του ζητήματα που εκκρεμούσαν στη Ζάκυνθο.

Στιχ. 25, σηάδι, διάβαζε σκιάδι. Κάλυμα κεφαλής καθημερινής χρήσης πλατύγυρο χαρακτηριστικό κατά τον Ζώη ‘‘εκκλησιαστικών οφφικιούχων’’ (Ζώης Λ., ό. π., σ 431).

Στίχ. 25-26, δοκανίκη, γράφεται και δεκανίκι. Ο Ζώης ονομάζει την ποιμαντορική ράβδο, τη γνωστή πατερίτσα και ως ‘‘δεκανίκιον’’ (Ζώης Λ., ό. π., σ 375).

Στιχ. 28, διβλίο μεγάλο, διάβαζε βιβλίο. Γίνεται αναφορά σε βιβλίο που είχε στείλει ο μητροπολίτης Φιλαδελφείας από τη Βενετία και που ανήκε στη συναδελφότητα των πιστών του ναού του Παντοκράτορα στο Ληξούρι. Άγνωστο τί αντιπροσώπευε το μεγάλο βιβλίο, ίσως λειτουργικό.

Στιχ. 30, Παντοκράτορος. Πιθανόν είναι η παλαιότερη γνωστή μαρτυρία για ναό Παντοκράτορα και αδελφότητα πιστών στο Ληξούρι. Ο ναός ανακατασκευάστηκε μετά τους σεισμούς του 1953 και είναι συναδελφικός.

Στιχ. 30, ντουλαμάδες. Σήμερα με τον όρο νοούνται επενδύτες φουστανελλοφόρων. Αφαλώς εδώ ο όρος αναφέρεται σε επενδύτες πάνω από τα ράσα κληρικών.

Στιχ. 32, Δίμος (Δήμος). Όνομα του πρώτου γιου του επισκόπου (Τσιτσέλης Η., ό. π., σ 95).

Στιχ. 33, Λαμπρηνό Τηπάλδον. Το όνομα δεν έχει σημειωθεί σε δημοσίευμα. Για την οικογένεια εκτενώς σε Τσιτσέλη Η., ό. π., τόμος Πρώτος, Εν Αθήναις 1904, σ 631-773.

Στιχ. 34, μουρσηά, κατασκευές (λάκοι) στα ισόγεια των κατοικιών για αποθήκευση ειδικά δημητριακών (Τσιτσέλη Η., ό. π., τόμος Τρίτος, Αθήνα 2003, σ 334).

Στιχ. 35, Λουράντου Παρτίδου. Το επώνυμο αναφέρεται παλαιότερα το 1565 (Ζαπάντη Σ., Κεφαλονιά 1500-1571, Θεσσαλονίκη 1999, University Studio Press, σ 169). Ο αναφερόμενος εδώ άγνωστος από αλλού.

Στιχ. 35, τετακτά, ιδιωματική απόδοση του όρου τεταγμένα. Αναφέρεται στα οριζόμενα μετά θάνατον κατά την κηδεία και μετά αυτήν, μνημόσυνα κλπ.

Στιχ. 35-36, αβατζάρη, έχει να λάβει (ιταλ. avanzare).

Στιχ. 36, ασηνέρητα. Από το συνερίζομαι και το στερητικό α, χωρίς έριδες διανομή.

Στιχ. 38, δουκάτα. Νόμισμα ενετικό (Ζώης Λ., ό. π., σ 125 και Λιάτα Ευτυχία, Φλωρία δεκαέσσερα στένουν γρόσια σαράντα. Η κυκλοφορία των νομισμάτων στον ελληνικό χώρο 15ος-19ος αι., Αθήνα 1996, ΚΝΕ/ΕΙΕ, σ 337).

Στιχ. 38, κουρέντε, «τρέχον» νόμισμα κατά τον Ζώη. Το σε κυκλοφορία νόμισμα (Ζώης Λ., ό. π., σ 221).

Στιχ. 38, Δάρηου Κρασά. Το επώνυμο γνωστό στην Κεφαλονιά από τα χρόνια της φραγκοκρατίας (Τσιτσέλης Η., ό. π., τόμος Πρώτος, σσ. 277-282).

Στιχ. 44, σταγόνηα. Πιάτα «συνήθη εκ ψευδαργύρου» (Ζώης Λ., ό. π., σ 442).

Στιχ. 47, τζεκήνηα. Χρυσό ενετικό νόμισμα (Ζώης Λ., ό. π., σ. 496 και Λιάτα Ευτυχία, ό .π., σ. 347).

Στιχ. 51, καπετάνηο μισέρ Νηκολή Λούζη. Ο χαρακτηρισμός υποδηλώνει τον επικεφαλή ενόπλου τμήματος. Πρώτη γνωστή αναφορά στο όνομά του. Η οικογένεια ήταν εγκατεστημένη στην Κεφαλονιά από τα χρόνια της φραγκοκρατίας (Τσιτσέλης Η., ό. π., τόμος Πρώτος, σσ. 335-344).

Στιχ. 54, στάμενα. Από τη λέξη ιστάμενα, αποδίδεται σε χρήματα, πράγματα, περιουσία (Ζώης Λ., ό. π., σ. 442).

Στιχ. 59, ιερομόναχος ανηψηός, βλέπε παραπάνω σχόλιο σε στιχ. 23-24.

Στιχ. 60, Προτοσήνγγελου Μακρή. Είναι ο Νεκτάριος Μακρής πρωτοσύγκελλος της Επισκοπής Κεφαλονιάς-Ζακύνθου και συνυποψήφιος του Νεοφύτου για τον θρόνο των νησιών (Ζώης Λ., ό. π., Α΄, σ 381, Τσιτσέλης Η., ό. π., τόμος Δεύτερος, σ 94).

Στιχ. 60, δουκάτα ζακηνθηνά. Ο Ζώης αναφέρει το ζακυθινό δουκάτο και την ιστορία του τον 17ο -18ο αι. (Ζώης Λ., ό .π., Β΄, σ. 125 και Λιάτα Ευτυχία, ό. π., σ. 159).

Στιχ. 71, 76, παπά Ανδρέα και μέγα ηκονόμο Λαμπήρη. Έγγαμος ιερέας στην εκκλησιαστική βαθμίδα του ‘‘οικονόμου’’. Το επώνυμο Λαμπίρης στην επαρχία της Παλικής υπάρχει προ του 1500 (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 161).

Στιχ. 71-72, 78, παπά Μπασηά και εξάρχου Μηνηάτη. Ως Έξαρχος της επισκοπής δεν γνωρίζουμε ποιες αρμοδιότητες είχε. Η οικογένεια Μηνιάτη φέρεται ως γηγενής (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 165).

Στιχ. 72-73, 80, ιερομονάχου [Νεοφύτου] Δρακονταειδή. Η οικογένεια Δρακονταειδή είναι παλαιότατη στο νησί, πιθανότατα από τα βυζαντινά χρόνια (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 164).

Στιχ. 73, 83, μισέρ Τζάνε Δελαπόρτα. Το επώνυμο Δελλαπόρτας βεβαιωμένα στο νησί υπάρχει από τα χρόνια της φραγκοκρατίας, πιθανότατα από Κρήτη [Πεντόγαλος Γ., "Νοταριακό αντίγραφο καταλόγου του ΙΕ΄αιώνα", Κεφαλληνιακά Χρονικά 2 (1977), σ. 52]. Το Τζάνες συνήθης εκφώνηση στις βενετοκρατούμενες ελληνικές περιοχές του βαπτιστικού Ιωάννης.

Στιχ. 74, 84, μισέρ Νικολό Καιφαλά. Πρώτη αναφορά σ’ αυτό το όνομα. Το επώνυμο Κεφαλάς παλαιότατο στο νησί (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 158).

Στιχ. 74, 86, μισέρ Τζάνε Κουλουμπή ή Κουλούμπος. Το επώνυμο πιθανότατα από την Κρήτη. Στην Παλική επικρατεί η εκφώνηση Κουλουμπής (Ζαπάντη Σ., ό. π., σ. 160).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Pignatorre M. e N., Memorie storiche e critiche del’ isola di Cefalonia dei tempi erioici alla caduta della Reppublica Veneta,  tom 2, Corfu, σ 47.

2. Τσιτσέλης Η., Κεφαλληνιακά Σύμμικτα, τόμος Δεύτερος, Εν Αθήναις 1960, σ 115.

3. Στο προηγούμενο, σσ. 94, 95.

4. Πεντόγαλος Γ., "Ήθη και ανθρώπινες σχέσεις στην Κεφαλονιά τον ΙΣΤ΄αιώνα", Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου της Ακαδημίας Αθηνών 22 (1976), σ 111, 115.

5. Τσιτσέλης Η., ό. π., σ 255. Η αναφορά από τον Τσιτσέλη για παρουσία του μητροπολίτη Φιλαδελφείας Γαβριήλ (Σεβήρου) κατά την ανακομιδή του λειψάνου του αγίου δεν βεβαιώνεται πιστικά από πουθενά. Βέβαιη παρουσία πατριαρχικού Εξάρχου στην Κεφαλονιά ένα μήνα πριν από την (πρώτη) ανακομιδή του αγίου είναι αυτή του αρχιμανδρίτη του Οικουμενικού Θρόνου Παχωμίου (Πατέστου), βλέπε σε: Πεντόγαλος Γ., ό. π., σσ. 112-114.

6. Τσιτσέλης Η., ό. π., σ 255.

7. Στο προηγούμενο, σ. 94.

8. Στο προηγούμενο, σ. 95.

9. Στο προηγούμενο.

10. Στο ίδιο, σ. 94.

11. ΓΑΚ-Αρχεία Ν. Κεφαλληνίας, Νοταριακό Αρχείο, Νοτάριος Ληξουρίου Αθανάσιος Λευκόκοιλος, Φ. 101, Βιβλίο 1586-1590, φφ. 148-149ν.

Ο Κ. Πορφύρης, η Τζίνα Κονίδου και το αιώνιο συναπάντημά τους

γράφει ο Διονύσης Σέρρας

«Πάντως, παρ' όλα τα αρνητικά, παρ' όλες τις αδυναμίες της, η Συνάντηση είχε κάτι πολύ σημαντικό: είχε κάποιο νεύρο, κάποια

ζωντάνια, κάποια περηφάνια, θα 'λεγε κανείς. Και γι' αυτό άλλωστε κατάφερε ν' αντέξει στις πάσης φύσεως δοκιμασίες που πέρασε και να διατηρηθεί όσο διατηρήθηκε».

Τζίνα Κονίδου

(Περίπλους, 16, 1988, σ. 244)



ΣΑΝ κάτι περίεργο, δυσεξήγητο, μυστήριο ή απλά συμπτωματικό, είτε σαν τραγική ειρωνεία της τύχης ή της μοίρας, μοιάζει το λυπηρό γεγονός της πρόωρης αναχώρησης από τη ζωή της αξέχαστης Τ ζ ί ν α ς Κ ο ν ί δ ο υ (1946-2.8.2010), ακριβώς στη συμπλήρωση εκατό (100) χρόνων από τη γέννηση στο Σκουλικάδο Ζακύνθου του πατέρα της Κ.[ονίδη] Π ο ρ φ ύ ρ η (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Πορφύρη Κονίδη, 17.11.1910 - 14.5.1967), εκλεκτού και προοδευτικού - αγωνιστικού (και διωγμένου γι' αυτό) διανοούμενου -όχι δογματικού- της Αριστεράς, λογίου, συγγραφέα, μελετητή - ερευνητή (ιδίως για τον Α. Κάλβο και το Λαϊκό μας Θέατρο), κριτικού και μεταφραστή, με συμβολή σημαντική και στην έκδοση του ιστορικού περιοδικού Επιθεώρηση Τέχνης (Αθήνα, 1955-1967).

Αυτόν, τον επίσης πρόωρα και άτυχα χαμένο φιλότεχνο και φιλολαϊκό Ζακυνθινό του 20ου αιώνα, έμελλε να «συναντήσει» η μονάκριβη και αγαπημένη κόρη του Τζίνα Κονίδου (συντ. δικηγόρος), που έφυγε από τον μάταιο κόσμο μας στα 64 χρόνια της, αφήνοντας την τελευταία της πνοή στην Αθήνα, όπου μόνιμα κατοικούσε, δίνοντας και χάνοντας σύντομα τη μάχη με την ανίατη αρρώστια της. Έφυγε, αφήνοντας πίσω για πάντα την αγαπητή (παρά τις πληγές της) ζακυνθινή γη, όπου συχνά κάθε χρόνο ερχόταν, μένοντας σ' ένα μικρό μα ζεστό και φιλόξενο σπίτι (αγορά του πατέρα της) -ταιριαστό με τον «κόσμο» της, τις επιλογές της, το γούστο της- στις Αλυκές Ζακύνθου, δίπλα στην προσφιλή της θάλασσα, όπου η απλή, ευαίσθητη μα και δυναμική, δραστήρια και ικανή, καταδεκτική και ευχάριστη στη συντροφιά και στον άμεσο λόγο της Τζίνα επιδιδόταν ηδύχαρα στο κολύμπι και στο ψαροντούφεκο.

Τυχερή που βρέθηκε κοντά σ' έναν ξεχωριστό, με ήθος και χαρίσματα πνευματικά άνθρωπο, πατέρα στοργικό και Νεοέλληνα σημαντικό και δημιουργικό, παρόλο που στερήθηκε αρκετά νωρίς την παρουσία του, συμμεριζόμενη τις όποιες χαρές και τις πίκρες του, και συμπαραστέκοντάς τον -κατά το δυνατό- στις ποικίλες σκληρές δοκιμασίες του (δίκες, φυλακίσεις, εξορίες, κατατρεγμούς, στερήσεις, ασθένειες), η Τζίνα μαθήτευσε γόνιμα στο πλευρό του και άντλησε από τον χαρακτήρα και τις εμπειρίες του πολλά θετικά στοιχεία: τη φιλοπρόοδη και συνεπή ιδεολογία του, την τόλμη στην έκφραση της γνώμης, την ορθοφροσύνη και την ευθυκρισία, την αγάπη για τη ζωή, για τη φύση, τον άξιο κατανόησης συνάνθρωπο, τον αγνό και πολύπαθο λαό, την Τέχνη, τη μελέτη, τη γραφή Έδωσε και η ίδια, με αυθορμητισμό, ενεργητικότητα και ανιδιοτέλεια, ένα σημαντικό κομμάτι του εαυτού της και του χρόνου της για την ιστορική Διεθνή Συνάντηση Μεσαιωνικού και Λαϊκού Θεάτρου (Δ.Σ.Μ.Λ.Θ., 1965-1966, 1976-1978, 1982), που είχε ξεκινήσει με πρωτοβουλία του (και με τη συνεργασία κι άλλων αξιόλογων προσώπων) ο ανήσυχος, πολυσχιδής, οργανωτικός και οξυδερκής Κ. Πορφύρης, μυώντας και την μ' ενδιαφέροντα πολλά κόρη του στις αξίες που ο ίδιος ασπαζόταν, πίστευε και υπηρετούσε ακράδαντα, στις υψηλές ποιοτικές αρχές και κατευθύνσεις που τηρούσε ασυμβίβαστα στη ζωή του, στους στόχους του, στα ιδανικά και στα οράματά του, στη Ζακυνθολατρική πλευρά τού «είναι» του, στην Ομορφιά και την Ουσία της ζωής και του κόσμου, στα καθήκοντα και την άκαμπτη στάση του υπεύθυνου και συνειδητοποιημένου πολίτη απέναντι στην Ιστορία, στην Κοινωνία, τη Δημοκρατία, τη Δικαιοσύνη, τον Πολιτισμό, την Πατρίδα, την Παράδοση.

Πατέρας και κόρη, χωρισμένοι για 43 ολόκληρα χρόνια, μετά την οριστική «φυγή» του πολυκυνηγημένου Κ. Πορφύρη, έμελλε να «συναπαντηθούν» στον άθωρο «κόσμο» των Σκιών ή των Πνευμάτων, τον φετινό ζεστό μήνα Αύγουστο, «συνομιλώντας» πια μες στην απόλυτη και άχαρη Σιωπή για ό,τι τους άγγιξε ή τους πόνεσε, τους συγκίνησε κλπ. στο νου, στη σάρκα και στην ψυχή τους και για ό,τι εκείνος δεν μπόρεσε (μοιραία ή αναγκαστικά) να δει, να μάθει, να γνωρίσει: για τη Ναξιώτισσα μητέρα της Τζίνας και πρώτη σύζυγο του Κ. Πορφύρη Λουκία Αγιοπετρίτου (1920-1985), για τη δεύτερη σύντροφό του Κρέουσα Σκληρού (από την Αλεξάνδρεια, 1912-1997), για τη στυγνή Δικτατορία, 1967-1974, που η αρχή της σημαδεύτηκε κι απ' το δικό του αδόκητο τέλος, για την πολυδοκιμαζόμενη πολλαπλά μα και δημοκρατική μεταπολιτευτική Ελλάδα, για την αρχή και τη συνέχιση της αξιόλογης και φιλόδοξης μα βραχύβιας (ή μετέπειτα άτυχης) Δ.Σ.Μ.Λ.Θ., για την έκδοση δικών του ή άλλων αξιανάγνωστων βιβλίων, για τις αφιερωμένες στον ίδιο τιμητικές εκδόσεις ή γραφές, για τα ποικίλα προβλήματα ή την όποια αλλοτρίωση στην τουριστικόπληκτη και κακοδιοικημένη νεότερη Ζάκυνθο, για τόσα και τόσα θλιβερά ή ευχάριστα.

Σ' αυτή τη νοερή «συνάντησή» τους, η αλησμόνητη και ευάκουστα ομιλητική Τζίνα, ας φανταστούμε να διαβάζει κάτι από τα δικά της ευάριθμα γραπτά, από τα λίγα, έστω, κείμενά της, που είδε να δημοσιεύονται περιπτωσιακά, είτε στον τόμο Χρονικά Ζακύνθου (1964, όπου με την προσεκτική της πένα μνημόνευσε και σκιαγράφησε τιμητικά «Ζακυνθινούς αγωνιστές της Ελευθερίας, 1815-1864»), είτε στον βιβλιογραφικά πάντα παρόντα Περίπλου του Διονύση Βίτσου (για τη Δ.Σ.Μ.Λ.Θ. και τον Α. Κάλβο), είτε στα (βραχύβια κι αυτά) νεότερα Επτανησιακά Φύλλα, είτε (ίσως) κάπου αλλού, σ' εφημερίδα ή περιοδικό.

Ιδιαίτερα, ως προς τα Ε.Φ., το τεύχος 1-2, του ΚΕ΄ τόμου (Άνοιξη - Καλοκαίρι 2005) ήταν αφιερωμένο στον Κ. Πορφύρη, για τα 95 χρόνια από τη γέννησή του, για την 50ετία από την έκδοση της Επιθεώρησης Τέχνης και για τα 40χρονα από την πρώτη Δ.Σ.Μ.Λ.Θ. στη Ζάκυνθο. Στο πολυφωνικό αυτό αφιέρωμα, η παρουσία της αξέχαστης και φιλικής Τζίνας Κονίδου, η συμπαθητική της μορφή, η εύηχη «φωνή» της, το εύστροφο πνεύμα της, η νεανική και καλοδιάθετη ψυχή της είναι, λίγο - πολύ, αισθητά κ΄ εκφραστικά, είτε γράφοντας, συγκινητικά, απλά και γλαφυρά, η ίδια για την «Πρώτη συνάντηση» με τον πατέρα της είτε συνυπογράφοντας την εργασία μας για την «Καταγραφή των δημοσιευμάτων του Κ. Πορφύρη στην Επιθεώρηση Τέχνης», ενώ σεβαστικά, ευγενικά και φιλοπνευματικά συνέβαλε με την προσφορά αρχειακού, κειμενικού και φωτογραφικού - εικαστικού υλικού στον εμπλουτισμό και την καλύτερη συγκρότηση της ύλης του αναθηματικού αυτού τεύχους των Ε.Φ. (εκφράζοντας την ικανοποίησή της μετά την έκδοσή του).

Σ' ΑΥΤΑ τα δύο αγαπημένα μεταξύ τους πρόσωπα - συμπαθή κι αγαπητά και σ' όσους τα έζησαν από κοντά, τα γνώρισαν ή τα συναναστράφηκαν - στρέφουμε, μνημονευτικά, σήμερα τη σκέψη μας: στον αξιοθαύμαστο και αξιοτίμητο πνευματικό άνθρωπο Κ. Πορφύρη (που η νεότερη, Ζάκυνθος δεν τον έχει τιμήσει ούτε μ' έναν μικρό δρόμο στο όνομά του!) και στην αείμνηστη φίλη - συνεργάτιδα Τζίνα Κονίδου, τη φιλομαθή και βιβλιόφιλη Ζακυνθινιά, που άφησε και το δικό της ενδεικτικό ίχνος ή αποτύπωμα (περιορισμένο, έστω) στη σύγχρονη Ζάκυνθο των Γραμμάτων και της Τέχνης, της Ιστορίας και της πολιτιστικής μας Παράδοσης. Την Τζίνα που, όπως και ο καταξιωμένος μελετητής και λογοτέχνης πατέρας της Κ. Πορφύρης, κρίνεται άξια να μνημονευτεί και εδώ, για ό,τι θέλησε ή μπόρεσε και πρόφθασε να μας προσφέρει ή ν' αφήσει (και με το λιγοστό να έχει τη δική του σημασία), συνυπολογίζοντας βέβαια και την τιμητική δωρεά της -στο Μουσείο Μπενάκη- του σημαντικού αρχείου του πατέρα της (Ιούνιος 2004). Και είναι αξιοθύμητη η Τζίνα Κονίδου, επίσης (με πρόσφατη και όχι ακόμη πιστευτή τη δική της «φυγή»), για το σύντομο εξομολογητικό κείμενό της στα Ε.Φ., για το στερνό και αιώνιο «συναπάντημά» της με τον πατέρα της, για την άσβηστη «εικόνα» ή την αίσθηση ζωής που άφησε σε φίλους και γνωστούς η παρουσία της.

Τώρα, στη μεταθανάτια «συνομιλία» του Κ. Πορφύρη με την κόρη του, ας φανταστούμε κι ας νιώσουμε την Τζίνα να του διαβάζει την πιο πάνω εξομολογητική - προσωπική μαρτυρία της, θυμίζοντας και σε όλους εμάς τη φθαρτή ανθρώπινη «φύση» ή το πρόσκαιρο πέρασμά μας από τον κόσμο της Ύλης μα και της διασωστικής πνευματικής - καλλιτεχνικής Δημιουργίας. Αναδημοσιεύοντας το κείμενο αυτό, το αφιερώνουμε στη μνήμη και των δύο, θεωρώντας το σαν έναν ακόμα άρρηκτο συνδετικό «κρίκο» μαζί τους.

Αύγ. - Σεπτ. 2010