παραθέματα λόγου

ΦΑΟΥΣΤ ΤΟΥ CHARLES GOUNOD [1818-1893] ΜΕ ΤΗ ΛΥΡΙΚΗ ΣΚΗΝΗ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ

2012-01-27T22:45:00.002+02:00

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΑΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

«Η ευτυχία και η επιτυχία είναι κάτι που κανείς άνθρωπος δεν τη χορταίνει»

[Αισχύλος Αγαμέμνων, στ.1331]

Ο Γκαίτε [1749-1832], προσωπικότητα ολοκληρωμένη, δημιουργός και εκφραστής του ευρωπαϊκού πνεύματος, παλεύει μια ολόκληρη ζωή με τον Φάουστ τον οποίο ολοκληρώνει ένα χρόνο πριν το θάνατό του. Ο μυθικός Φάουστ συναντά το πεπρωμένο του. Συγκρούεται με τις εωσφορικές δυνάμεις, σ’ έναν αγώνα πνευματικό ανάμεσα στον πόθο για τη ζωή, την παντογνωσία, την απόλυτη ελευθερία. Έργο, εικόνα της ψυχής του Γκαίτε, στο οποίο φανερώνεται η τραγικότητα του ανθρώπου, η πάλη των δύο ψυχών του. Η μία θέλει να φτάσει ψηλά και η άλλη να μείνει στη γη.

Με αυτή την τραγωδία έρχεται αντιμέτωπος ο Γκουνό, ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες της Γαλλίας του ΙΘ΄ αιώνα, ο οποίος εμπλουτίζει τη μουσική και τη φωνητική έκφραση και, με το ιδιαίτερα εκλεπτυσμένο ύφος του, ανοίγει νέους μουσικούς ορίζοντες, αναμορφώνει το λυρικό δραματολόγιο και διευρύνει τις δυνατότητες της ορχήστρας. Μετά το πομπώδες ύφος του Μέγιερμπεερ, ο Γκουνό επαναφέρει το γαλλικό μελόδραμα στα πρότυπα του Λουλλύ και του Γκλουκ. Σπάει τη συνέχεια του τραγικού και παρεμβάλλει σκηνές κωμικές. Γράφει λυρικά έργα και τραγούδια καθώς και άρθρα, όπως αυτό για τον «Ντον Τζοβάνι» του Μότσαρτ. Προοδευτικός για την εποχή του, δεν έχει την επιτυχία των συγχρόνων του. Η «Σαπφώ» είναι το πρώτο έργο του που παίζεται στην Όπερα του Παρισιού. Θα είναι όμως ο διευθυντής του Théâtre Lyrique Lèon Carvalho, εκείνος που θα ανοίξει τις πύλες του θεάτρου για το αριστούργημά του, τον Φάουστ, η πρεμιέρα του οποίου δόθηκε στις 19 Μαρτίου 1859 και ήταν ένας θρίαμβος. Στον Φάουστ κυριαρχεί το λυρικό και το φανταστικό στοιχείο, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ιδιοφυΐας του συνθέτη. Ο Φάουστ είχε μεγάλη απήχηση στο γερμανικό κοινό, γιατί εύρισκαν στοιχεία από τον Μότσαρτ και τον Βέμπερ. Ο Γκουνό αρχίζει να συνθέτει το έργο το 1856, σε λιμπρέτο των Jyle Barbier και Michel Carré, διασκευασμένο από τον Φάουστ του Goethe. Με έναν θεατρικότατο δαίμονα και μια ουράνια ηρωίδα σάρωσε την Ευρώπη και την Αμερική σε μια εποχή του θριάμβου των «τριών» Βέρντι, Rigoletto, Il Trovatore, La Traviata. Απ’ άκρη σε άκρη δεν ακούγεται παρά η λέξη Φάουστ, Φάουστ, Φάουστ.

Έτσι φωνάξαμε κι εμείς για την παράσταση της 20/1/2012 της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, σε συμπαραγωγή με το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στην αίθουσα «Αλεξάνδρα Τριάντη», μια υπερπαραγωγή άξια των ξένων προτύπων! Ο Φάουστ, Grand opéra σε πέντε πράξεις με μπαλέτο, παίχτηκε χωρίς περικοπές. Μόνο επαίνους έχουμε γι' αυτή την παράσταση, αρχίζοντας από το σκηνικό του Αλεσάντρο Κάμερα που δίδει και την πρώτη εντύπωση στο θεατή. Σκηνικό αντάξιο ενός Γκαίτε – Φάουστ, ενός «αναγεννησιακού» ανθρώπου, που υπηρέτησε εξ ίσου καλά τις τέχνες και τις επιστήμες. Δύσκολο να περιγράψουμε τη λεπτοδουλειά του εργαστηρίου του Δρ. Φάουστ, που, με τους δεξιοτεχνικούς φωτισμούς του ο Βινίτσιο Κέλι, επέτεινε τη μυστικιστική ατμόσφαιρα. Μια αίθουσα διδασκαλίας όπου στους μαύρους πίνακες ο σκηνογράφος, αναπτύσσει θεαματικές καλλιτεχνικές ιδέες, μαθηματικές αναζητήσεις, μουσικές προτάσεις και αποδίδει «σαν σε γράφημα εγκεφάλου» με υψηλή αισθητική, τις διεργασίες και την αναζήτηση του νου μιας ιδιοφυΐας όπως ο Φάουστ - Γκαίτε, ενός στοχαστή, εφευρέτη, ερευνητή ονειροπόλου, άπληστου για γνώση και λάγνου. Παράσταση συνόλου θα τη χαρακτηρίζαμε γιατί συνέβαλαν όλοι στο άρτιο αυτό αποτέλεσμα.

Η σκηνοθεσία του Ρενάτο Τζανέλλα ευρηματική, εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο το δυναμικό της Λυρικής Σκηνής. Η Χορωδία άριστα προετοιμασμένη από τον Νίκο Βασιλείου συνετέλεσε στην επιτυχία της παράστασης, το ίδιο και οι χορευτές, που με τις έξυπνες χορογραφίες του Τζανέλλα, «λάμπρυναν» τις Βαλπούργιες νύχτες και όχι μόνο, αφού η παρουσία τους ήταν αισθητή καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης. Η ενδυματολόγος Κάρλα Ρικόττι έντυσε με ιδιαίτερη φινέτσα πρωταγωνιστές, χορωδούς και χορευτές. Ο εκπληκτικός Γεωργιανός Βαθύφωνος Παάτα Μπουρτσουλάντζε, με φωνή σα να έβγαινε από τα έγκατα της γης, ήταν εξαίσιος Μεφιστοφελής. Απέδωσε εκπληκτικά τη βλάσφημη αλληγορία του ρόλου του, την αλαζονεία του κακού! [Η Διεύθυνση της Λυρικής Σκηνής τον ευχαρίστησε δημόσια για την αφιλοκερδή συμμετοχή του. Η ερμηνεία του ήταν μια προσφορά προς το λυρικό μας θέατρο και κατ’ επέκταση προς τον λαό της Ελλάδας. Κι εμείς τον ευχαριστούμε]. Στο ίδιο υψηλό επίπεδο και η ερμηνεία του Φάουστ από τον Αμερικανό τενόρο Έρικ Κάτλερ που με στοιχεία ρομαντικά απέδωσε την ανταρσία του ήρωα στη απόλυτη εξουσία του καλού και στη δοκιμασία των ορίων της ελευθερίας του. Ένα αξέχαστο ζευγάρι αντιθέσεων Μεφιστοφελής-Φάουστ. Ο ένας κυνηγός της ψυχής, ο άλλος κυνηγός της παντογνωσίας δε διστάζει, ικανοποιώντας τον πόθο για ζωή, να γίνει ο τέλειος διαφθορέας και να ρίξει ένα πλάσμα αθώο στη ταπείνωση και τη χλεύη. Η υψίφωνος Αλεξία Βουλγαρίδου, ιδανική Μαργαρίτα, πέρασε από την αθωότητα στην τραγική κατάσταση της ηρωίδας με άνεση θεατρική και χάρη. Η σταθερή αξία της Λυρικής Σκηνής, ο βαρύτονος Δημήτρης Πλατανιάς, συγκίνησε βαθιά και δικαίως αποθεώθηκε, ερμηνεύοντας τον Βαλεντίνο, αδερφό της Μαργαρίτας. Σε υψηλό επίπεδο στάθηκαν και οι ερμηνείες της Ειρήνης Καράγιαννη Ζήμπελ, της Ινές Ζήκου Μάρθα και του Δημήτρη Κασιούμη Βάγκνερ. Και βέβαια η επιτυχία αυτής της παράστασης πολλά οφείλει στην ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και στον Αρχιμουσικό της Μύρωνα Μιχαηλίδη, Καλλιτεχνικό Διευθυντή του Λυρικού μας Θεάτρου, που με σταθερότητα και δυναμισμό ανέδειξε τις αρετές της Ορχήστρας και τη μεγαλοσύνη του έργου.

Τα εύσημα ανήκουν σε όλους!

«Η κυρά μας η μαμή», ο Σαβόγιας Ρούσμελης και η ασθένεια του πολιτισμού μας

2012-01-22T22:09:00.001+02:00

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Στο προηγούμενο κείμενό μας, θέλοντας να καυτηριάσουμε και να δείξουμε την αντίθεσή μας για όλες αυτές τις ξενόφερτες στο νησί μας βασιλόπιτες, που από απαίδευτο μιμητισμό κόβονται τα τελευταία χρόνια και στον τόπο μας, αγνοώντας την πατροπαράδοτη και τόσο πλούσια σε ιστορία και συμβολισμούς κουλούρα, θυμηθήκαμε την αξέχαστη, μεγάλη κωμικό μας Γεωργία Βασιλειάδου και συγκεκριμένα την κλασσική πια ταινία της «Η θεία απ’ το Σικάγο».

Για άλλους λόγους, που θα τους δείτε στη συνέχεια, θα παραμείνουμε και σήμερα στην ταλαντούχο ηθοποιό και θα θυμηθούμε μιαν άλλη, εξίσου σημαντική για την ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου ταινία, που πρωταγωνιστούσε και δεν είναι άλλη από την συχνά επαναλαμβανόμενη, αλλά ουδέποτε δαπανώμενη: «Η κυρά μας η μαμή», την οποία πολλές φορές έχουμε δει και ξαναδεί, αλλά ποτέ δεν την βαριόμαστε και πάντα, παρότι κάποιων δεκαετιών πια, ανακαλύπτουμε την φρεσκάδα και την επικαιρότητά της. Είναι που φωτογραφίζει άριστα τη νεοελληνική πραγματικότητα και όχι πια στην σκηνή, όπως παλιότερα, αλλά στο πανί ή την μικρή οθόνη, τονίζει και υπερμεγεθύνει τα ελαττώματά μας, με σκοπό τον καυτηριασμό τους στην αρχή, την γελοιοποίησή τους, ύστερα και στη συνέχεια την εξάλειψή τους.

Η υπόθεση, λοιπόν, της ταινίας, όπως όλοι σίγουρα θυμάστε είναι η εξής: Ένας γιατρός, ο αξεπέραστος Ορέστης Μακρής, για εντελώς δικούς του προσωπικούς λόγους, εγκαταλείπει το αστικό κέντρο και επιστρέφει στο απομακρυσμένο χωριό της γυναίκας του, για να ζήσει μόνιμα εκεί, εξασκώντας, βέβαια, το επάγγελμά του, σαν γιατρός, το οποίο με κόπο και μόχθο, όπως τότε συνέβαινε στους περισσότερους, είχε σπουδάσει.

Τα προβλήματα, όπως είναι φυσικό, που είχε ν’ αντιμετωπίσει στάθηκαν πολλά, αλλά το σπουδαιότερο ήταν αυτό της επαγγελματικής του αντιζηλίας με την μαμή του χωριού, την δική μας ηθοποιό, η οποία δεν περιοριζόταν μόνο στο να ξεγεννά τις έγκυες γυναίκες της μικρής και ξεκομμένης από τον υπόλοιπο κόσμο κοινωνίας, αλλά με κομπογιαννιτισμούς και ξόρκια εκτελούσε και ιατρικά καθήκοντα.

Οι απαίδευτοι και βυθισμένοι στην άγνοιά τους χωρικοί συχνά την προτιμούσαν και σ’ αυτήν κατέφευγαν σε κάθε περίπτωση, αγνοώντας τον επιστήμονα και μη έχοντας εμπιστοσύνη στα όσο υπεύθυνα γνώριζε. Χαρακτηριστική, μάλιστα είναι η σκηνή, που τον καλούν να ξεγεννήσει μια… γελάδα. Είναι οι ρόλοι, που αντιστρέφονται από άγνοια και η επικινδυνότητα, που προκύπτει από τον σκοταδισμό. Το νέο είναι δύσκολο να το δεχτούμε, δέσμιοι όλων αυτών, που ανεπαισθήτως, όπως θα έλεγε και ο σοφός Καβάφης, μας έχουν επιβάλλει και δύσκολα κατανοούμε το ξένο. Είναι ένα ελάττωμα όχι μόνο της φυλής μας, αλλά ολόκληρης της ανθρωπότητας, το οποίο υπάρχει σε όλες τις τάξεις, αλλά κυρίως ανθεί στις μικρές και απαίδευτες, ως εκ τούτου, κοινωνίες, οι οποίες, όπως έγραφε και η Ιωάννα Καρυστιάνη, σαν τα μικρά ηφαίστεια, αυτοπυρπολούνται, ρίχνοντας την λάβα τους στους πρόποδές τους.

Δεν ξέρω αν σήμερα, διανύοντας ήδη την δεύτερη δεκαετία του εικοστού πρώτου αιώνα, υπάρχουν ακόμα χωριά, που προτιμούν την μαμή από τον γιατρό. Θα ευχόμουν η νοοτροπία αυτή να είχε εξαλειφθεί και άνθρωποι να μην πήγαιναν χαμένοι από άγνοια και κουταμάρα. Είμαι σίγουρος, όμως, πως «μαμές» στο χώρο του πολιτισμού υπάρχουν και μάλιστα πολυάριθμες στο νεοελληνικό χώρα, ακόμα και σε πόλεις, αλλά και το νησί μας με την μεγάλη, αναμφίβολα, πολιτιστική παράδοση και την συχνή, από πολιτικούς, κυρίως – αυτοί έκαναν την μεγάλη συφορά – μηρυκαστική επανάληψη της συνέχισής του από εμάς τους απογόνους. Φοβάμαι, δε, πως η μάζα συχνά - πυκνά, όπως στην «Κυρά μας την μαμή» συνέβαινε, εξακολουθεί ν’ αγκαλιάζει το εύπεπτο, μια και αυτό την βολεύει και οι «υπεύθυνοι» αυτό καλλιεργούν για την επιβίωσή τους και για καθαρά ψηφοθηρικούς λόγους, κάνοντας αντί για καλό, καταστροφή.

Η λαϊκή σοφία λέει, πως επιπλέουν πάντα οι φελλοί και οι κάθε είδους ακαθαρσίες. Και έχει απόλυτο δίκιο. Ευτυχώς, όμως, υπάρχει ο χρόνος – Κρόνος και αναζωογονητικά και δημιουργικά κατατρώει ό,τι άχρηστο και επιφανειακό και ξεκαθαρίζει τα πράγματα. Αυτά, όμως, αφορούν εσχατολογικές δημοκρατίες και δικαιοσύνες, που θα γίνουν για μας, χωρίς εμάς. Μα τι θα γίνει με το τώρα;

Ο κάθε «μωρός Έπαρχος», για να θυμηθούμε και πάλι τον Μεγάλο Αλεξανδρινό, παίρνει γύρω του – και στο χώρο του πολιτισμού - «ξόανα επίσημα και σοβαροφανή», όπου «άθλια τα ελληνικά των, οι βάρβαροι» και με τον τρόπο αυτό συντηρεί την καρέκλα του και τον ύπνο των υπηκόων του. Οι τελευταίοι πιστεύουν πως κάτι και μάλιστα το σπουδαίο και σοβαρό κάνουν, ενώ στην ουσία τρυπούν το νερό. Οι κενοί – και όχι καινοί – πανηγυρικοί συνεχίζονται και έτσι όλοι είναι ευχαριστημένοι, έστω φαινομενικά οι περισσότεροι, δίχως τίποτα να συντελείται και τίποτα να προχωρεί. Έτσι οδηγούμεθα σ’ έναν πρόωρο και άδικο θάνατο, σε μια επίφοβη για την εξέλιξη του κόσμου αυτοκτονία.

Όπως είναι έγκλημα να πας το άρρωστο παιδί σου σε κομπογιαννίτη γιατρό ή – για να ξαναγυρίσουμε στην ταινία μας – σε μαμή, έτσι είναι κατά κανόνα καταστροφικό να παραδίνεις τον πολιτισμό σε αδαείς, αγράμματους και επίδοξους ανθρώπους. Αυτοί θα τον πεθάνουν, έστω και χωρίς τη θέλησή τους.

Εμείς, μάλιστα, οι Ζακυνθινοί, με την παράδοση των «Ψευτογιατρών» του πολύ Σαβόγια Ρούσμελη, έχουμε μια ακόμα μεγαλύτερη υποχρέωση. Πολύ πριν η Γεωργία Βασιλειάδου κρούσει στο πανί τον κώδωνα του κινδύνου, ο δικός μας συγγραφέας τον γελοιοποίησε στο σανίδι και αυτό αποτελεί για μας όχι μόνο καύχημα και παρακαταθήκη, αλλά και τεράστια ευθύνη.

Αν κάνουμε στην άκρη όχι μόνο τις «μαμές» του πολιτισμού, αλλά και τους ψηφοθήρες πάτρωνές τους, τότε σίγουρα μπορούμε να ελπίζουμε. Ίσως τότε ξανά εμφανιστεί ένας άλλος, νεώτερος Ρούσμελης, υπογραμμίζοντας δημόσια την μικρότητάς μας και ίσως σταθεί αιτία να σταματήσει ο εξευτελισμός μας. Διαφορετικά ας μας εγχειρίζουν οι αγράμματες μαίες και ας ξεγεννούν οι σπουδασμένοι γιατροί τις φοράδες.

Καλό μα ξημέρωμα!

Πρωτοπρεσβυτέρου Ευαγγέλου Παχυγιαννάκη: Βιβλιοπαρουσίαση για το «ΛΕΙΜΩΝΑΡΙΟΝ ΛΕΥΚΑΔΟΣ ΚΑΙ ΙΘΑΚΗΣ»

2012-01-19T19:13:00.000+02:00

Πρόσφατα εξεδόθη το λειτουργικό βιβλίο της Ιεράς Μητροπόλεως Λευκάδος και Ιθάκης, με τον τίτλο «ΛΕΙΜΩΝΑΡΙΟΝ ΛΕΥΚΑΔΟΣ ΚΑΙ ΙΘΑΚΗΣ» από το Ενοριακό Πνευματικό Κέντρο του ιερού Μητροπολιτικού Ναού Ευαγγελιστρίας Λευκάδος, που περιέχει συγκεντρωμένες τις ιερές Ακολουθίες – παλαιότερες και νεότερες - απάντων των Αγίων και αναφέρονται «στους Αγίους προστάτες και εφόρους της τοπικής Εκκλησίας ιδίως όσων είναι σπάνιες ή απαντώνται εν χρήσει μόνο στους Ιερούς Ναούς των νησιών (Λευκάδος και Ιθάκης), καθώς και όσων πρόσφατα συνετέθησαν, σε ένα corpus», όπως αναφέρεται στην Εισαγωγή του βιβλίου.

Η έκδοση έχει γίνει με πρόνοια και φροντίδα του Πνευματικού Κέντρου του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Ευαγγελιστρίας Λευκάδος, την ποιμαντική ευθύνη του οποίου έχει ο λογιότατος και πολυγραφότατος Πρωτοπρεσβύτερος Γεράσιμος Ζαμπέλης. Η συλλογή των Ιερών Ακολουθιών, τα διευκρινιστικά σχόλια, Υπομνήματα, καθώς και η σύνθεση ορισμένων Ακολουθιών, Παρακλητικών Κανόνων κ.λπ. και η γενικότερη επιμέλεια του βιβλίου οφείλονται στον ιερολογιότατο ιεροδιάκονο του ιερού Ναού της Ευαγγελιστρίας Ιωαννίκιο Ζαμπέλη.

Στις 480 σελίδες του καλαίσθητου Τόμου περιλαμβάνονται πλήρης Ιερές Ακολουθίες, Χαιρετιστήριοι Οίκοι, Παρακλητικοί Κανόνες, Μακαριστάρια, Υπομνήματα ιστορικά και αγιολογικά, ως θα αναπτύξομε κατωτέρω και ακολουθεί 16σέλιδο έγχρωμο «Παράρτημα Εικόνων», που περιλαμβάνει παλιές και νέες, καθώς και φωτογραφικά στιγμιότυπα τοπίων, ιερών τελετών και προσκυνημάτων.

Το «ΛΕΙΜΩΝΑΡΙΟΝ» ανοίγει με στίχους Ιαμβικούς «εις το Λειμωνάριον Λευκάδος και Ιθάκης», όπου κατατίθεται με αυτογνωσία και ταπείνωση η «ατεχνία του καλάμου» του επιμελητή της εκδόσεως και υμνογράφου, που, όμως, αναθαρρεί στην πληροφορία του λογισμού του, ότι θα συγκατανεύσει ο θείος φωτισμός και θα ‘ρθει η εξ ύψους βοήθεια, προκειμένου να υμνολογηθεί η φιλάγιος χορεία συντονότατα, συνθεμένη από το γλυκερότατο μέλι του λειμώνος της θείας χάριτος.

Ακολουθούν: ένα απόσπασμα από τον «Πνευματικό Λειμώνα» του Ιωάννου Μόσχου και ο Πρόλογος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Λευκάδος και Ιθάκης κυρίου Θεοφίλου. Η Εισαγωγή, στη συνέχεια, είναι ένα αναλυτικό πλουσιότατο κείμενο δοκιμιακής υφής, γραμμένο από τον συντάκτη και επιμελητή του Τόμου ιερολογ. Ιεροδιάκονο Ιωαννίκιο Ζαμπέλη. Πρόκειται για ένα κείμενο ιστορικό, θεολογικό, λειτουργικό, αναφερόμενο στη θεία λατρεία γενικότερα, και ειδικότερα στην τοπική αγιολογία και τη θέση των Αγίων στη ζωή της Εκκλησίας, η οποία ούσα καθολική αγκαλιάζει όλους τους απανταχού του καθολικού σώματος της Εκκλησίας πιστούς, υπογραμμίζοντας και εξαίροντας, με την ιερή τέχνη της υμνολογίας, τα συγκλονιστικά βιώματα και γεγονότα της πίστεως και των έργων της εν Χριστώ πίστεως και μαρτυρίας.

Η Εισαγωγή συναπαρτίζεται από τα επιμέρους Κεφάλαια: α) Η προστασία των Αγίων. β) Η τιμή των Αγίων. γ) Οι προστάτες Άγιοι των νησιών μας. δ) Στόχος της έκδοσης του «Λειμωναρίου» και ε) Υμνογράφοι και εκδόσεις των Ακολουθών.

Θα παραμείνομε στο Κεφάλαιο των ιερών ακολουθιών και των Υμνογράφων, προκειμένου να δώσομε στο φιλάγιο αναγνωστικό κοινό την πλήρη εικόνα του παρουσιαζομένου «Λειμωναρίου».

α΄) Η εόρτιος ακολουθία των Αγίων προστατών και εφόρων της νήσου Λευκάδος». Υμνογράφος, ο ιεροδιάκονος Ιωαννίκιος Ζαμπέλης. Είναι νέα πλήρης η Ακολουθία, αναφερομένη, ως ο τίτλος της μαρτυρεί, σε όλους τους προστάτες και εφόρους της νήσου Λευκάδος και ψάλλεται την πρώτη Κυριακή μετά την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (15^ης Αυγούστου). Αποτελείται από Μικρόν Εσπερινόν, Μέγαν Εσπερινόν (Λιτήν και Στίχον), Όρθρον (με εκτενές Συναξαριακό Υπόμνημα) και Λειτουργίαν. Εισαγωγικώς προτάσσεται αναλυτική Τυπική διάταξη, καθόσον πρόκειται για νέα εορτή, με έγκριση της Εκκλησίας της Ελλάδος (αριθ. Εγγρ.-4217/4.2.2010), και δύναται να συμπέσει από 16^ης έως και 22^ας Αυγούστου.

Της εορτίου Ακολουθίας έπονται: α) Ακολουθία του Μικρού Αγιασμού κατά την μοναστηριακή Τάξη των πανηγύρεων, με Κανόνα κατ’ Αλφαβητική Ακροστιχίδα στην Παναγία την Φανερωμένη τα πρώτα 24 τροπάρια, και τα υπόλοιπα προς όλους τους υπολοίπους Αγίους. β) Παρακλητικός Κανών με Μεγαλυνάρια όλων των συμπεριλαμβανομένων Αγίων, και γ) Εικοσιτέσσερις Χαιρετιστήριοι Οίκοι «εις τον θεόσεπτον όμιλον των προστατών Αγίων της νήσου Λευκάδος», ποίημα του αυτού.

β΄) Απολυτίκια εις ενίους εκ των Αγίων προστατών και εφόρων της νήσου Λευκάδος. Εγράφησαν το έτος 2001, υπό του ιερολογ. Διακόνου Ιωαννικίου Ζαμπέλη, κατά παράκληση των ομογενών Λευκαδίων της Μελβούρνης.

γ΄) Η Ακολουθία της θαυματουργού εικόνος της Υπεραγίας Θεοτόκου της Φανερωμένης. Εποιήθη εν Αγίω Όρει εν έτει 1816 υπό αγνώστου υμνογράφου, ψαλλομένη την Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος. Η Ακολουθία έχει υποστεί σε ορισμένα σημεία ελάχιστες τροποποιήσεις που κρίθηκαν αναγκαίες «επί το μελωδικότερον», ως χωλαίνοντα κατά το μέτρο και ημαρτημένα ως προς τη σύνταξη και την γραμματική. Οι διορθώσεις έγιναν από τον επιμελητή των κειμένων της εκδόσεως ιερολογ. διάκονον Ιωαννίκίον.

δ΄) Κανών Παρακλητικός εις την Υπεραγίαν Θεοτόκον ης η θαυματουργή εικών εύρηται εν τη νήσω της Λευκάδος. Ποίημα Γερασίμου Μοναχού Μικραγαννανίτου.

ε΄) Χαιρετιστήριοι Οίκοι ΚΔ΄ εις την Υπεραγίαν Θεοτόκον Φανερωμένην. Εγράφησαν εις το Άγιον Όρος υπό αγνώστου υμνογράφου.

στ) Ακολουθία ευχαριστήριος και ικετική επί τη απαλλαγή της νήσου Λευκάδος εκ της φοβεράς του σεισμού απειλής εν έτει βγ΄, μηνί Αυγούστω ιδ΄, ψαλλομένη τη ιδ΄ του μηνός Αυγούστου. Εποιήθη υπό Ιωάννου Ζαμπέλη, Αναγνώστου, νυν Ιωαννικίου ιεροδιακόνου. Εις το τέλος της Ακολουθίας παρατίθεται Εκλογή, ψαλλομένη εις φόβον σεισμού, Ευχαί επί απειλή σεισμού (εκ του Μεγάλου Ευχολογίου) και Ευχή επί τη διασώσει της νήσου Λευκάδος.

ζ΄) Ακολουθία των Αγίων ενδόξων και καλλικνίκων μαρτύρων Τιμοθέου και Μαύρας, ψαλλομένη τη γ΄ του μηνός Μαΐου. Συντχθείσα και το πρώτον εκδοθείσα σπουδή και δαπάνη Ιωαννικίου ιερομονάχου του Κόνδαρη εν έτει 1769. Συνεπληρώθη κατά τα ελλείποντα, διορθώθη όπου εκρίθη αναγκαίον και προσετέθη β΄ Κανών εις τον Όρθρον, καθώς και Παράρτημα από Μεγαλυνάρια, υπό του επιμελητού της εκδόσεως ιερολ. Ιωαννικίου Ζαμπέλη.

η΄) Μέγας μεθεόρτιος πανηγυρικός εσπερινός του Αγίου Αποστόλου Παύλου. Ποίημα ιεροδιακόνου Ιωαννικίου Ζαμπέλη.

θ΄) Ακολουθία του Αγίου Αποστόλου Ακύλα, ψαλλομένη τη ιδ΄ του μηνός Ιουλίου. Ποίημα ιεροδιακόνου Ιωαννικίου Ζαμπέλη. Στο τέλος παρατίθεται Παράρτημα Μεγαλυναρίων του Αγίου.

ι΄) Πανηγυρική Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Σωσίωνος, πρώτου Επισκόπου Λευκάδος, ψαλλομένη τη ιδ΄ του μηνός Ιουλίου. Ποίημα Ιωάννου Γ. Παναγοπούλου, εν έτει 2009. Στο τέλος παρατίθεται παράρτημα Μεγαλυναρίων, κατά το Ακατάληπτόν εστι, εις ήχον γ΄ και κατ’ αλφαβητικήν Ακροστιχίδα.

ια΄) Κανών Παρακλητικός εις τους εν τω κατά Λευκάδα ομωνύμω αυτών Ησυχαστηρίω ασκήσαντας Τρεις θεοφόρους Πατέρας. Ποίημα Ιωάννου Ζαμπέλη αναγνώστου.

ιβ΄) Κανών ευχαριστήριος και ικετικός προς τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν επί τη απαλλαγή από της πανώλους. Συνετάχθη παρ’ ανωνύμου τον ιη΄ αιώνα και εξεδόθη το πρώτον στη Λευκάδα το έτος 1866, «δαπάνη των κληρικών του δήμου Λευκαδίων». Στο τέλος επισυνάπτεται Ευχή ευχαριστήριος και ικετική εις τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν.

ιγ΄) Ακολουθία του αγίου πατρός ημών Βησσαρίωνος Αρχιεπισκόπου Λαρίσης και Τρίκης του θαυματουργού. Αγνώστου ποιητού. Εξ αντιγράφου «…δια χειρός…Ευσταθίου ιερέως Σταϊκοπούλου. Αγία Μαύρα 1745, Σεπτεμβρίου 10». Εις το τέλος παρατίθενται τέσσερα τροπάρια ψαλλόμενα κατά τον ασπασμόν της αγίας κάρας του Αγίου, ποιηθέντα υπό του ιεροδ. Ιωαννικίου Ζαμπέλη.

ιδ΄) Ασματική ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Νικήτα, Αρχιεπισκόπου Χαλκηδόνος, ψαλλομένη τη κη΄ του μηνός Μαΐου. Εξ αντιγραφής παλαιού χειρογράφου «παρά του μοναχού Ιακώβου Αγιορείτου».

ιε΄) Εικοσιτέσσαρες Οίκοι εις τον εν αγίοις θαυματουργόν Διονύσιον, Αρχιεπίσκοπον Αιγίνης. Ποίημα Αγγέλου Κονιδάρη.

ιστ’) Ακολουθία των Αγίων ενδόξων Μεγαλομαρτύρων Μηνά, Βίκτωρος και Βικεντίου, ψαλλομένη τη ια΄ του μηνός Νοεμβρίου. Με τον τίτλο αυτόν υπάρχουν τρεις Ακολουθίες. Η α΄ κατεχωρήθη «ως ψάλλεται εν Θεσσαλονίκη», από χειρόγραφο του 1930. Η β΄ όπως ψαλλότανε παλαιότερα από την Ιερά Σύνοψη, έκδοση του Αλεξίου, στον Μητροπ.ναό του Αγίου Μηνά Ηρακλείου Κρήτης, διότι σήμερα ψάλλεται από το ΚΡΗΤΙΚΟΝ ΠΑΝΑΓΙΟΝ, Α΄ τόμ. Σελ. 280-286, έκδ. Επαρχ. Συνόδου Εκκλ. Κρήτης, 2000 και η γ΄ με την επεξήγηση: «και η ανάμνησις του φρικώδους σεισμού σεισμού, γεγονότος εν τη νήσω Λευκάδος και Αγίας Μαύρας κατά τους 1704 από Χριστού, εις τους χρόνους του εξοχωτάτου αυθεντός Πέτρου Μπρεγαδίν εστραορδινάριου», ποιηθείσα υπό Γωργίου Ζαμπέλη, αιτήσει Ευσταθίου ιερέως Σταϊκοπούλου.

ιζ΄) Χαιρετισμοί εις τον Άγιον Μεγαλομάρτυρα Μηνάν», ποίημα Αρχιμανδρίτου Λεοντίου Χατζηκώστα, Κυπρίου.

ιη΄) Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Δονάτου, Επισκόπου Ευροίας, ψαλλομένη τη ζ΄ του μηνός Αυγούστου εν τη νήσω Λευκάδι, ποιηθείσα υπό ιεροδιακόνου Ιωαννικίου Ζαμπέλη. Εις το τέλος παρατίθενται έξι Μεγαλυνάρια του Αγίου, του ιδίου.

ιθ΄) Εγκώμια, Παρακλητικός Κανών και Χαιρετισμοί εις την Αγίαν Μεγαλομάρτυρα Βαρβάραν, «άτινα ψάλλονται τη δ΄ Δεκεμβρίου, μνήμη της Αγίας και τη γ΄ Κυριακή του μηνός Μαΐου, ότε και τελείται εν Λευκάδι λιτάνευσις της ιεράς εικόνος εις ανάμνησιν γενομένου θαύματος κατά της ευλογιάς εν έτει 1922».

κ΄) Ακολουθία εις την πάροδον του ιερού λειψάνου του εν αγίοις πατρος ημών Νικολάου, Αρχιεπισκόπου Μύρων της Λυκίας του θαυματουργού, ψαλλομένη τη ι΄ του μηνός Μαΐου, ποιηθείσα υπό ιερέως Γεωργίου Ιαννούλη.

κα΄) Ακολουθία του Οσίου και θεοφόρου πατρός ημών Βαρβάρου του Πενταπολίτου του μυροβλύτου, ψαλλομένη τη ιε΄ του Μαΐου μηνός. Ελήφθη από χειρόγραφη φυλλάδα, αντιγεγραμμένη από έντυπη, εκδοθείσα στη Βενετία το 1734, παρά Αντωνίω τω Βόρτολει.

κβ΄) Μεγαλυνάρια γ΄ εις τον Άγιον Λουκά τον ιατρόν, Αρχιεπίσκοπον Συμφερουπόλεως και Κριμαίας, επί τη μετακομιδή αποτμήματος των ιερών λειψάνων αυτού εις την νήσον Λευκάδα, 6 Οκτωβρίου 2002.

κγ΄ ) Ύμνοι: Απολυτίκια β΄ και Εγκώμια ε΄ ψαλέντα κατά την μετακομιδήν εκ Δράμας τεμαχίου του ιερού λειψάνου του Οσίου πατρός ημών Γεωργίου του Νέου Ομολογητού.

κδ΄ ) Ακολουθία της θαυματουργού ειόνος της Παναγίας της Καθαριωτίσσης της εν Ιθάκη, ψαλλομένη τη η΄ του μηνός Σεπτεμβρίου, ποιηθείσα υπό Δρος Χαραλάμπους Μ. Μπούσια.

κε΄) Παρακλητικός Κανών εις τον Άγιον Νέον Ιερομάρτυρα Ραφαήλ τον Ιθακήσιον, ποιηθείς υπό του ιεροδιακόνου Ιωαννικίου Ζαμπέλη. Προτάσσονται: Απολυτίκιον, Κοντάκιον και Μεγαλυνάριον, ποιηθέντα υπό του μοναχού Γερασίμου Μικραγιαννανίτου.

κστ΄) Ακολουθία του Οσίου και θεοφόρου πατρός ημών Ιωακείμ του Ιθακησίου, ψαλλομένη τη β΄ του μηνός Μαρτίου, επί τη μνήμη αυτού και τη κγ΄ Μαΐου, επί τη ανακομιδή των ιερών αυτού λειψάνων, ποιηθείσα υπό Δρος Χαραλάμπους Μ. Μπούσια.

Επίσης, Κανών Παρακλητικός, Εγκώμια και Χαιρετιστήριοι Οίκοι, υπό του αυτού υμνογράφου.

Η όλη καλλιτεχνική εμφάνιση του ΛΕΙΜΩΝΑΡΙΟΥ ΛΕΥΚΑΔΟΣ ΚΑΙ ΙΘΑΚΗΣ, η μετά φιλοκαλικής διαθέσεως επιμέλεια της εκδόσεως και η πλαισίωση των υμνογραφημάτων με αναλυτικά υπομνήματα ιστορικών και επετειακών γεγονότων, καθιστούν την έκδοση ωφελιμότατη. Όχι μόνο για λειτουργική χρήση στους ναούς, αλλά και για κάθε πιστό και φιλάγιο, που θέλει να διατηρήσει άγρυπνη τη συνείδησή του, αρδεύοντάς την από τα βιώματα της χριστιανικής κοινότητος ανθρώπων που γεννήθηκαν, έζησαν ή περπάτησαν στους ίδιους τόπους και δρόμους, κάτω από τις ίδιες πολλές φορές συνθήκες, και περιέβαλαν με τους άθλους του μαρτυρίου, της ασκήσεως και της κατά Χριστόν βιωτής την φθαρτή ύπαρξή τους τον αμαράντινο χιτώνα της αγιότητος.

Ξεχωριστά, εκείνο που ιδιαιτεροποιεί το υπό παρουσίαση ΛΕΙΜΩΝΑΡΙΟ είναι ότι έχει συνταχθεί από έναν διάκονο της Εκκλησίας του Χριστού, νεαρό κατά την ηλικία, με θαυμαστό ζήλο και πλούσια χαρίσματα. Ο πατήρ Ιωαννίκιος, φέρει το μοναδικόν σχήμα, και έχει τον α΄ βαθμό της ιερωσύνης, του Διακόνου και, όπως προκύπτει από τις υμνογραφικές του συνθέσεις στον παρόντα τόμο, ήδη από τα γυμνασιακά του χρόνια ασχολείτο με την εκκλησιαστική υμνογραφία.

Η μελέτη όλων των ειδών της υμνογραφίας, που έχει καταπιαστεί ο πατήρ Ιωαννίκιος, μας πείθει ότι, ως υμνογράφος, κατέχει καλώς τους κανόνες και το ήθος της εκκλησιαστικής μας ποιήσεως. Υπάρχει απόλυτη συμμόρφωση προς την υμνογραφική παράδοση της Ορθοδόξου υμνολογίας, όπως την διαμόρφωσαν και μας την κληροδότησαν οι μεγάλοι υμνογράφοι και μελωδοί του 8^ου και 9^ου αιώνα, με μέτρα ρυθμοτονικά, στηριζόμενα στην ισοσυλλαβία. Η δε γλώσσα του απλή, και κατανοητή, απέριττη και ανεπιτήδευτη, όπως δηλαδή των αρχαίων συναξαριακών κειμένων.

Κατ’ αρχήν, αποκαλύπτεται ότι, ως υμνογράφος, γνωρίζει και αποδέχεται με ταπείνωση και εκκλησιολογική συνείδηση, πως ένα άτομο προικισμένο με το χάρισμα της ποιήσεως, δεν κινείται αυτοτελώς ως ανεξάρτητη μονάδα, αλλά ως μέλος του μυστικού σώματος του Χριστού, που προσλαμβάνει τα βάσανα, τις συμφορές, τους καημούς και τις θλίψεις του λαού του Θεού, με τον οποίο συμπορεύεται, και τα διαχωνεύει με την χάρη του Παρακλήτου μέσα στο χωνευτήρι της φλεγόμενης καρδιάς του κι ύστερα τα κάνει αίτημα, παράκληση, παρηγοριά και ελπίδα και τα προσφέρει ποιητικά στον Θεό της αγάπης. Ενώ, παράλληλα, εμβαπτίζει όλα αυτά στις σωτήριες αλήθειες της πίστεώς μας και εξαίρει τη θεία συγκατάβαση και την αντιθετική αρμονία που υπάρχει ανάμεσα στην υπερβατική χάρη του ακτίστου Θεού και στην πολιτεία των προς θεραπεία πιστών, που πορεύονται προσευχητικά, δεητικά ασκητικά από την κάθαρση στον φωτισμό και από τον φωτισμό στη θέωση.

Ο πατήρ Ιωαννίκιος είναι μια νέα ελπίδα για την Εκκλησία. Ένα νέο αστέρι που ανατέλλει στο στερέωμα της εκκλησιαστικής μας ποιήσεως ή, καλύτερα, που βλαστάνει ως νέον άνθος πνευματικής ωραιότητος στον αειφόρο λειμώνα της ορθοδόξου λατρείας. Έχει τη σφραγίδα της δωρεάς άνωθεν.

Ευχόμεθα από καρδιάς, στον πατέρα Ιωαννίκιο, να έχει αχώριστο σύντροφο της ζωής του το Άγιον Πνεύμα, με την χάρη του Οποίου θα μπορέσει να καλλιεργήσει και να αυξήσει το Θεόδοτο τάλαντο της πάντιμης λειτουργικής τέχνης της υμνογραφίας, διακονώντας την με ταπείνωση, αγάπη και καρδιακή ευαισθησία.

Νίκου Π. Καποδίστρια: ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΠΕΤΡΟ ΣΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ. ΟΙ ΡΩΜΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΡΙ ΤΟΥ "ΞΑΝΘΟΥ ΓΕΝΟΥΣ" ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ

2012-01-18T11:27:00.000+02:00

[Περιοδικό ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ 523 (Ιανουάριος 2012) 46-51]

Γιώργου Γαστεράτου: Η ΚΑΣΣΙΩΠΗ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΚΑΙ Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

2012-01-17T12:45:00.000+02:00

«…πήρε ένα πλοίο και κατευθύνθηκε στην Κασσιώπη, όπου τραγούδησε μπροστά στο βωμό του Κασσίου Διός…». Με αυτά τα λόγια περιγράφει ο ρωμαίος συγγραφέας Σουητώνιος την παρουσία του αυτοκράτορα Νέρωνα στην Κασσιώπη της Κέρκυρας, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του προς την Ολυμπία, προκειμένου να λάβει μέρος στους αγώνες που γίνονταν εκεί. Η ύπαρξη, επομένως, στην πόλη του ιερού του Κασσίου Διός, σε συνδυασμό με την άφιξη εκεί του πολυάριθμου θεατρικού θιάσου του Νέρωνα το 66 μ.Χ. δείχνει και τη σημασία της κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους.

Εκτός, όμως, από το Σουητώνιο πρώτος ο Κικέρωνας αναφέρει την πόλη, όπου αναγκάστηκε, μάλιστα, να παραμείνει επί επτά ημέρες περιμένοντας ούριο άνεμο για τη Ρώμη αφού προηγουμένως είχε επισκεφτεί την πόλη της Κέρκυρας.

Ακολούθως, ο αρχαίος γεωγράφος Στράβων δίνει το στίγμα της τονίζοντας «… ὅτι ἀπὸ Κασσιόπης λιμένος τῆς ἐν Κερκύρᾳ ἕως Βριντησίου στάδια χίλια ἑπτακόσια…» ενώ ο Πτολεμαίος αναφέρει ότι είναι «…πόλις καὶ ἄκρα…». Τέλος, σχετικές αναφορές κάνουν ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος και ο Άουλος Γέλλιος ενώ ο βυζαντινός ιστορικός Προκόπιος γίνεται αρκετά συγκεκριμένος, όταν περιγράφει την καταστροφή της Κέρκυρας από τους Γότθους του Τοτίλα το 550 μ.Χ. περίπου: «Δία γάρ Κάσσιον ἐτίμων ποτὲ οἱ τῇδε ἄνθρωποι, ἐπί καὶ ἡ πόλις (…) ἐς τὸνδε τὸν χρόνον Κασώπη ἐπικαλεῖται».

Λίγα χρόνια αργότερα και συγκεκριμένα το 604 μ.Χ. από τρεις επιστολές του αγίου Γρηγορίου του Διαλόγου πάπα Ρώμης πληροφορούμαστε ότι η Κασσιώπη έγινε το επίκεντρο διενέξεων μεταξύ του επισκόπου Κερκύρας Αλκίσωνα και του επισκόπου Ευροίας Ιωάννη: Πριν το 591 ο επίσκοπος, ο κλήρος και ο λαός της Εύροιας, μιας πόλης κοντά στη σημερινή Παραμυθιά, εγκατέλειψαν την πόλη τους, όταν εμφανίστηκαν βάρβαροι, και βρήκαν καταφύγιο από τον επίσκοπο Κερκύρας Αλκίσωνα, ο οποίος τους φιλοξένησε στο κάστρο της Κασσιώπης. Ο Αλκίσων έτσι ανταποκρίθηκε σε σχετική διαταγή του αυτοκράτορος Μαυρικίου και σε σύσταση του αγίου Γρηγορίου του Διαλόγου. Η σχετική εγκύκλιος επιστολή του αγίου Γρηγορίου πάπα Ρώμης, που εστάλη προς τους επισκόπους του Ανατολικού Ιλλυρικού το Μάιο του 591, μας πληροφορεί ότι ο αυτοκράτορας Μαυρίκιος είχε εκδώσει διαταγή προς τον ύπαρχο των πραιτωρίων του Ιλλυρικού Ιοβίνο, με την οποία πρόσταζε τους επιχώριους επισκόπους, που βρίσκονταν ακόμη στις έδρες τους, να φιλοξενήσουν τους συναδέλφους τους που είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τις πόλεις τους, όταν ήλθαν οι βάρβαροι.

Όμως ο Ευροίας Ιωάννης προέβη σε ιεροπραξίες τέτοιας κλίμακας ώστε να θέσει υπό αμφισβήτηση της κανονική επισκοπική δικαιοδοσία του Αλκίσωνα στην Κασσιώπη. Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι οι πρόσφυγες είχαν φέρει μαζί τους έναν πολύτιμο θησαυρό, το ιερό λείψανο του αγίου Δονάτου επισκόπου Ευροίας του Θαυματουργού, το οποίο εναπετέθη στο ναό του αγίου Ιωάννη στο κάστρο της Κασσιόπης, γεγονός που ενέτεινε τις υπερβάσεις του Ευροίας Ιωάννη.

Τότε ο Αλκίσων διαμαρτυρήθηκε στον αυτοκράτορα Μαυρίκιο, ο οποίος ανάθεσε την υπόθεση στον μητροπολίτη Νικοπόλεως Ανδρέα, ως προϊστάμενο της μητροπολιτικής περιφέρειας, στην οποία ανήκε η επισκοπή της Κέρκυρας. Ο Νικοπόλεως Ανδρέας, όπως ήταν φυσικό, δικαίωσε τον Κερκύρας, ενώ δεν είναι σαφές αν ο Ευροίας συμμορφώθηκε. Αργότερα, ο νέος επίσκοπος Ευροίας Ιωάννης, επίσης, αφού εν τω μεταξύ ο παλιός είχε πεθάνει, ανακίνησε το ζήτημα και απέσπασε από το διάδοχο του Μαυρικίου Φωκά διάταγμα που ακύρωνε τη μητροπολιτική απόφαση και αναγνώριζε τη δικαιοδοσία του επί της Κασσιώπης. Ο Αλκίσων, όμως, δεν εγκατέλειψε τον αγώνα του και κατέφυγε στον ανώτατο προϊστάμενό του τον πάπα Ρώμης Γρηγόριο τον Μέγα τον Διάλογο, στου οποίου τη δικαιοδοσία τότε ανήκε, όπως και ολόκληρο το Ανατολικό Ιλλυρικό δηλαδή η σημερινή βαλκανική χερσόνησος πλην της Θράκης. Ο πάπας δεν δυσκολεύτηκε να αναγνωρίσει τα δίκαια του Κερκύρας και έγραψε στον αποκρισάριό του στην Κωνσταντινούπολη διάκονο Βονιφάτιο να προσπαθήσει να πείσει τον αυτοκράτορα να ανακαλέσει το διάταγμα και να αναθέσει την υπόθεση στον ίδιο. Φαίνεται, δε, ότι ο Βονιφάτιος πέτυχε στην αποστολή του γιατί από την τρίτη επιστολή του πάπα μαθαίνουμε ότι πήγαν στην Ρώμη εκπρόσωποι τόσο του Κερκύρας όσο και του Ευροίας. Εκεί συμφωνήθηκε ότι ο Ευροίας θα παρέμενε φιλοξενούμενος στην Κασσιώπη χωρίς, όμως, να προβαίνει σε ενέργειες που θα έθιγαν την κανονική δικαιοδοσία του Κερκύρας και έτσι έληξε το ζήτημα.

Κατά τους επόμενους αιώνες η Κασσιώπη συνεχίζει να είναι μία αξιόλογη πόλη, γεγονός που σχετίζεται με τη στρατηγική της θέση, όπως και ολόκληρη η Κέρκυρα, που καλείται να παίξει έναν αναβαθμισμένο ρόλο, όντας ενδιάμεσος σταθμός και ασφαλές λιμάνι κατά την αποστολή βυζαντινών στρατευμάτων στην Κάτω Ιταλία, ειδικά ύστερα από την πτώση της Σικελίας στους Άραβες. Άλλωστε, την ακμή της πόλης μαρτυρεί και το αρχαιότατο κάστρο της, το οποίο ύστερα από φονικότατες μάχες παραδίδεται στους Βενετούς το 1386 ύστερα από έναν αιώνα περίπου ανδηγαυική κατοχή. Τότε, οι βενετοί για να μην χρησιμοποιηθεί ποτέ ξανά εναντίον τους το κατέστρεψαν εκ βάθρων αφήνοντας την πόλη ανοχύρωτη. Από τότε αρχίζει η παρακμή της.

Η φήμη, όμως, της πόλης ουδέποτε έπαψε να υπάρχει χάρις στον ονομαστό ναό της Παναγίας που υπήρχε και υπάρχει εκεί. Η παράδοση αναφέρει ότι έχει ανεγερθεί πάνω στα ερείπια του ναού του Κασσίου Διός και ότι είχε αφιερωθεί στη Ζωοδόχο Πηγή. Μάλιστα, όπως μας πληροφορεί ο δημοσιογράφος Μιχαήλ Λάνδος σε σχετική μελέτη του που είδε το φως της δημοσιότητας το 1896 στην Κέρκυρα, στο ναό υπήρχε μία θαυματουργική κανδήλα και, πριν από την κεντρική είσοδο, μία τεράστια συκιά που θεράπευε τους πυρετούς. Όμως, εκείνο για το οποίο ο ναός σεμνύνονταν ήταν η θαυματουργική εικόνα της Παναγίας την οποία, εκτός από τους ντόπιους, ευλαβούνταν ιδιαίτερα οι παραπλέοντες ναυτικοί και την επικαλούνταν κάθε φορά προκειμένου να γλιτώσουν από τις φοβερές καταιγίδες των παρακειμένων Ακροκεραυνίων ακτών. Για το γεγονός αυτό τα αφιερώματά τους ήταν υπεράριθμα.

Το 1530 τον ίδιο χώρο συνέβη το γνωστό υπερφυές θαύμα της Παναγίας, που έδωσε το φως του στον νεαρό Στέφανο, ο οποίος είχε καταδικαστεί άδικα για ληστεία και είχε τυφλωθεί. Το περιστατικό σκιαγραφείται γλαφυρά από των σύγχρονο των γεγονότων κερκυραίο Νίκανδρο Νούκιο καθώς και από τον Παχώμιο Ρουσάνο, ο οποίος εξιστορεί το θαύμα σε ιαμβικούς στίχους.

Το γεγονός αυτό γρήγορα έγινε γνωστό σε όλο το νησί με αποτέλεσμα να διαδοθεί παντού η ευλάβεια προς την Παναγία την Κασσωπίτρα ή, επί το λογιώτερον, την Κασσωπία. Έτσι, σε αρκετά χωριά ανεγέρθηκαν ναοί ή ιδρύθηκαν προσκυνητάρια («ντεπόζιτα») σε ήδη υπάρχοντες, όπως σε Σιναράδες, Αναπλάδες, Κάτω Κορακιάνα, Χλωμοτιανά, Πέλεκας κλπ. Μάλιστα, στην περιοχή Φιγαρέτο στο Κανόνι κτίστηκε και περικαλής μονή. Τόσο πολύ εξαπλώθηκε η σχετική ευλάβεια ώστε να ξεπεράσει τα όρια της Κέρκυρας, με αποτέλεσμα να συναντά κανείς εκκλησία της Κασσωπίτρας στη γειτονική Άρτα της Ηπείρου!

Επτά χρόνια μετά το θαύμα, το 1537, η εκκλησία καταστρέφεται από τους τούρκους ενώ το 1590 οι βενετοί την ανοικοδομούν, όπως αναφέρει σχετική επιγραφή που βρίσκεται στην είσοδο του ναού: HOC TEMPLVM DIVAE GLORIOSEQVE/ SEMP(ER) VIRGINIS MARIAE DICATVM A TVRCIS SEVISSIMIS PIRATTIS/ DEVASTATVM FVIT INDE CV. A/ PETRO FRANC. MALIPETRO TRI/REMIVM GVBERNATORI RESARC/ITVM ESSET NEC NO POSTEA A/ PHILIPPO PASCALICO SINI ADRIA/TICI PREFECTO AMPLIATVM TAND/EM A NICOLAO SVRIANO CL/ASSIS VENETAE PROVISORE MA/XIMA CAPITATE DVCTO MAGIS/ AVCTVM AC ILLVSTRVM FVIT/ ANNO MDLXXXX. Επιπλέον, ο περιηγητής Ιωσήφ Παρτς διασώζει και δεύτερη επιγραφή σε παρακείμενο πηγάδι [ANTONI]O MARINO PRIOLO 2do/ [PR]OCONSVLE REPARATVM/ PETRO BALBI PROVISORE ET/ PREFECTO CORCVRE που αναφέρεται στους κατασκευαστές του.

Κατά τον 19^ο αιώνα, από τον ανωτέρω μνημονευθέντα Λάνδο πληροφορούμαστε ότι το 1842 στον ναό της Κασσιώπης έλαβε χώρα μία τεράστιας κλίμακας ιεροσυλία, όπου εκλάπη καθετί πολύτιμο. Μάλιστα, οι ιερόσυλοι δεν δίστασαν να κλάψουν ακόμη και το ασημένιο «πουκάμισο» της εφέστιας εικόνας. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην εγκατάλειψη του ναού. Ευτυχώς που δύο χρόνια αργότερα διορίστηκε εφημέριος ο π. Κωνσταντίνος Παπαδάτος, ο οποίος με τις άοκνες προσπάθειές του ευπρέπισε το ναό και ευτύχησε να δει το γιο του Αριστοτέλη διάδοχό του στην εφημερία της εκκλησίας.

Η Παναγία η Κασσωπία, επομένως, είναι η ζώσα ιστορία και, παράλληλα, ένα από τα σεπτά σεβάσματα αυτού του τόπου, όπου οι αιώνες υποκλίθηκαν, οι ισχυροί γονάτισαν και οι κερκυραίοι κατέθεσαν ευλαβικά το απόθεμα της ίδιας της ψυχής τους.

π. Κων. Ν. Καλλιανός: ΑΦΟΡΜΕΣ ΓΙΑ ΔΙΑΛΟΓΟ… [3 ποιήματα]

2012-01-17T10:27:00.000+02:00

Συλλείτουργο

Ἀναρωτηθήκαμε πάλι,

ποιὸς ἦταν, ἄραγε, ὁ Φαρισαῖος

ποὺ ἄρχισε τὸν ἀσπασμό…

Μήπως, ἐγὼ, Κύριε;

εἶπες κι ἐκδηλώθηκες…

Κυριακὴ τῶν Βαΐων

Σοῦ εἶναι εὔκολο, Κύριε,

νὰ ζωστεῖς ξανὰ τὰ ἱμάτια

καὶ ἐπί πώλου ὄνου

νὰ εἰσοδεύεις, χάριν ἀναψυχῆς μας,

στὴν πρωτεύουσα;

Ἔτσι, γιὰ μιὰν ἀναμνηστικὴ

φωτογραφία Σου…

Ὀφφίκιο…

Ξέρεις, πολλὲς φορὲς

Σὲ σκέφτομαι, Κύριε,

ποὺ δὲν κατάφερες

μήτε τοῦ Ἀναγνώστου τὸ ὀφφίκιο

νὰ λάβεις…

Σὲ ξεπεράσαμε, βλέπεις, ἐμεῖς!

Λεσβιακό Ημερολόγιο 2012 των εκδόσεων Αιολίδα

2012-01-16T16:54:00.011+02:00

ΜΕ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ γράφει η ΜΑΡΙΑ ΚΟΤΟΠΟΥΛΗ

Ακολουθώντας την προτροπή του Οδυσσέα Ελύτη, «Κάνε άλμα πιο γρήγορο από τη φθορά», ο Δρ. της Φιλολογίας Παναγιώτης Σκορδάς, συγκέντρωσε μέσα σε 344 σελίδες, εργασίες πρωτότυπες για τα Γράμματα, τις Τέχνες και τον Πολιτισμό. Σε συνεργασία με το νέο εκδοτικό οίκο Αιολίδα της Μυτιλήνης, γνωστό για τις ιδιαίτερα φροντισμένες και ποιοτικές εκδόσεις του, δημιούργησε το «Λεσβιακό Ημερολόγιο 2012», άξιο θαυμασμού, τόσο ώστε όλα τα κείμενα που το απαρτίζουν, από κάθε πλευρά αξιολογότατα, να δυσκολεύουν τον «κριτή» να αναφερθεί στο κάθε ένα χωριστά, όπως θα άρμοζε, εξ αιτίας του περιορισμένου χώρου που διαθέτει. Παρά ταύτα, πριν σταθώ, από ανάγκη και μόνο από ανάγκη, όπως τονίστηκε ήδη σε κάποια από αυτά, από καρδιάς εκφράζω θερμά συγχαρητήρια τόσο στους συγγραφείς, όσο και στον επιμελητή της έκδοσης για τις εξαιρετικές επιλογές του!

Με το πρώτο ξεφύλλισμα του Ημερολογίου «μεθούμε», βλέποντας τα τοπία, τα χρώματα, τους ανθρώπους, όπως μεθούσε ο Χρόνης Μπότσογλου όταν τα ζωγράφιζε. Άραγε, γνώριζε ο καλλιτέχνης όταν έφτιαχνε τις ραγισματιές πάνω στους ασβεστωμένους τοίχους ότι ραγίζει και την καρδιά μας; Τι καημούς να ψιθυρίζουν οι Λεύκες όταν πλησιάζει το σκοτάδι; Το γαλάζιο θέλει να τους μαρτυρήσει όμως το κόκκινο, το πράσινο, το σκούρο γκρι φυλάνε ερμητικά τα μυστικά τους. Κι αυτά τα χρώματα του Φθινοπώρου λαλούν και ιστορούν τα οράματα της φύσης ενώ το δέντρο το ξερό προλέγει τα μελλούμενα… Ποιο νά ‘ναι το μυστήριο που κρύβει το ζωγραφισμένο του Βουνό; «Το βουνό είναι πάντα ίδιο» κι όμως, ποτέ δεν είναι ίδιο. Όταν χαράζει, υμνεί το φως κι όταν ο Ήλιος πέφτει, φυλάει το φως στα σπλάχνα του, την άλλη αυγή να λάμψει…. «Ηλιοβασίλεμα Πέτρας - Άθως», πίνακας τόσο Ελληνικός! Πόσο θα ζήλευαν οι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι που δεν αξιώθηκαν τέτοιο φως! Τέτοιο λευκό, άθροισμα χρωμάτων! Κι αν στο Λεσβιακό Τοπίο συναντήσεις τον Βαν Γκογκ με το πλατύγυρο κίτρινο καπέλο προς το δρόμο του Πετριού μη ξαφνιαστείς που τό ‘σκασε από την Arles και περπατά στ’ αχνάρια του Θεόφιλου μέσα στ’ αγκάθια. Πάει να συναντήσει το Χαριλή, το Γιώργο, το Στρατή για να τα πουν και να τα πιουν στο καφενείο. Και πόσα αλήθεια είναι τα κρυμμένα μυστικά στην πλάτη εκείνης της καρέκλας, όπως στην άλλη, στο απέριττο δωμάτιο του Βικέντιου; Όμως η θάλασσα θα τα φανερώσει όλα, όταν οι κόκκινες ανταύγειες του Ήλιου την χαϊδέψουν... Κι ας θεωρεί ο Ζωγράφος ότι «η ανοιχτή ζωγραφιά του φανερώνει την τεχνική του και προδίδει τις αδυναμίες του», τη δύναμή του ομολογεί και την ευαισθησία του μορφοποιεί! Εκτός από τους εκπληκτικής ομορφιάς και αισθητικής πίνακες θα πρέπει κανείς να διαβάσει και τα κείμενα του Χρόνη Μπότσογλου, που είναι μικρά αριστουργήματα, όπως η «Εμπειρία του βιωμένου χώρου».

Το 2012, αποτελεί χρονιά σημαντική και ιδιαίτερα φορτισμένη για το νησί καθώς συμπληρώνονται εκατό χρόνια από την απελευθέρωσή του [8 Νοεμβρίου 1912], αν σκεφτεί μάλιστα κανείς ότι χρειάστηκαν τετρακόσια πενήντα χρόνια για να πραγματωθεί. Τούτη τη μνήμη τιμά το Ημερολόγιο αρχίζοντας με τον πανηγυρικό για την απελευθέρωση της Λέσβου του Στρατή Τζίμη. «Λόγια Τιμιότητας - πριν εκατό χρόνια στη Λέσβο», η σύντομη προσέγγιση του Στρατή Μολίνου στους δόλιους σχεδιασμούς από την πλευρά των Οθωμανών την εποχή της Εθνικής Απεξάρτησης, πλούσια σε μαρτυρίες γραπτές της εποχής, σε μερικές από τις οποίες θα αναφέρουμε, αρχίζει με το απόσπασμα του Άγγελου Τανάγρα, στρατιωτικού γιατρού του Ναυτικού και αυτόπτη μάρτυρα. «8 Νοεμβρίου 1912. Χθες απέπλευσαν εκ Μούδρου προς κατάληψιν της Λέσβου ο στόλος με την εξής τάξιν πορείας: "Αβέρωφ" επί του οποίου επέβαινεν ο Ναύαρχος Κουντουριώτης, "Ύδρα", "Σπέτσαι", "Ψαρά", "Λέων", "Κανάρης", "Πέλοψ", "Ιέραξ", "Νίκη", "Ασπίς" και "Βέλος"…». «….Είς ευτυχής νυκτοφύλαξ, πρώτος διέκρινε περί την 5.30 της πρωίας τα φώτα των πλοίων εις τον ορίζοντα και τρέχων ανήγγειλεν εις τους αναμένοντας την είδησιν. Εν τω μεταξύ όλη η παραλία είχε γεμίσει από μαύρον βρυασμόν παραληρούντων εξ ενθουσιασμού πλήθους τρέχοντος με τα δάκρυα στους οφθαλμούς να χαιρετίσει την πολυπόθητον ημέραν της ελευθερίας, την οποίαν τόσαι και τόσαι γενεαί ωνειρεύθησαν και επερίμεναν, χωρίς να ευτυχήσουν να την ιδούν.»

Από τα «Παλιά τεφτέρια» του Στράτη Μυριβήλη επιλέγει τούτο το απόσπασμα: «….άκουσα έναν ηλικιωμένον έφεδρον ανθυπασπιστή απ’ το αντικρυνό τραπέζι να μιλά για κάποιο τοιχοκολλημένο επίσημο ανακοινωθέν που ανάγγελνε την κατάληψη της Μυτιλήνης. Δεν ξέρω τι αισθάνθηκα εκείνη τη στιγμή. Ήταν ένα πράγμα που δεν είχα τολμήσει να σκεφτώ έως τώρα… Μια παρέα φαντάρων από την Παλαιάν Ελλάδα με τριγύριξε και με παρακάλεσε να τους διαβάσω, γιατί δεν ήξερε γράμματα. Και τους το ξαναδιάβασα και τα μάτια μου έκαιγαν από τον πυρετό. «Καταλάβατε αδέρφια μου; Λευτερώθηκε η Μυτιλήνη, η Μυτιλήνη». Στη συνέχεια, ο συγγραφέας αναφέρει ότι ο Κωνσταντίνος Μελάς αδελφός του μακεδονομάχου, Παύλου Μελά, πρώτος στρατιωτικός διοικητής της Μυτιλήνης, αλληλογραφεί με την κυρία των γραμμάτων Πηνελόπη Δέλτα και της γράφει: «Αγαπητή Κυρία, Πάσχα! Τι συγκινητικό θέαμα όταν την Κυριακή μετά την κατοχή της θαυμασίας Μυτιλήνης, έκαμε την Δοξολογία ο λαμπρός Μητροπολίτης Κύριλλος! Όταν μπήκε στη Μητρόπολη και ανέβηκε στο θρόνο του, άρχισε χωρίς να το περιμένει κανείς, το Χριστός Ανέστη. Λοιπόν: Κυρία μου, έκλαυσα σαν παιδί από συγκίνηση».

Δεν παραλείπει, ο συγγραφέας, να εξάρει την ανδρεία, την αυστηρότητα και την άψογη συμπεριφορά των νικητών απέναντι στους ηττημένους, παραθέτοντας τα λόγια του Βελή του Αρχιπελάγους Εκρέμ μπεή: «Αν κ. Πρόεδρε όλοι οι Διοικηταί σας ήσαν ως ο Διοικητής της Μυτιλήνης, είναι ευτυχής η Ελλάς». Καθώς και του αντισυνταγματάρχη Απολλόδωρου Συρμακέζη που με στρατιωτικό ιπποτισμό μήνυσε στον αντίπαλό του Αβδούλ Γκανή, Διοικητή των Οθωμανικών Στρατευμάτων: «Ευαρεστηθήτε να πιστεύσητε, ότι αναγνωρίζοντας πλήρως την ανδρείαν μετά της οποίας ο στρατός σας επολέμησε, τόσο εγώ όσον και οι αξιωματικοί, σας σφίγγομεν ειλικρινώς την χείρα την οποίαν μας προτείνετε».

Και πώς θα μπορούσε να μην παραθέσει το ποίημα του Αργύρη Εφταλιώτη, γνήσιου τέκνου της λεσβιακής γης: «Φωτιά πετούν τα μάτια σας, φωτιά που χώρες καίνε / Φωτιά που σκιάζει τους εχθρούς και που θαρρύνει φίλους / Κι απλώσατε της Λευτεριάς την πρασινάδα πάλι / Στα ξεραμένα μας βουνά, τους μαραμένους κάμπους». Για να κλείσει την εργασία του λέγοντας: «Κι έτσι σήμερα, εκατό χρόνια μετά, σημαδιακή πραγματικά χρονολογία, είμαστε περήφανοι που έχουμε την άνεση ν’ αναφερόμαστε στη μνήμη εκείνων που μας εξασφάλισαν την ελευθερία μας.

Το ημερολόγιο εμπλουτίζεται στο κεφάλαιο «Ιστορία» με τις εξαιρετικά ενδιαφέρουσες μελέτες του Γεωργίου Παπαπαναγιώτου, «Η απελευθέρωση των νησιών του Β.Α Αιγαίου 1912-1913», Άρη Κυριαζή, «Η Αχερώνη του Αχερώνα και οι Καλληνείς των Καλλιστείων», Ακίνδυνου Παλαιολόγου, «Ο Ιεράρχης Διονύσιος Μηνάς 1879-1951» και του Στρατή Μπαλάσκα, «Όταν η κατεδάφιση ενός αρχοντόσπιτου αποκαλύπτει…».

Στο κεφάλαιο «Δοκίμιο», ένα πυκνό λογοτεχνικό κείμενο, πραγματικός ύμνος για την πόλη της Μυτιλήνης μας χαρίζει ο Γιάννης Κωνσταντέλλης, με την εργασία του «Μυτιλήνη: Μια πόλη στη λογοτεχνία». Άκρως ενδιαφέρουσα η μελέτη του Αθανασίου Καλαμάτα «Νεοελληνικός διαφωτισμός και Ορθόδοξη Εκκλησία». Στο κεφάλαιο Μουσική παράδοση ο Δημήτρης Κοφτερός μας γνωρίζει έναν σπουδαίο Λέσβιο Σαντουριέρη, τον Γιώργο Χατζέλλη και ο Φώτης Βασίλογλου τους Παραδοσιακούς οργανοπαίχτες στο Μεσότοπο του 20ού αιώνα. Με την εμπεριστατωμένη εργασία του «Συμβολή στη Λεσβιακή Βιβλιογραφία. Οι εκδόσεις των ετών 2009-2010», ο Παναγιώτης Σκορδάς, «συμβάλλει» τα μέγιστα στη προβολή και την ανάδειξη της Λεσβιακής Γραμματολογία ενώ ο Κώστας Μίσσιος αναφερόμενος στον Γιάννη Κοντή και στο «Λεσβιακό Πολύπτυχό» του σκιαγραφεί την προσωπικότητα και τις δραστηριότητες του συγγραφέα.

Αφήσαμε στο τέλος τη θαυμάσια μελέτη της Ανθούλας Δανιήλ «ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ ΣΤΑΓΟΝΕΣ ΦΩΣ ΜΕΣ ΣΤΟ ΣΚΟΤΑΔΙ», για να κλείσουμε τούτη την αναφορά μας στο Λεσβιακό Ημερολόγιο με μία επέτειο που μόλις έληξε: Τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Ποιητή μας, Οδυσσέα Ελύτη, το έργο του οποίου θα μείνει στους Έλληνες «κτήμα ες αεί», κατά την έκφραση του Θουκυδίδη. Μετά την Μικρασιατική Tραγωδία οι Έλληνες θρηνούν πάνω από τα ερείπια με καταρρακωμένη την περηφάνια τους. Αυτό κεντρίζει τον Ποιητή και η Ελλάδα βρίσκει τον «ΔΑΝΤΗ» της. Η συγγραφέας παρακολουθεί τον Οδυσσέα Ελύτη να οραματίζεται το φως του μέλλοντος ενώ στέκει ανάμεσα στο ένδοξο παρελθόν και στο σκοτεινό παρόν. Να επικαλείται τον Ήλιο, σύμβολο ηθικό, μυστηριακό και αποκαλυπτικό της παρουσίας του Θεού. Να ψηλαφεί το φως με τα δάχτυλά του, να παρατηρεί τις παραλλαγές του πάνω στα νερά, στα βότσαλα, στα φύλλα, στα βαρκάκια, στα κορίτσια, στα εκκλησάκια τα οποία αναδεικνύονται σε συστατικά ενός παραδείσου με ελληνική ιθαγένεια. Στο πρόσωπο ΚΟΡΗΣ, ο Ποιητής, οραματίζεται την Ελλάδα, να αναδύεται από την έλξη του φωτός μέσα από τα νερά ωσάν την Αφροδίτη. Όπως ο Ελύτης βυθίζεται στις ρίζες του χρόνου των Θεών, του Ηράκλειτου, του Ομήρου, της Σαπφούς, του Ρωμανού του μελωδού, του Κάλβου και του Σολωμού, έτσι και η συγγραφέας βυθίζει τον αναγνώστη για να δει τον Ποιητή του να ανασύρει το όνειρό του στο άπειρο του ουρανού, να ξαναβρίσκει την Ελλάδα, τους μύθους και τους θρύλους και να φανερώνει την αλήθεια και την ομορφιά. Να μεταδίδει τη χαρά της δόξας της και την πληγή των παθών της και να εκπληρώνει την ιερή αποστολή του, απαγκιστρώνοντας τη χώρα του από το άχθος και προσβλέποντας στην αέναη αναγέννηση. «Ό,τι αγαπώ γεννιέται αδιάκοπα / Ό,τι αγαπώ βρίσκεται στην αρχή του πάντα». Με τους στίχους του ερμηνεύει το σχήμα του νησιού, δημιουργώντας ένα διπλό σταυρό, σταυρό αγιότητας και μαρτυρίου, μαρτυρίου που θα σηκώσει ο Ποιητής για να ρίξει φως στο σκοτάδι και να δημιουργήσει τη δικιά του ποιητική, ομοούσια και αδιαίρετη αγία τριάδα. «Βότσαλο - Συκιά - Ρόδι και Κούρος - Ηνίοχος - Αθηνά». Τι δύναμη που έχει η λέξη στα ποιήματά του! «Κομμάτια πέτρες τα λόγια των θεών / κομμάτια πέτρες τ’ αποσπάσματα του Ηράκλειτου». Κομμάτια πέτρες κι ο δικός του λόγος, θα προσθέταμε, μετατρέπει σε «ορατό το αόρατο, αισθητό το νοούμενο, πραγματικό το μη πραγματικό» κι ακόμα μεταμορφώνει τον «αγνώστου πατρός» θάνατο σε ανεμοκύκλιστο, αφού η ποίηση έχει την τελευταία λέξη. Αντιστέκεται σε κάθε μορφή θανάτου με όπλο το φως και με τη φούχτα του γεμάτη ελπίδα.

«Όπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί, / όπου και να θολώνει ο νους σας, / μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό / και μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη». Και συμπληρώνει η Ανθούλα Δανιήλ: «και μνημονεύετε Οδυσσέα Ελύτη». Ολοκληρώνοντας τη μελέτη της θα πει: Στους σκοτεινούς καιρούς που και πάλι βρεθήκαμε, η προσευχή του, πενήντα χρόνια μετά τη σύνθεσή της, διατηρεί δραματικά την επικαιρότητά της:

Της δικαιοσύνης Ήλιε νοητέ ٭ και μυρσίνη εσύ δοξαστική

Μη παρακαλώ σας μη ٭ λησμονάτε τη χώρα μου!

Η «θεία από το Σικάγο», οι βίκες και η βασιλόπιτα

2012-01-15T16:48:00.000+02:00

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Όλοι σίγουρα θυμόμαστε τη σπουδαία μας ηθοποιό Γεωργία Βασιλειάδου και μάλιστα στις μεγάλες επιτυχίες της. Ειδικά τώρα με την τηλεόραση, που συχνά δίχως μέτρο – η αλήθεια να λέγεται – προβάλει αυτές τις ταινίες του ονομαζόμενου «καλού, παλιού ελληνικού κινηματογράφου», η ταλαντούχος αυτή κωμικός όχι μόνο επαναφέρεται στην επικαιρότητα, αλλά γίνεται γνωστή και στις νεότερες γενιές, οι οποίες δεν είχαν την τύχη να την παρακολουθήσουν στο «Lux», το «Πάνθεον», το «Ακροπόλ» ή το «Άστρον» κάποιο ζεστό, καλοκαιριάτικο βράδυ, τρώγοντας πασατέμπο και με την μυρωδιά του αιγοκλήματος και του τζαντζαμινιού, αλλά την χαίρονται στην μικρή τους οθόνη, με άλλες γεύσεις και διαφορετικές μυρωδιές.

Μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της η μαυρόασπρη – γι’ αυτό και γοητευτική – ταινία «Η θεία από το Σικάγο», την οποία αληθινά άπειρες φορές, χωρίς ποτέ να την βαρεθούμε, την έχουμε απολαύσει. Η ελληνική κοινωνία της εποχής παρουσιάζεται ανάγλυφα σ’ αυτήν, τονισμένη άριστα από την πένα του Αλέκου Σακελλάριου. Κορίτσια ντυμένα σαν καλόγριες, κουρτίνες που τραβιούνται για να κρύψουν και πολλά άλλα, τονίζουν τη νοοτροπία μιας εποχής και καυτηριάζουν συνήθειες. Η λύση -και «έξοδος»- έρχεται απ’ την Αμερική των μεταναστών και μαζί μ’ αυτά και η απελευθέρωση.

Βέβαια η χαρακτηριστική σκηνή της ταινίας, αυτή που έμεινε στην ιστορία του κινηματογράφου και συχνά ανεπιτυχώς – τα μεγάλα μια φορά συμβαίνουν – επαναλαμβάνεται, είναι αυτή με τις βίκες, που όχι τυχαία πέφτουν απ’ το μπαλκόνι προς ανεύρεση γαμπρού. Η μέθοδός τους, μάλιστα, αποδεικνύεται αλάνθαστη, τόσο, που κι αυτή η, όχι και τόσο ευειδής, πρωταγωνίστρια βρίσκει το ταίρι της ή πιο σωστά το ξαναβρίσκει.

Η σκηνή αυτή, όμως, δεν είναι και η μόνη σημαντική της ταινίας. Υπάρχουν και άλλες, όχι τόσο διάσημες, αλλά εξίσου αξιόλογες, τις οποίες ανακαλύπτεις όχι στην πρώτη, αλλά στην δεύτερη ή τρίτη «ανάγνωση». Μια απ’ αυτές, που θα μας απασχολήσει στο σημερινό μας κείμενο, είναι εκείνη της σαρωτικής αλλαγής στα παλιά έπιπλα του σπιτιού και της αντικατάστασή τους με άλλα, μοντέρνα και σύγχρονα.

Η εκ του Σικάγου, λοιπόν, ερχόμενη ή μάλλον επανακάμψασα θεία, βλέπει σαν παλιατζούρες όλα τα αντικείμενα του σπιτιού του απόστρατου αξιωματικού αδελφού της και τα αντικαθιστά με την αμερικάνικη αισθητική της. Το σπίτι αλλάζει μορφή και παράλληλα τροποποιείται και η καθημερινότητα των ενοίκων του. Η μιζέρια φεύγει και η πρόοδος έρχεται.

Αυτά, βέβαια, με την «ανάγνωση» και την ματιά της εποχής της ταινίας και με την νοοτροπία, που βιωνόταν. Σήμερα τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά, μια και τα παλιά αυτά έπιπλα τα θεωρούμε – και πολύ σωστά μάλιστα – αντίκες και όχι μόνο δεν τα πετάμε, αλλά πληρώνουμε κυριολεκτικά «ένα μάτι» για να τ’ αποκτήσουμε. Όσοι τα έχουν δε στο σπίτι τους, δεν θεωρούνται παλιομοδίτες, αλλά αντίθετα δείχνουν καταγωγή και τονίζουν καλή προέλευση και ιστορία.

Με λίγα λόγια «η θεία απ’ το Σικάγο», σ’ αυτήν τουλάχιστον τη σκηνή, δεν μπορεί να δει πιο πέρα, αλλά αποδεικνύεται κοντόφθαλμη. Αλλάζει γιατί δεν γνωρίζει. Πετά γιατί δεν είναι σε θέση να διακρίνει την αξία των φτιαγμένων με μεράκι πραγμάτων. Ακολουθεί το μοντέρνο, επειδή είναι απαίδευτη και ανιστόρητη. Γιατί άλλο το καταφερτζού, άλλο το ικανή.

Κάτι τέτοιο, νομίζω, συμβαίνει και με όλους αυτούς, που τέτοια εποχή, κόβουν βασιλόπιτα, αγνοώντας και εξοστρακίζοντας την δική μας, πατροπαράδοτη «κουλούρα».

Η πίτα αυτή του «Ουρανοφάντορος» Αγίου ήρθε εσχάτως στο νησί μας και καμιά σχέση δεν έχει με την παράδοσή του. Αντίθετα η «κουλούρα» χάνεται στα βάθη της παράδοσής μας και έχει συμβολισμούς και πλούσια λαογραφία. Υμνήθηκε από τον Ιωάννη Τσακασιάνο στους «Σπουργίτες» του και είναι, θέλω να πιστεύω», ένα από τα εμβλήματα και τα χαρακτηριστικά της τζαντιώτικης νοοτροπίας και ένα από τα δείγματα του ιόνιου πολιτισμού.

Λένε πως η ίδια συμβολίζει το αστέρι, που οδήγησε τους Μάγους, στο νεογέννητο Χριστό, ο οποίος είναι το «ηύρεμα», που φέρνει τύχη σ’ όποιον το βρει. Τα ξύλα, που πάνω της σταυρώνεται είναι ο Αδάμ και η Εύα, οι οποίοι καίγονται στην κόλαση, λόγω του προπατορικού αμαρτήματος, που διέπραξαν. Η σπονδή με το κρασί και το λάδι απεικονίζει τα δώρα του ερχόμενου στη γη Θεού, ενώ η αναζωπύρωση της φωτιάς, που γίνεται μ’ αυτά, προεικονίζει την Ανάσταση του Θεανθρώπου και την νίκη του θανάτου και της ανθρώπινης θνητότητας.

Κι αυτά δεν είναι τα μόνα. Υπάρχουν και τα σμπάρα, που ρίχνονται «για τον Ηρώδη», το πρωτόκολλο του μοιράσματος των κομματιών, η συνοδεία της βραστής μπροκολίνας και πολλά άλλα, που την κάνουν να διαφέρει από την βασιλόπιτα και της δίνουν την δική της αξία και μοναδικότητα.

Πάνω απ’ όλα, όμως, είναι εκείνη η ποιητική και περιεκτική λέξη «ηύρεμα», η οποία μπορεί ν’ αντισταθεί και να νικήσει το αβασάνιστο και πρόχειρο «φλουρί». Μα για να δεις την διαφορά χρειάζεται παιδεία και γνώση.

«Η θεία απ’ το Σικάγο» στην κλασσική αυτή ταινία του ελληνικού κινηματογράφου πέταξε, για χάρη ενός εφήμερου μοντερνισμού, βαρύτιμα και χειροποίητα έπιπλα στα σκουπίδια. Αργότερα, χωρίς να το έχει προβλέψει, η ιστορία την ανάγκασε να τα αγοράσει σε διπλή και τρίδιπλη τιμή από κάποιον επιδέξιο παλαιοπώλη, για να βρει την ταυτότητά της και να δείξει καταγωγή.

Ας μας προβληματίσει. Είναι στ’ αλήθεια άδικο να ξαναγοράζεις το δικό σου, που πέταξες ή πούλησες για «ένα κομμάτι ψωμί».

Σαν γνήσιοι Ζακυνθινοί ας αφήσουμε τις βίκες να πέφτουν από τα μπαλκόνια μας μονάχα στο «Κομμάτι» του εωθινού του Μεγάλου Σαββάτου. Έτσι θα εξακολουθούμε να ζούμε την δική μας Gloria.

Είναι πραγματικά αυτό που μας αξίζει.

Δημήτρη Γ. Μαγριπλή: ΤΟ ΛΕΩΦΟΡΕΙΟ ΚΥΠΑΡΙΣΣΙΑ - ΤΙΡΑΝΑ ΑΝΑΧΩΡΕΙ (νέο διήγημα)

2012-01-12T18:05:00.002+02:00

Τι νύχτα και αυτή!... Ατελείωτη. Να βρέχει και από πάνω να γυρίζουν στην σκεπή τα ποντίκια με θόρυβο. Χάος. Είχαν ρεβεγιόν. Κάποτε με πήρε ο ύπνος. Βαρύς και παγωμένος όπως ο καιρός.

Λίγο πριν να φωτίσει, σηκώθηκα. Ετοιμάστηκα και κίνησα για την πόλη. Σύννεφα μαύρα. Στους κάδους φιγούρες πολύχρωμες να ψάχνουν. Χαιρέτισα τα δύο κορίτσια. Ρουμάνες. Ύστερα μπήκα. Φώτα, κεριά και λιβάνια. Πρώτο στασίδι. Από μικρός μού άρεσε πάντα να βλέπω. Απέναντί μου μια εικόνα της Γέννησης και πάνω Θεός άναρχος. Ξάφνου καταβέβηκε. Χαρά. Ύστερα ευχές, φιλιά και χρόνια πολλά. Βγήκα πάλι στο κρύο. Ψιλόβρεχε. Έβαλα μπρος και άνοιξα το ραδιόφωνο. Πάλι τα ίδια. Τα θαύματα φέτος έχουν αυστηρά προσωπικό χαρακτήρα. Όλα κλειστά και μόνος κοιτώ το σκυλί που γαβγίζει. Στο νου μου σφηνωμένο το κήρυγμα. Πάντα επίκαιρο:

«Για λόγους ευπρέπειας και κοσμιότητας, εφέτος στα Θεοφάνια απαιτείται προσωπική αίτηση για συμμετοχή. Προσοχή! Όποιος βούλεται να βουτήξει, θα πρέπει να προμηθευτεί σχετική μπλούζα από τα γραφεία της Μητροπόλεως…»

Θα έχουν άραγε σε μεγάλα μεγέθη; Πρέπει να σπεύσω.

Στην πλατεία, δύο μαλώνουν. Κάτι κρατάει ο ένας και ο ψηλός πιο δυνατός, του το παίρνει και τρέχει. Κατεβαίνω να δω.

- Χρόνια πολλά, φωνάζει ο φίλος.

- Πού πας; τον ρωτώ.

- Περιστατικό. Βαρύ έμφραγμα, την βγάζει δεν την βγάζει, μου απαντά ο διασώστης.

Απομακρύνομαι με σκέψεις. Πιάνω το σφυγμό μου. Χτυπά ακόμη. Ησυχάζω. Κοιτάζω στο βάθος. Η θάλασσα μοιάζει με παγοδρόμιο. Να έχει ακόμη ψάρια; Τις προάλλες κοπάδια οι γλάροι. Βουτούσαν κάθετα και έτρωγαν μέχρι σκασμού. Δεν άφησαν τίποτα. Άδειασε. Ο ψαράς, γελώντας στην αγορά, φώναζε για γλαρόσουπα. Ο ελαιοτριβάς, ήταν φίλος του Δήμαρχου. Μας έπεισαν όλοι μαζί.

«Δεν είναι τίποτα, η θάλασσα είναι καταβόθρα».

Επρόκειτο για επίσημη ανακοίνωση. Μπορούσαμε να ρυπαίνουμε ανεξέλεγκτα.

Στα γραφεία της Μητροπόλεως δήλωσα συμμετοχή.

- Μέγεθος;

- Το μεγαλύτερο. Ήμουν υπέρβαρος.

Πήρα την μπλούζα και κίνησα για το σπίτι. Τον βρήκα απέξω να με περιμένει.

- Να βρούμε μια λύση, μου είπε ο τοκογλύφος.

- Να βρούμε, αντέτεινα, αλαφρωμένος και περισπούδαστος.

- Ωραία… Τι λες για τρία χρόνια ζόρι και ύστερα χαλαρά;

- Όμορφα, απάντησα και δώσαμε χέρια.

Από την επομένη άρχισα τις περικοπές. Μόνο τα γουρούνια διαμαρτυρηθήκαν. «Αχάριστα ζώα» σκέφτηκα και συνέχισα απερίσπαστα την εφαρμογή του προγράμματος. Στο τέλος του μήνα όλοι είχαμε χάσει τα περιττά. Κότες, χήνες, σκυλιά και γουρούνια στην καλύτερη φόρμα. Παιδιά, γατιά και κατσίκια σε πλήρη απόδοση. Με λιγότερο φαΐ και ισολογισμό θετικό.

- Πρέπει να προσπαθήσεις λίγο περισσότερο, μου συνέστησε.

Τα έχασα.

- Πόσο ακόμη;

- Τις χήνες τι τις θέλεις; μου απάντησε με χαμόγελο.

Τις έσφαξα και έφτιασα στιφάδο. Κρεμμύδια δικά μας και σάλτσα από τα βάζα της γιαγιάς. Στο γεύμα κάθισε στην κεφαλή του τραπεζιού.

- Τι βλέπεις;

- Πρέπει να προσπαθήσεις περισσότερο, μου ξανάπε μπουκωμένος.

Τα γουρούνια τα έκανα παστό. Το περισσότερο το πήρε. Φάγαμε όμως και εμείς την μερίδα μας. Ακολούθησαν οι κότες, οι κατσίκες και, πάνω που θα καθάριζα και τα σκυλιά, μου ανακοίνωσε ότι δεν βλέπει αποτέλεσμα.

Έβγαλα στο σφυρί την αποθήκη. Ύστερα κάτι ελιές και στο τέλος περίμενα εντολές.

- Πρέπει να δεις σοβαρά την προσπάθεια...

Κοίταξα τα παιδιά. Είχαν γίνει πετσί και κόκαλο. Φόρεσα την μπλούζα και ετοιμάστηκα για το λιμάνι. Καθόταν δίπλα στον εκπρόσωπο της Περιφέρειας. Η μπάντα παιάνιζε και οι εκκλησιαστικές αρχές κατηφόριζαν με τα εξαπτέρυγα. Πάνω που θα βουτούσαμε, ακούστηκε φωνή Κυρίου.

- Η δεσποινίς με το μπλουζάκι – φόρεμα να βγει από την σειρά.

- Φταίει το μέγεθος, φώναζα, μα κανείς δεν μου έδινε σημασία. Είχα αποστεωθεί και με το μακρύ μαλλί έμοιαζα πράγματι. Αποχώρησα συνοφρυωμένος.

Την επομένη με επισκέφτηκε.

- Πρέπει να είσαι συνεπής με το πρόγραμμα, μου συνέστησε με ύφος σοβαρό.

Μου είχε μείνει το σπίτι. Του έδωσα τα κλειδιά και βγήκα στο δρόμο. Τα παιδιά ευτυχώς τα είχα στείλει στον θείο. Γιατρός στην πρωτεύουσα. Κάτι θα έτρωγαν. Στο σταθμό συνάντησα και τον γείτονα.

- Και συ στο πρόγραμμα ; ρώτησα.

Δεν μου απάντησε. Μπήκαμε σε σειρά. Σε λίγο ακούσαμε στα μεγάφωνα: «Το λεωφορείο Κυπαρισσία – Τίρανα αναχωρεί».

- Θα μας περιμένει ο Τζόι, ψιθύρισε ο γείτονας. Τον είχε χρόνια στα χωράφια. Έχει μια στάνη να βολευτούμε, μέχρι να βρούμε δουλειά.

π. Κων. Ν. Καλλιανός: [ΔΥΟ ΝΕΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ]

2012-01-11T18:28:00.000+02:00

Προσευχή

Στὸν ἀπόδημο ἀδελφό, τὸν π. Ἀναστάσιο Σαλαπάτα,

ἀνοιχτὸς χαιρετισμός τιμῆς

Κύριε,

λυπήσου τά παιδιά πού ξενυχτᾶν᾿ ἀπόψε

πάνω σ᾿ ἕνα λευκό χαρτί

πασχίζοντας μέ λέξεις

νά ἰχνογραφήσουντήν ἀπελπισία τους...

Τά κιβώτια

Ὅπως, καθώς παλιά κιβώτια

ἀνοίγεις κι ἐντός σου ἔρχεται

κλεισούρας μυρουδιά, ὅπου

θαμμένη ἀπό καιρό

γιά ξεφύγει γύρευε,

ἔτσι καί τώρα.

Οἱ μνῆμες φεύγουν

ἀπ’ τά κλειστά τοῦ μυαλοῦ μας ἑρμάρια

καί περιμένουν,

τό δρόμο τους νά πάρουν

μήπως γίνουνε γραφτό ἤ στοχασμός

ἀλλά καί ἀναπόληση ἀκόμα...

Ένα ρόδι που σπάει στο κατώφλι του πολιτισμού μας

2012-01-10T17:35:00.000+02:00

Γράφει ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ

Μεσημέρι Πρωτοχρονιάς, λίγο μετά το μεσημεριανό φαγητό της οικογενειακής θαλπωρής, με το απαραίτητο, πηχτό αυγολέμονο, που για μια ακόμα φορά ετοιμάστηκε με την πατροπαράδοτη συνταγή της νόνας, σε αντίθεση και αντίσταση σε όλους αυτούς, που δίνουν τηλεοπτικά τις συνταγές του με… καρότα, σαν τους αδαείς, οι οποίοι παρασκευάζουν το ιταλικής προέλευσης λιμοντσέλο, το οποίο, σημειωτέον, προσφέρονταν και στις προσεισμικές Λέσχες του νησιού, με… τσίπουρο, που έφτιαξαν με συνταγή και βοήθεια του γείτονα Αλβανού τους!

Οι εναπομείναντες και επιμένοντες στην ταυτότητά τους δεν έκοψαν βασιλόπιτα - η κουλούρα αρκεί - και δεν καινοτόμησαν με αμφίβολης ποιότητας συνταγές, από βιβλία, τα οποία έχουν κυριολεκτικά κατακλύσει τα βιβλιοπωλεία και τα σπίτια μας, από μόδα και μόνο, όπως μετά τον «Κώδικα Ντα Βίντσι» όλοι οι επίδοξοι –και ατάλαντοι– συγγραφείς αναζητούσαν κρυμμένα ιερά σύμβολα και Μαρίες Μαγδαληνές ή άλλα πρόσωπα της Βίβλου.

Ώρα πραγματικής αμηχανίας απογεύματος σχόλης και η λύση ήρθε από εκεί που δεν το περιμέναμε. Η έσχατη τηλεοπτική, ανεόρταστος πια πραγματικότητα και επικινδυνότητα, η οποία τα προηγούμενα βράδια μας απωθούσε από το γυαλί, τώρα μας συγκέντρωνε μπροστά του και μάλιστα απαιτητικά, μια και οι πάντα δραστήριοι «Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος» διεκδικούσαν μουσικά και όχι μόνο την ακρογωνιαία θέση, την οποία πρέπει να κατέχει η Επτάνησος, στο νεοελληνικό ψηφιδωτό.

Στην ποιοτική εκπομπή της ΕΤ1 «Το αλάτι της γης» το σημαντικό αυτό σχήμα του νησιού μας, ήρθε να θυμίσει, όπως θα έλεγε και ο ετοιμόλογος Νίκος Δήμου, πως – ευτυχώς, για χάρη της πολυφωνίας – υπάρχουν και Έλληνες – με κεφαλαίο το αρχικό «Ε» - των οποίων οι πρόγονοι δεν έπαιζαν μπουζούκι ή μπαγλαμαδάκι, αλλά εύηχο μαντολίνο!

Οικείοι για μας τους Ζακυνθινούς, αλλά και τους άλλους Ιόνιους ήχοι κατέκλυσαν εκείνο το μεσημέρι της πρώτης μέρας του 2012 την ακοή και όλες τις άλλες μας αισθήσεις και νοιώσαμε ικανοποίηση, που δίχως φολκλόρ εκτελέσεις – σας παρακαλώ διαβάστε την λέξη με όλες τις σημασίες της – αποκτήσαμε κι εμείς την θέση που μας αρμόζει στην νεοελληνική, πολιτιστική παραγωγή και υπενθυμίσαμε στο πανελλήνιο πως από την δυτική της χώρας μας αυτή πλευρά – και ματιά – γεννήθηκε ένας Σολωμός, ένας Κάλβος, ένας Γουζέλης, ένας Μάτεσης, αλλά κι ένας ελληνοπρεπέστατος Φώσκολος, παρά την ιταλόφωνη γραφή του.

Θυμάμαι πριν δύο χρόνια, την περίοδο του Καρναβαλιού, το δισέλιδο αφιέρωμα, «σαλόνι», μιας γνωστής και μεγάλης κυκλοφορίας αθηναϊκής εφημερίδας, το οποίο πρότεινε προορισμούς για την αποκριάτικη εξόρμηση του τελευταίου τριημέρου της πανάρχαιας αυτής γιορταστικής περιόδου. Ανάμεσα στους δέκα τόπους επιλογής και το νησί μας, η Ζάκυνθος, για την πανάρχαια Γκιόστρα της, η οποία και πάλι έχει επανέλθει στην ζωή της και προσαρμόζεται στις συνθήκες του αιώνα μας, σαν κάτι ζωντανό και απαραίτητο. Υπήρχαν, λοιπόν, φωτογραφίες με φουστανέλες, φέσια, χαρταετούς, χαλβάδες και ταραμάδες και ανάμεσά τους, φαινομενικά άδετη και ανόμοια η φιγούρα ενός ιππότη, ο οποίος αντιπροσώπευε ένα γνήσια ελληνικό κομμάτι, το οποίο όμως είχε το βλέμμα στραμμένο από την αντίθετη πλευρά απ’ όλα τα άλλα. Κι όμως ήταν απαραίτητο για το οικοδόμημα. Ξένιζε, αλλά δεν ήταν ξένο.

Κάτι τέτοιο συμβαίνει και με την μουσική μας, που άριστα παρουσίασαν το πρωτοχρονιάτικο εκείνο μεσημέρι οι «Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος», που όχι μόνο στην δίχως «ν» γραφή του ονόματος του νησιού μας επιμένουν, αλλά και στην ουσία της ταυτότητάς του. Ήταν η έκφραση ενός νησιού που μπορεί συγχρόνως να λατρέψει την βυζαντινή Χρυσοπηγή και την αναγεννησιακή Mater Dolorosa.

Καίρια και η συμμετοχή του Γιώργου Φιορεντίνου για τα αντέτια των ημερών του Δωδεκαημέρου και κυρίως για το κόψιμο της κουλούρας μας. Ακούστηκαν εύστοχα οι συμβολισμοί της, το τελετουργικό της και φάνηκε το πόσο φτωχοί είναι και το πόσο άσχετοι με την ουσία, όλοι αυτοί οι σύλλογοι, που αβασάνιστα και μιμούμενοι μια απρόσωπη πρωτεύουσα, επιβαλλόμενη μέσα από το γυαλί της καρακιτσάτης τηλεόρασης, κόβουν βασιλόπιτες, ενώ διεκδικούν μιαν ιόνια ταυτότητα.

Ευτυχώς, όμως, η παράδοση είναι ακόμα γνήσια και μπορεί να αποβάλλει ό,τι ξενόφερτο και άσχετο μπορεί να της επιβάλλουν, ακολουθώντας την ευκολία της αβασάνιστης επιφάνειας. Απόδειξη γι’ αυτό τα παλαμάκια, που, μιμούμενοι την νεοελληνική πραγματικότητα, προσπάθησαν να παρουσιάσουν οι παρευρισκόμενοι στην εκπομπή εκείνη. Όταν άρχιζαν τα λόγια του τραγουδιού σταματούσαν, μια και η φινέτσα του λόγου και της μουσικής δεν τα είχαν ανάγκη, αλλά τα πετούσαν, όπως την τρίχα από το ζυμάρι.

Οι «Τραγουδιστάδες τση Ζάκυθος» έσπασαν φέτος ένα ρόδι στο πολιτιστικό κατώφλι του νησιού μας και υποδέχτηκαν το αμφίβολο 2012 με υποσχέσεις ελπίδας. Αυτό μας έδωσε κουράγιο και μας έκανε να ξεχάσουμε το συνεχές χαράτσι, έστω και ονομάζοντάς το ρεγάλο, όπως ακριβώς οι πρόγονοί μας έλεγαν το ξύδι, «γλυκάδι».

Μια τύχη αγαθή, μάλιστα, έκλεισε τηλεοπτικά την πρώτη μέρα του νέου χρόνου με την ταινία «Σκλάβοι στα δεσμά τους», του συμπατριώτη μας Τώνη Λυκουρέση, από το ίδιο, αν δεν κάνω λάθος, κανάλι. Οικείοι χρωματισμοί δωματίων, νοοτροπία καθημερινότητας και χαρακτήρες γνωστοί, αυτοί που ακόμα κινούνται τριγύρω μας ή οι επεκτάσεις τους, έκλεισαν την αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά και μας έκαναν να μην νοιώθουμε παρείσακτοι στην πατρίδα μας.

Η χρονιά άρχισε με επτανησιακές διεκδικήσεις. Μακάρι εμείς οι ίδιοι να τις συνεχίσουμε, δίχως μαϊμούδες βασιλόπιτες. Ας γυρίσουμε στο ηύρεμα κι ας ξεχάσουμε το φλουρί. Διαφορετικά θα είμαστε σαν τα ορφανά, που δεν γνωρίζουν τον πατέρα τους ή πιο σωστά τον μπερδεύουν με τον πατριό τους.

Φίλοι και φίλες «καλή ιόνια χρονιά».

Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη (Ζηζιούλα): Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ

2012-01-04T23:36:00.006+02:00

Ομιλία κατά την υποδοχή του ως Εταίρου της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών

Βόλος, 29 Οκτωβρίου 2011

Ο χρόνος νοηματίζεται από τον καιρό, και ο καιρός δεν είναι παρά μία στάση, ένας σταθμός, για να μπορέσουμε να εποπτεύσουμε το παρελθόν και να ατενίσουμε το μέλλον. Χωρίς τον καιρό ο χρόνος ρέει ανοημάτιστος, καταποντίζεται στο θάνατο, τίποτε από όσα συμβαίνουν σ’ αυτόν δεν επιβιώνει. Μέσα σε όλη την κτίση μόνον ο άνθρωπος μετατρέπει τον χρόνο σε καιρό. Είναι το προνόμιο και η ευθύνη της ελευθερίας που του δόθηκε από τον Δημιουργό, να εισάγει μέσα στο χρόνο, έστω και για λίγο (όπως συμβαίνει κατ’ εξοχήν στη Θεία Λειτουργία) την παρουσία και τη γεύση των εσχάτων, αυτών που δεν θα χαθούν μαζί με τόσα και τόσα άχρηστα που κουβαλάμε στη ζωή αυτή.

Ένα τέτοιο «καιρό» αισθάνομαι ότι βιώνω τις μέρες αυτές, ένα δώρο του ελεήμονος Θεού δοσμένο σε μένα με τα χέρια της αγάπης του αδελφού Αγίου Δημητριάδος κ. Ιγνατίου, καθώς ακούω τον αντίλαλο της φωνής μου στον στοχαστικό και κριτικό λόγο των εισηγητών αυτού του συνεδρίου, και παραλαμβάνω από τα χέρια του Διευθυντού της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών την τιμητική διάκριση του πρώτου «Εταίρου» της. Διακόπτω έτσι τη ροή του χρόνου της ζωής μου και στέκομαι στο σταθμό αυτό του ταξειδιού της πρώτα απ’ όλα για να ευχαριστήσω τον δωρεοδότη Κύριο, ο οποίος μου έδωσε το μεγάλο δώρο της ύπαρξής μου και τη δίψα της αναζήτησης του νοήματός της, και έπειτα όλους εσάς που με επικεφαλής τον ακάματο και χαρισματικό ποιμενάρχη της τοπικής αυτής Εκκλησίας υποβληθήκατε στον κόπο να με τιμήσετε με την εδώ παρουσία σας. Όλως ιδιαιτέρως ευχαριστώ τον Παναγιώτατο και πολυσέβαστό μου Αυθέντη και Δεσπότη, τον Οικουμενικό Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίο για την συγκατάβασή Του να αποστείλει τον Πανοσολογιώτατον Αρχιγραμματέα της Αγίας καί Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου Αρχιμανδρίτην κ. Βαρθολομαίον, κομιστήν του σεπτού Πατριαρχικού Μηνύματος, του οποίου οι λόγοι με συνεκίνησαν βαθύτατα. Από καρδίας ευχαριστώ ωσαύτως τον Μακαριώτατον Αρχιεπίσκοπον Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ.κ. Ιερώνυμον για την ευγενή καλωσύνη του να αποστείλει εκπρόσωπόν του στην εκδήλωση αυτή, τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Βελεστίνου κ. Δαμασκηνόν, και διά τους αγαθούς περί της ταπεινότητός μου λόγους του. Ευχαριστώ επίσης τους Σεβασμιωτάτους Αρχιερείς Μιλήτου, Τρίκκης, Θεσσαλιώτιδος, Ελασσώνος, Μεσσηνίας, Ρεντίνης, για την ενταύθα όλως τιμητική παρουσία τους.

Όλως ιδιαιτέρως η ευγνωμοσύνη μου στρέφεται προς τους εισηγητές του Διεθνούς Συνεδρίου, που οργανώθηκεν εδώ με θέμα την ταπεινή θεολογική μου προσφορά: τους Σεβασμιωτάτους και προσφιλεστάτους μου αδελφούς επισκόπους της Εκκλησίας της Σερβίας Μπρανιτσέβου κ. Ιγνάτιο και εν Δυτική Αμερική κ. Μάξιμον· τον Μέγα Αρχιδιάκονο του Οικουμενικού Πατριαρχείου κ. Μάξιμο· τους ελλογιμωτάτους καθηγητάς κ.κ. Βασιλειάδη, Δεληκωνσταντή, Μαρτζέλο, Σταύρου, Παπανικολάου, π. Μπαθρέλλο, Αγόρα, Παπαγιαννόπουλο, Γιαγκάζογλου, κα Τσαλαμπούνη, Ασπρούλη και Βέντη, για το ενδιαφέρον που επέδειξαν και τον κόπο που κατέβαλαν προκειμένου να μελετήσουν σε βάθος και να παρουσιάσουν με τόση ακρίβεια και κριτική σκέψη την ταπεινή συμβολή μου στη θεολογική παράδοση της Εκκλησίας μας. Εκτός από τη μεγάλη τιμή που συνεπάγεται για μένα η προσοχή και ενασχόλησή τους με το έργο μου, οι παρατηρήσεις τους αποτελούν πολύτιμη πηγή για τη διεξαγωγή ενός σοβαρού και εποικοδομητικού θεολογικού διαλόγου —επί τέλους— και στον τόπο μας, όπου επικρατεί κατά κανόνα η εμπαθής πολεμική και ο αυτάρεσκος μονόλογος.

Τέλος, οι θερμές ευχαριστίες μου απευθύνονται προς την Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, το μεγάλο αυτό επίτευγμα της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος και Αλμυρού. Η απόφασή της να με τιμήσει με τον τίτλο του «Εταίρου» της και να οργανώσει το Διεθνές αυτό Συνέδριο για το έργο μου αποτελεί για την ταπεινότητά μου πηγή ενίσχυσης στη δύσκολη πορεία της εκκλησιαστικής και θεολογικής διακονίας μου. Ευχαριστώ τον Διευθυντή της κ. Παντελή Καλαϊτζίδη για τους ευγενικούς λόγους, με τους οποίους παρουσίασε την ακαδημαϊκή πορεία της μέχρι τούδε ζωής μου. Το έλεος του Θεού υπήρξε πλούσιο, αλλά η ανταπόκρισή μου ανεπαρκής. Είη το όνομα Κυρίου ευλογημένον!

Χαρακτήρισα την τιμητική αυτή εκδήλωση «καιρό» και «σταθμό» στη ροή του χρόνου της ζωής μου, γιατί αισθάνομαι σήμερα το χρέος να σταθώ, και με νηφαλιότητα, χωρίς επηρεασμό, είτε από τους επαίνους, είτε από τη σκληρή και άδικη πολεμική, να εποπτεύσω το παρελθόν και να κοιτάξω προς το μέλλον. Ένα από τα μεγάλα διδάγματα που επέτρεψεν ο Κύριος να μάθω στη ζωή μου, όχι χωρίς δυσκολία και κόστος προσωπικό, είναι ότι το έργο του καθενός μας δεν καταξιώνεται ούτε απαξιώνεται από την κρίση των ανθρώπων, αλλά από εκείνην του Θεού. Και η κρίση του Θεού δεν εκφράζεται μέσα από την εφήμερη δημοσιότητα, αλλά χρειάζεται χρόνο για να εκδηλωθεί — χρόνο ιστορικό και, τελικά, εσχατολογικό. «Εί δε τις εποικοδομεί επί τον θεμέλιον χρυσίον, αργύριον, λίθους τιμίους, ξύλα, χόρτον καλάμην, εκάστου το έργον φανερόν γενήσεται· η γάρ ημέρα δηλώσει, ότι εν πυρί αποκαλύπτεται, και εκάστου το έργον οποίον εστί το πύρ δοκιμάσει· εί τινος το έργον μενεί ο εποικοδόμησε, μισθόν λήψεται· εί τινός το έργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται» (Α΄ Κορ. 3, 12-14).

Aς προσεγγίζουμε με φόβο Θεού τόσο τη δική μας προσφορά όσο και την προσφορά των άλλων. Αν αυτό πού καταθέτομε είναι αληθινό, όση λάσπη και αν πέσει επάνω του, ο Θεός θα το αναδείξει, αν δε είναι ψεύτικο και κίβδηλο, θα αφανιστεί. Με γνώμονα το δίδαγμα αυτό απέφυγα στη ζωή μου όσο μπορούσα τη θεολογική αντιδικία. Προτίμησα τον ούτως ή άλλως συνεσταλμένο χρόνο της ζωής μου να τον αναλώσω θετικά, καταθέτοντας όχι αναιρώντας, και μάλιστα όταν αυτό που θα έπρεπε να αναιρέσω είχε να κάνει είτε με την εμπαθή κριτική είτε με την προσωπική προβολή και υστεροφημία.

Με την παρατήρηση αυτή επιτρέψτε μου να ανοίξω το θέμα του μέλλοντος της Ορθόδοξης Θεολογίας στην εποχή μας. Το πρώτο και, κατά τη γνώμη μου, μεγάλο πρόβλημα της Ορθόδοξης Θεολογίας σήμερα είναι η απουσία θετικών προτάσεων. Όταν τη δεκαετία του 1960 η γενηά των θεολόγων, στην οποία ανήκω, «επαναστάτησε», κατά κάποιο τρόπο, στην ακαδημαϊκή θεολογία, όπως την είχαν διαμορφώσει κατά τα δυτικά πρότυπα οι προηγούμενες γενεές (Ανδρούτσος κ.λπ.), δεν περιορίστηκε στην κριτική, αλλά υπέβαλλε θετικές προτάσεις. Ωρισμένοι, όπως ο Ιω. Ρωμανίδης, άντλησαν από την ησυχαστική παράδοση και διαμόρφωσαν τη θεολογία γύρω από τον άξονα του προσωπικού βιώματος με έντονο το χαρισματικό στοιχείο. Άλλοι, όπως ο Χρ. Γιανναράς, άνοιξαν την Ορθόδοξη θεολογία στο χώρο της φιλοσοφίας αναδεικνύοντας την οντολογία της σχέσεως. Προσωπικά, βρήκα στη Θεία Ευχαριστία το κλειδί για την κατανόηση αρχικά της δομής και των λειτουργημάτων της Εκκλησίας, και στη συνέχεια της ίδιας της ανθρωπολογίας (με την έννοια του προσώπου ως κοινωνίας καί ετερότητας) και τελικά αυτού τούτου του μυστηρίου του Τριαδικού Θεού ως ουσίας και προσώπων, κοινωνίας και ετερότητας.

Με την πάροδο του χρόνου τι απέγιναν όλα αυτά στις αρχές του 21^ου αιώνα; Πρώτον, κάθε μία από τις παραπάνω προτάσεις δέχτηκε σκληρή κριτική, χωρίς όμως καμμιά αντιπρόταση. Δεύτερον, και χειρότερο, οι πιο πάνω προτάσεις κονταροχτυπήθηκαν μεταξύ τους καθιστώντας αδύνατη κάθε σύνθεση. Μόλις πρόσφατα, η ευχαριστιακή προσέγγιση κρίθηκε από «οπαδό» της θεολογίας του Ιω. Ρωμανίδη ως περίπου «κυοφορούμενη αίρεση», ενώ και ο Χρ. Γιανναράς εκφράζει πλέον γι’ αυτήν επιφυλάξεις. Ζούμε σε μία εποχή θεολογικού αλληλοσπαραγμού. Η λέξη «αιρετικός» τείνει να δηλώσει κάθε ένα που διαφωνεί με την άποψή μας, σε πείσμα όσων ο ιερός Φώτιος και η αρχαία παράδοση της Εκκλησίας μας διδάσκουν περιορίζοντας σαφώς τον όρο «αίρεση» μόνο σε ό, τι αποτελεί παράβαση των αποφάσεων Οικουμενικών Συνόδων.

Είναι, συνεπώς, προφανές ότι η Ορθόδοξη θεολογία βιώνει μία εσωτερική πολεμική, από την οποία τίποτε το θετικό δεν θα προκύψει. Και βέβαια η κριτική είναι πάντοτε αναγκαία, αλλά μόνον όταν γίνεται «είς οικοδομήν και ούκ είς καθαίρεσιν» (Β’ Κορ. 13,10). Χρέος των Ορθοδόξων θεολόγων στον 21^ο αιώνα είναι να προβούν σε μία δημιουργική σύνθεση των διαφόρων τάσεων που έφερε στην επιφάνεια η γενηά του 1960. Οι τάσεις αυτές προήλθαν από την ίδια μήτρα, και δεν είναι ξένες μεταξύ τους. Ευχαριστία και άσκηση βιώθηκαν στο παρελθόν από την Εκκλησία ως ενιαία εμπειρία. Ο τονισμός της μιας από αυτές σε βάρος της άλλης είναι νεώτερο φαινόμενο, πού εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους. Όταν εξαίρομε τα πνευματικά χαρίσματα των «γερόντων», και υποτιμούμε τους εκκλησιαστικούς θεσμούς, καλλιεργούμε μια προτεσταντίζουσα θεολογία, η οποία αργά ή γρήγορα θα διαλύσει την Εκκλησία, όπως συνέβη στην Προτεσταντική Δύση. Και όταν τους θεσμούς τους αποσυνδέσουμε πλήρως από τη χαρισματική διάσταση της Εκκλησίας, τότε ο νομικισμός θα αποξηράνει την Εκκλησία από τη ζωντάνια του Πνεύματος. Η σύνθεση αυτών των διαστάσεων γίνεται διαρκώς και περισσότερο αναγκαία στην Ορθόδοξη Θεολογία.

Στο σημείο αυτό πρέπει να κάνουμε μία ιστορική παρατήρηση. Τον 19ο αιώνα και μέχρι περίπου τα μέσα του 20^ου το θεσμικό στοιχείο της Εκκλησίας είχεν επικρατήσει στην Ορθόδοξη Θεολογία. Σήμερα όμως φθάσαμε στο άλλο άκρο. Αρχικά η φθορά του θεολογικού στοιχείου άρχισε στην Ελλάδα από την ηθικιστική υπονόμευσή του από τις Αδελφότητες. Στην εκτός Ελλάδος Ορθοδοξία η θεολογία της Ρωσικής Διασποράς, θα έλεγα στο σύνολό της, με σημείο αιχμής τις θέσεις του Νικολάου Αφανάσιεφ, κατέφερε το πρώτο πλήγμα στη θεσμική εκκλησιολογία, ενώ στα καθ’ ημάς έχουμε φτάσει στο σημείο οι Επίσκοποι περίτρομοι να εκχωρούν την πνευματική τους εξουσία στους χαρισματούχους «γέροντες», να δέχεται δε ο επισκοπικός θεσμός ποικίλες αμφισβητήσεις από τη σύγχρονη Ορθόδοξη θεολογία. Για την κατάσταση αυτή δεν είναι, βέβαια, άμοιροι ευθύνης οι ίδιοι οι επίσκοποι, οι οποίοι εξαντλούν το περιεχόμενο του λειτουργήματός τους στη διοίκηση, μεταβαλλόμενοι σε κρατικούς υπαλλήλους, λόγω και της σχέσεως κράτους και Εκκλησίας στην πατρίδα μας.

Η σύνθεση, λοιπόν, του θεσμικού και του χαρισματικού στοιχείου στην Εκκλησία μας θα αναδειχτεί καίριο πρόβλημα στην Ορθόδοξη Θεολογία του αιώνα που διανύουμε. Θα έλεγα ότι αυτό θα κρίνει και την επιβίωση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, γιατί, όσο και αν ακούγεται υπερβολικό, σύντομα δε θα ξέρουμε τι μας χρειάζεται ο επίσκοπος στην Εκκλησία. Αφού όλα τα ουσιώδη για τη σωτηρία μας τα κάνει πλέον ο πρεσβύτερος (ευχαριστία, εξομολόγηση και άλλα μυστήρια εκτός της χειροτονίας), ο επίσκοπος πλέον θα ασκεί διακοσμητικό ρόλο στις πανηγύρεις, και τίποτε περισσότερο. Όσο για τον συνοδικό θεσμό, έχει πλέον μετατραπεί σε όργανο «διεκπεραιώσεως τρεχόντων ζητημάτων», οι δέ συνοδικές αποφάσεις, που αποτελούσαν άλλοτε το έσχατο κριτήριο διακρίσεως μεταξύ αλήθειας και αιρέσεως, αυτές γράφονται πλέον στα παλαιότερα των υποδημάτων των υπερμάχων της Ορθοδοξίας.

Αυτά ως προς τα «εντός» της Ορθοδοξίας. Αλλά η ορθόδοξη Θεολογία στον 21^ο αιώνα θα κληθεί να συνομιλήσει και με τον έξω κόσμο — άλλως θα μετατραπεί σε ένα «γκέτο», και θα έχει την τύχη κάθε «σέκτας» στην ιστορία. Όσο και αν ξενίζει ο όρος «συναφειακή θεολογία», ο πυρήνας του νοήματός του παραμένει πάντοτε καίριος. Η θεολογία που δεν αφουγκράζεται το τι συμβαίνει γύρω της έχει καταδικάσει σε θάνατο την κληρονομιά που παρέλαβεν από τους Πατέρες της. Αυτό είναι και το νόημα της «νεο-πατερικής σύνθεσης», που πρότεινεν ο αείμνηστος Γεώργιος Φλορόβσκη. Δεν πρόκειται για μία υπέρβαση της πατερικής θεολογίας αλλά για μία ερμηνεία της, που θα της επιτρέψει να δώσει απάντηση στα υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου της εποχής μας και σε πολιτισμούς διαφορετικούς από τον δικό μας. Η Ορθόδοξη θεολογία καλείται να δώσει τη μαρτυρία της με όρους όχι πολεμικής, αλλά «σαρκωτικής» ιεραποστολής, μιλώντας, κατά το πρότυπο του σαρκωθέντος Λόγου, στο σύγχρονο άνθρωπο «εκ των έσω», αίροντας τους σταυρούς του και προσπαθώντας να κατανοήσει τις αγωνίες του. Τι άλλο, άλλωστε, έκαναν οι ίδιοι οι Πατέρες της Εκκλησίας μας, μεταφέροντας και ερμηνεύοντας υπαρξιακά το Ευαγγέλιο στον ελληνικό πολιτισμό της εποχής τους; Η Πατερική θεολογία θα πρέπει πάντοτε να παραμένει η βάση της ορθόδοξης θεολογίας, διότι οι Πατέρες συνέλαβαν πράγματι σε όλο το βάθος τους τα υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου. Από την άποψη αυτή δεν μπορούμε να πάμε πέρα από τους Πατέρες. Αλλά, ενώ η ουσία της πατερικής θεολογίας παραμένει αναλλοίωτη, οι άνθρωποι κάθε εποχής και κάθε πολιτισμού βιώνουν με τρόπο διαφορετικό τα υπαρξιακά προβλήματά τους. Χρέος της Ορθόδοξης θεολογίας είναι να προσπαθεί να απαντά διαρκώς στο ερώτημα, όχι τι είπαν οι Πατέρες στην εποχή τους (αυτό είναι έργο των ιστορικών), αλλά τι θα έλεγαν σήμερα, αν βρισκόταν αντιμέτωποι με τα προβλήματα ενός συγχρόνου δυτικού ανθρώπου ή ενός Αφρικανού κ.λ.π. Αυτό θα αποτελούσε «προδοσία» των Πατέρων; Κάθε άλλο. Προδοσία θα αποτελούσε, αντιθέτως, η μετατροπή των Πατέρων σε αρχαιολογικούς θησαυρούς, που τους φυλάσσουμε στο μουσείο, χωρίς να τους αφήνουμε να μιλήσουν τη γλώσσα της εποχής μας.

Με άλλα λόγια, το χρέος της Ορθόδοξης θεολογίας στην εποχή μας είναι, για να χρησιμοποιήσουμε τεχνικούς ακαδημαϊκούς όρους, να γίνει, από ιστορική, συστηματική θεολογία — κάτι που, δυστυχώς, ελάχιστα καλλιεργείται στις Θεολογικές Σχολές μας. Όπως κανένας δεν είναι καλός μαθητής όταν «παπαγαλίζει», επαναλαμβάνοντας κατά λέξη τα λόγια του δασκάλου του, έτσι και ο μαθητής των Πατέρων καλείται να πεί «με δικά του λόγια», λόγια της εποχής του, ό, τι του δίδαξαν οι Πατέρες.

Έτσι, η Ορθόδοξη θεολογία καλείται στην εποχή μας να δώσει απαντήσεις, αντλώντας πάντοτε από τη σκέψη των Πατέρων, σε ερωτήματα που κυριαρχούν στο σύγχρονο πολιτισμό μας. Σήμερα, για παράδειγμα, ο άνθρωπος αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα, άγνωστο στην εποχή των Πατέρων, την οικολογική κρίση. Το πρόβλημα αυτό προέκυψεν από την αλαζονία και την έπαρση του ανθρώπου έναντι της λοιπής δημιουργίας, που καλλιεργήθηκε κυρίως με τον Διαφωτισμό και την τεχνολογική επανάσταση. Η Πατερική κοσμολογία, μαζί με την λειτουργική και ασκητική παράδοση και εμπειρία της Ορθοδοξίας, πρέπει να ερμηνευτούν με άμεση αναφορά στο πρόβλημα αυτό. Να, λοιπόν, μία ευκαιρία σύνθεσης της ευχαριστιακής με την ασκητική θεολογία, που είναι ταυτόχρονα μια «συναφειακή θεολογία».

Αλλά ο αιώνας που διανύομε φέρνει μαζί του και άλλες προκλήσεις για την Ορθόδοξη θεολογία. Μία από αυτές, ίσως η πιο σοβαρή, είναι η ραγδαία αναπτυσσόμενη παγκοσμιοποίηση, με όλες τις παραμέτρους της. Η πρώτη και σημαντική παράμετρος της παγκοσμιοποίησης συνδέεται με την τεχνολογία και όλες τις συνέπειές της. Η τεχνολογία, και μάλιστα στην ψηφιακή μορφή της, καθιστά την επικοινωνία των ανθρώπων άμεση, χωρίς δηλαδή τη μεσολάβηση της τοπικής κοινότητας, η οποία και στην ουσία καταργείται. Οι συνέπειες για τη θεολογία είναι συγκλονιστικές, ιδιαίτερα στο χώρο της εκκλησιολογίας. Όλοι γνωρίζουμε ότι η Ορθόδοξη εκκλησιολογία -σε αντίθεση με εκείνη των Ρωμαιοκαθολικών- βασίζεται στην τοπική Εκκλησία. Πυρήνας και κύτταρο της Ορθοδόξου Εκκλησίας είναι η τοπική Εκκλησία συνηγμένη επί το αυτό σε μία Ευχαριστία γύρω από τον επίσκοπό της. Αυτό διαφυλάχθηκε διά μέσου των αιώνων ως κόρη οφθαλμού θωρακισμένο με ιερούς κανόνες που απαγορεύουν την «εισπήδηση» ενός επισκόπου στο έδαφος άλλης επισκοπής. Τώρα όμως που το ραδιόφωνο, η τηλεόραση ή και το internet μεταδίδουν τη Θ. Λειτουργία και το κήρυγμα σε εμβέλεια πολύ ευρύτερη μιας επισκοπής τι συμβαίνει με την απαγόρευση των «εισπηδήσεων»; Πώς ένας πιστός μιας τοπικής Εκκλησίας που παρακολουθεί την αναμετάδοση της Θ. Λειτουργίας μπορεί να εύχεται υπέρ του αρχιεπισκόπου «του» («ημών»), όταν ο μνημονευόμενος επίσκοπος δεν είναι ο δικός του, αλλά κάποιος άλλος; Μήπως σιγά-σιγά θα εθιστούμε στο «δεν έχει σημασία» ποιος είναι ο επίσκοπός μας, όταν μετέχουμε στη Θ. Ευχαριστία; Αλλά αυτό θα αποσυνέδεε πλέον τον επίσκοπο από την Ευχαριστία, και όλοι οι ιεροί κανόνες περί «εισπηδήσεως» θα μεταβάλλονταν σε παρωδία.

Δεν υπάρχει, νομίζω, αμφιβολία ότι το πρώτο και τραγικώτερο θύμα της ψηφιακής τεχνολογίας θα είναι σύντομα η ευχαριστιακή εκκλησιολογία. Μια παγκόσμια κοινωνία θα έχει ως συνέπεια και μια παγκόσμια εκκλησιολογία, δηλαδή μια διάλυση της τοπικής εκκλησίας. Τι πρέπει να γίνει; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Το λιγώτερο που μπορεί να γίνει είναι η απαγόρευση της αναμετάδοσης της Θ. Λειτουργίας: η Ευχαριστία να γίνει πάλι αυτό που ήταν άλλοτε, δηλαδή Σύναξις «επί το αυτό». Η ψευδαίσθηση ότι δήθεν μετέχω στη Θ. Ευχαριστία, χωρίς να συνάγωμαι (σωματικά) «επί το αυτό», υπονομεύει αυτό το ίδιο το νόημα της Θ. Ευχαριστίας, και ενθαρρύνει την διάλυση της τοπικής Εκκλησίας, πράγμα που ήδη συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό.

Αλλά η πρόκληση της τεχνολογίας και της παγκοσμιοποίησης δέν σταματά στην τοπική Εκκλησία. Το επόμενο θύμα της θα είναι οι λεγόμενες «εθνικές» ή «αυτοκέφαλες» Εκκλησίες. Όταν τα έθνη-κράτη παραχωρούν σιγά-σιγά την εθνική κυριαρχία τους σε τομείς όπως η οικονομία (και όχι μόνον, βλ. Ελλάδα σήμερα), πώς θα επιβιώσει η συνείδηση της εθνικής Εκκλησίας; Όταν η δημογραφική σύνθεση μιάς χώρας αλλοιώνεται ραγδαία με την ανάμειξη πολλών εθνικοτήτων, πώς θα μπορούμε να προσευχόμαστε «υπέρ του ευσεβούς ημών έθνους»; Είναι η Ορθόδοξη Εκκλησία και η θεολογία της έτοιμες να αντιμετωπίσουν αυτές τις νέες προκλήσεις ή μήπως προτιμούν να κλείνουν τα μάτια τους στον ερχομό τους;

Συναφής με τις προκλήσεις αυτές είναι και η ραγδαία αποσύνδεση των συγχρόνων (δυτικών κυρίως) κοινωνιών από τα πιστεύματα και τα ηθικά προστάγματα της Εκκλησίας. Η θρησκεία σιγά-σιγά ιδιωτικοποιείται και παύει να είναι δημόσιο βίωμα. Ο γάμος απο-ιεροποιείται, και γίνεται απλή σύμβαση ή συμβίωση. Ό, τι η Εκκλησία απαγορεύει, το κράτος το επιτρέπει. Αυτά δεν είναι ίσως ακόμα πραγματικότητα στην πατρίδα μας, αλλά όποιος έχει μάτια τα βλέπει να έρχωνται και εδώ.

Θα μπορούσε να αναφέρει κανείς πολλές ακόμα από τις προκλήσεις του αιώνα μας, αλλά ας επικεντρώσουμε τη σκέψη μας στο χρέος της ορθόδοξης θεολογίας. Πολλές από τις προκλήσεις που ανέφερα έχουν ήδη βρεθεί αντιμέτωπες με τη χριστιανική Θεολογία στη Δύση. Το αποτέλεσμα ήταν ή μία κατά μέτωπον σύγκρουση της θεολογίας με τις προκλήσεις αυτές (αυτό συνέβη κυρίως στη Ρωμαιοκαθολική θεολογία) ή μία πλήρης υποταγή της (η περίπτωση του Προτεσταντισμού, με εξαίρεση την ευαγγελική και φονταμενταλιστική μερίδα του). Η Ορθόδοξη θεολογία μόλις τώρα άρχισε να προβληματίζεται. Μερικοί Ορθόδοξοι ακολουθώντας το (επίσημο) Ρωμαιοκαθολικό ή το ευαγγελικό-προτεσταντικό πρότυπο επιλέγουν την κατά μέτωπο σύγκρουση με τις νέες αυτές προκλήσεις. Άλλοι είναι διατεθειμένοι να συμβιβαστούν με αυτές προκαλώντας την οργή των προηγουμένων. Η Ορθόδοξη θεολογία δεν έχει ακόμα βρεί το δρόμο της, και δεν διαθέτει κριτήρια για να βοηθήσει την Εκκλησία.

Η ταπεινή μου γνώμη είναι ότι η κατά μέτωπο σύγκρουση με τις προκλήσεις αυτές και ατελέσφορη είναι και δεν ταιριάζει στο ήθος της Ορθοδοξίας. Όταν η εκκοσμίκευση χτυπούσε την πόρτα της Εκκλησίας και την απειλούσε στην μετά τον Μ. Κωνσταντίνο εποχή, η Εκκλησία απαντούσε με δύο θεολογικές θέσεις της: τη λειτουργική ζωή και τον μοναχισμό. Και τα δύο αυτά στοιχεία είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: τον εσχατολογικό προσανατολισμό τους. Η ορθόδοξη θεολογία δεν αντλεί από ιστορικά μορφώματα, ώστε να χρειάζεται να τα υπερασπίζεται. Την ενδιαφέρει ο άνθρωπος ως εικόνα του Θεού υπό οποιεσδήποτε ιστορικές συνθήκες και αν βρίσκεται, και αυτόν τον άνθρωπον υπηρετεί προβάλλοντας ενώπιόν του ένα όραμα, μία εσχατολογική προοπτική, για να προσαρμόσει σ’ αυτό τη ζωή του. Αυτό έκανε στους πρώτους αιώνες, αυτό εξακολούθησε να κάνει στην Τουρκοκρατία, και αυτό ουσιαστικά διέσωσε την Ορθοδοξία, όταν της στερήθηκε κάθε δυνατότητα επέμβασης στα κοινωνικά δρώμενα από τα κομμουνιστικά καθεστώτα. Λειτουργική ζωή και μοναχισμός υπήρξεν η απάντηση της Ορθόδοξης θεολογίας σε όλες αυτές τις περιπτώσεις.

Σεβασμιώτατοι και αγαπητοί πατέρες και αδελφοί. Είπα στην αρχή της ομιλίας μου ότι η τιμητική αυτή εκδήλωση είναι σταθμός στη ροή του χρόνου της ζωής μου. Σ’ αυτόν στέκομαι με ευχαριστία αλλά και με δέος για να εποπτεύσω το παρελθόν και να ατενίσω το μέλλον. Οι ομιλητές του συνεδρίου είχαν πολλά να πούν, κάνοντας φύλλο και φτερό όσα προσπάθησα και εγώ να πώ υπηρετώντας την Εκκλησία και τη θεολογία της. Τους ευχαριστώ και πάλι γι’ αυτό. Ανατρέχοντας στο παρελθόν με το βλέμμα πλέον στραμμένο στο μέλλον που φέρνει μαζί του ο αιώνας μας παραμένω αμετανόητος για ένα πράγμα στη θεολογική διαδρομή μου: την ευχαριστιακή προσέγγιση της θεολογίας. Η προσέγγιση αυτή παραμένει για μένα και ο μόνος δρόμος που έχει μπροστά της η Ορθόδοξη θεολογία αντικρύζοντας τις προκλήσεις του αιώνα μας. Από την προσέγγιση αυτή μπορεί όχι μόνο να επιβιώσει, αλλά και να διαλεχθεί η Ορθοδοξία δημιουργικά με τις κοινωνικές, ακόμα και τις φυσικές, επιστήμες του αιώνα μας, να ασκήσει κριτική σοβαρή στα αρνητικά για τον άνθρωπο και τη δημιουργία του Θεού στοιχεία του πολιτισμού μας, και να συμβάλει —όσο το επιτρέπουν οι περιορισμοί και οι αντινομίες της ιστορίας— στη δημιουργία ενός πιο ανθρώπινου πολιτισμού. Η ευχαριστιακή προσέγγιση δεν είναι μονομέρεια. Τίποτε δεν είναι πιο «καθολικό» από τη Θ. Ευχαριστία. Εκεί καταλήγουν και καταξιώνονται τα πάντα: Βάπτισμα, Μετάνοια (=άσκηση), τέχνη, και ό,τι άλλο περιλαμβάνει η ύπαρξη και η ζωή του ανθρώπου, αλλά και όλης της κτίσεως. Αρκεί να ανοίξουμε οι θεολόγοι καλά τα μάτια μας, και απαλλαγμένοι από προκαταλήψεις και προσωπικές αντιδικίες, να κοιτάξουμε στο βάθος και το εύρος αυτού του Μυστηρίου των Μυστηρίων. Εκεί θα βρούμε όλη τη θεολογία μας, όχι απλώς στο νου και τη διάνοιά μας, αλλά στην εμπειρία μας, μια εμπειρία που δεν θα είναι ατομική υπόθεση (όπως συμβαίνει με άλλες εμπειρικές θεολογίες), αλλά κοινωνία ψυχών και σωμάτων, μετοχή του Θεού και όλης της κτίσεως.

Έτσι, ατενίζοντας το μέλλον προσβλέπω προς αυτό που ο καθηγητής Σταμούλης αποκάλεσε εδώ μετά από εμένα εποχή. Το τί θα γίνει με τον σπόρο που έπεσε, μόνον ο Θεός το γνωρίζει. Αυτός, που κατευθύνει την Ιστορία μπορεί να ακυρώσει ό,τι κατέθεσα ή, όπως εύχομαι, να βρεί κάτι σ’ αυτό που να είναι χρήσιμο για τα σχέδιά Του. Το μόνο που θα μπορούσα εγώ να πω είναι τι θα ήθελα να δω στην μετά από εμένα εποχή. Και αυτό θα μπορούσε ενδεικτικά να περιλαμβάνει τα ακόλουθα:

α) Μαθητές που θα κάνουν βήματα πιο πέρα από όσα έχω πεί, χτίζοντας επάνω σ’ αυτά με τρόπο εποικοδομητικό και δημιουργικό.

β) Μια προέκταση της ευχαριστιακής θεολογίας σε περιοχές που θα ήθελα προσωπικά, αν είχα το χρόνο, να καλύψω. Μια τέτοια περιοχή είναι η Τέχνη, για την οποία η ευχαριστιακή θεολογία έχει πολλά να πει. Η Ορθόδοξη θεολογία συνδέεται από τη φύση της με την Τέχνη. Με αυτήν θεολόγησε στο παρελθόν πριν υποταγεί στην αιχμαλωσία της ακαδημαϊκής νοησιαρχίας. Δεν νοείται Ορθόδοξη θεολογία χωρίς γόνιμο διάλογο με την Τέχνη σε όλες τις μορφές της (λογοτεχνία, μουσική, ζωγραφική, θέατρο κ.τ.λ.). Η Θ. Ευχαριστία βρήκε γρήγορα την έκφρασή της στην Τέχνη. Καιρός είναι να την ξαναβρεί.

γ) Αλλά και με την Επιστήμη πρέπει να διαλεχθεί η ευχαριστιακή θεολογία. Διότι, η Ευχαριστία περιλαμβάνει μία κοσμολογία που έχει πολλά να μοιραστεί με τις φυσικές επιστήμες, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και τη μεθοδολογία.

δ) Τέλος, ως προς την ηθική (ή μάλλον το ήθος) η θεματολογία είναι και θα παραμένει πάντα ανεξάντλητη. Τι έχει να μας πει η ευχαριστιακή θεολογία για θέματα βιοηθικής, σεξουαλικής ηθικής, Ιεραποστολής, αντιμετώπισης της βίας κ.ά.

Η ταπεινή μου προσφορά προσπάθησε να συνδέσει την Ευχαριστία με τους εκκλησιαστικούς θεσμούς και με την ανθρωπολογία. Αλλά, η Ευχαριστιακή θεολογία έχει μία δυναμική ανεξάντλητη. Αφήνει στους νεώτερούς μου να προχωρήσουν παραπέρα σε περιοχές, όπως εκείνες που ανέφερα. Το έχει ανάγκη η Εκκλησία.

Αυτά θα ήθελα να πω με αφορμή την εκδήλωση αυτή ως αναδρομή σε ό,τι ταπεινό, με τη χάρη και το έλεος του Θεού, προσέφερα στην Θεολογία. Ευχαριστώ γιατί μου δώσατε την ικανοποίηση να αισθανθώ ότι «ουχί εις κενόν έδραμον, ουδέ εις κενόν κεκοπίακα». Αυτό είναι μέγιστο δώρο για έναν άνθρωπο γιατί μου δώσατε τη δυνατότητα να μοιραστώ μαζί σας τους στοχασμούς και τις αγωνίες μου. Εύχομαι ταπεινά το Πανάγιον Πνεύμα να κατευθύνει την Ορθόδοξη Θεολογία στην εκπλήρωση της αποστολής της σε ένα κόσμο που έχει τόση ανάγκη από το σωτήριο λόγο της Ορθοδοξίας.

Σας ευχαριστώ.

Μητροπολίτου Χαλκίδος Χρυσοστόμου: Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ

2012-01-04T12:26:00.002+02:00

Πρώτη δημοσίευση

Ὁμιλία σὲ ἡμερίδα τῆς Εἰδικῆς Συνοδικῆς Ἐπιτροπῆς Πολιτιστικῆς Ταυτότητος, ποὺ διοργανώθηκε γιὰ τὴν συμπλήρωση 100 χρόνων ἀπὸ τὸν θάνατό του

[Ἀθήνα, Σάββατον 10 Δεκεμβρίου 2011]

Δὲν διαθέτω τὴν ἀπαιτούμενη γνώση καὶ εἶμαι σχεδόν ἄγευστος πνευματικῶν ἐμπειριῶν, ἀνέλαβα ὅμως προθύμως τὴν σημερινὴ διακονία τοῦ λόγου, ὄχι ὡς καταφρονῶν, ἀλλ’ ὑπακούων, μετ’ εὐγνωμοσύνης, μάλιστα, στὴν τιμητικὴ πρόταση τῆς Εἰδικῆς Συνοδικῆς Ἐπιτροπῆς Πολιτιστικῆς Ταυτότητος, ἡ ὁποία, ὑπὸ τὴν ἐμπνευσμένη προεδρία τοῦ ἀδελφοῦ μου, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Δημητριάδος κ. Ἰγνατίου, ἀξιέπαινα διοργάνωσε αὐτὴν τὴν ἡμερίδα, ἀφιερωμένη στὸν Ἀλέξανδρο Παπαδιαμάντη, μὲ ἀφορμὴ τὴν συμπλήρωση 100 ἐτῶν ἀπὸ τὴν κοίμησή του.

Ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης, υἱός πολυτέκνου Ἱερατικῆς οἰκογενείας τῶν ἀειμνήστων Ἱερέως Παπα-Ἀδαμαντίου καὶ τῆς πρεσβυτέρας Γκιουλῶς, γεννήθηκε τὸ 1851 στὴν Σκίαθο, καὶ ἐκεῖ ἐκοιμήθη καὶ ἀναπαύεται ἀπὸ τὸ 1911, ἀναμένων τὸ ἐγερτήριο ἀγγελικὸ σάλπισμα.

Νὰ ἕνας ἀκόμη λόγος, ποὺ ἵσταμαι ἐνώπιόν σας. Μοῦ δίδεται ἡ εὐκαιρία νὰ εὐχαριστήσω, πάλιν καὶ πολλάκις, τὸ Θεὸ, ποὺ μοῦ ἀνέθεσε τὴν ποιμαντικὴ φροντίδα καὶ αὐτῆς τῆς νήσου καὶ νὰ μνημονεύσω εὐγνωμόνως τὴν Ἱερατικὴ οἰκογένεια τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεώς μου.

Ἡ Ὀρθόδοξη Πνευματικότητα καὶ ὁ Παπαδιαμάντης, εἶναι τὸ θέμα μου.

Ἡ διατύπωσή του φανερώνει σχέση. Ἡ ὀρθόδοξη πνευματικότητα ὡς ἡ ὁδός, ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή προσφέρεται στὸν κάθε ἄνθρωπο, ὁ ὁποῖος τὴν ἀποδέχεται ἤ τὴν ἀρνεῖται, κάμοντας καλὴ ἤ κακὴ χρήση τοῦ ἀνεκτιμήτου προικώου θεϊκοῦ δώρου τῆς ἐλευθερίας.

Ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης, μὲ ἀγάπη καὶ εὐγνωμοσύνη ἀποδέχθηκε τὸ δώρημα ἐκ τοῦ Πατρός τῶν Φώτων καὶ ἐβίωσε τὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα, ὡς αὐθεντικός ἄνθρωπος τοῦ Χριστοῦ καὶ πιστὸ μέλος τὴς Ἐκκλησίας καὶ τὴν προέβαλε, μὲ γνήσιο τρόπο, ὁμολογιακὸ θάρρος καὶ ἀπροσποίητο ὕφος, μέσα ἀπὸ τὴ ζωὴ καὶ τὰ ἔργα του.

Προτοῦ ὅμως ψηλαφίσω καὶ δι’ ὀλίγων παρουσιάσω αὐτὴ τὴν σχέση ζωῆς ὀρθοδόξου πνευματικότητος καὶ Παπαδιαμάντη, ἄς μοῦ ἐπιτραπῆ νὰ ἀναφερθῶ μὲ συντομία στὸ νόημα καὶ τὸ περιεχόμενο τῆς ὀρθοδόξου πνευματικότητος καὶ στὰ χαρακτηριστικὰ της γνωρίσματα.

Α. ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ

«Ἡ ὀρθόδοξη πνευματικότητα εἶναι ἡ χριστιανική πνευματικότητα, ὅπως διαμορφώθηκε καὶ ἐκφράστηκε στὴν Ἐκκλησία σὰν ἡ παράδοση καὶ ἡ ζωή της…».[1]

Εἶναι ἡ κοινωνία τοῦ πιστοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Τριαδικὸ Θεὸ, ποὺ πραγματώνεται μέσα στὴν Ἁγία μας Ἐκκλησία -τὸ θεανθρώπινο σῶμα τοῦ Κυρίου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ. «Ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι ἕνα Ἵδρυμα, ἀλλά ἡ καινή κτίση ἐν Χριστῷ καὶ διὰ τοῦ Χριστοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ποὺ τὴν κατευθύνει τὸ Ἅγιο Πνεῦμα».[2]

Εἶναι ἡ ἴδια ἡ Ὀρθοδοξία, ἀφοῦ ἐκφράζει τὸ δόγμα, τὴ λειτουργία, τὴν ἄσκηση, τὸ ἦθος, ὁλόκληρη τὴ ζωὴ της.

Εἶναι βαθειά καὶ πλούσια ἐμπειρία καὶ μαρτυρία ζωῆς, ἡ ὁποία ἑνώνει ἁρμονικὰ τὰ παρόντα καὶ τὰ μέλλοντα. «Ἔχει ἐσχατολογικὴ τὴν προοπτικὴ της, ἀλλά ταυτόχρονα καὶ πλήρη συνείδηση τῆς παρούσης καταστάσεως τοῦ κόσμου»[3] καὶ ζητεῖ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὴ σωτηρία του.

Τὰ κύρια χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τῆς Ὀρθοδόξου Πνευματικότητος, ποὺ ὀρθὰ χαρακτηρίζεται ὡς «ἕνας ποταμός ἐπίπονης καὶ αὐθεντικῆς ζωῆς καὶ δημιουργικότητας μέσα στὴ χάρη καὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ»[4], εἶναι:

α) Βιβλική καὶ παραδοσιακή.

Ἡ Ἁγία Γραφή, ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία, ἔχει σάν κεντρικὸ θέμα της τὸ Χριστὸ καὶ τὴν Ἐκκλησία Του καὶ μᾶς ὁδηγεῖ στὴν προσκύνηση καὶ τὴ λατρεία τοῦ σαρκωμένου Λόγου. Οἱ Πατέρες τὸ μόνο ποὺ ἀναζητοῦν στὴν Ἁγία Γραφὴ εἶναι ἡ κοινωνία καὶ ὁ διάλογός τους μὲ τὸ Χριστὸ καὶ ἡ ἀγωνία τους νὰ Τὸν ἀκολουθήσουμε καὶ νὰ μιμηθοῦμε τὸ ἔλεός Του. Γιὰ τὸ λόγο αὐτὸ ἡ Βίβλος κατέχει θεμελιώδη σημασία γιὰ τὴν ὀρθόδοξη εὐσέβεια, τὴ λατρεία καὶ τὴν πνευματικὴ ζωὴ.

Κατὰ τὸν φιλοκαλικὸ Ἰωάννη τὸν Καρπάθιο «εἶναι μακάριος, ὅστις ἀπλήστως φάγεται καὶ πίεται εὐχὰς καὶ ψαλμοὺς ἐνταῦθα νυκτός καὶ ἡμέρας καὶ ἐπιρρώσει ἑαυτὸν τῇ ἐνδόξῳ τῆς Γραφῆς ἀναγνώσει. Ἡ γὰρ τοιαύτη μετάληψις ἀναδώσει τῇ ψυχῇ ἀμείωτον εὐφροσύνην ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι»[5].

Ἡ μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς, ὡστόσο, ἀπαιτεῖ ταπεινοφροσύνη, καθαρότητα, ἐργασία τῶν ἐντολῶν καὶ προπαντός προσευχὴ. Ἔτσι δημιουργεῖται ὁ πόθος γιὰ ν’ ἀκολουθήσουμε τὸ δρόμο πρὸς τὴ θέωση, ἐνῶ, δίχως τὴν ἔλλαμψη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ εἰσέλθουμε στὸν ἀληθῆ νοῦ τῆς Ἁγίας Γραφῆς.

Καὶ φυσικὰ δὲν πρέπει νὰ παραλείψουμε νὰ τονίσουμε τὴν ἁρμονικὴ της σχέση μὲ τὴν παράδοση. Ἡ ἑνότητα Ἁγίας Γραφῆς καὶ παραδόσεως εἶναι ἄρρηκτη, ἀφοῦ ἡ παράδοση εἶναι ἡ ψυχή τῆς Ἁγίας Γραφῆς[6]. Εἶναι ἡ ἴδια ἡ ἁγία Γραφή, ὅπως ἐξ ἀρχῆς ἑρμηνεύεται στὴν Ἐκκλησία καὶ ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία[7]. Εἶναι ἡ ζωή τῆς Ἐκκλησίας. Παράδοση καὶ ἁγία Γραφή ἀποτελοῦν τὸν κορμὸ τῆς Ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς. Ἡ Ὀρθοδοξία δὲν εἶναι Ἐκκλησία τῆς ἀτομικῆς πίστεως, τῆς συνήθειας καὶ τῆς αὐθεντίας καὶ ἡ παράδοση δὲν εἶναι μουσειακός θησαυρός ἤ ἀρχαιολογικός πλοῦτος, ἀλλά ζωή.

β) Ἱστορική καὶ ἐσχατολογική.

Ὁ Τριαδικός Θεός εἶναι πέρα καὶ μετὰ τὴν Ἱστορία, ἀλλά ὄχι ἔξω ἀπὸ τὴν Ἱστορία. Τὸ ἴδιο καὶ ἡ Ὀρθόδοξη Πνευματικότητα, ἀφοῦ ἡ ἱστορία «εἶναι ἕνα μυστήριο, μέσα στὸ ὁποῖο ἐνεργεῖται ἡ σωτηρία τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῦ κόσμου, ποὺ συντελέστηκε μὲ τὸ θάνατο καὶ τὴν ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ. Ὅπως ἐπίσης εἶναι τὸ θέατρο τῶν περιπετειῶν καὶ τῶν παθημάτων, τῶν νικῶν καὶ τῶν θριάμβων τῶν ὀρθοδόξων λαῶν, οἱ ὁποῖοι ἀποβλέπουν σ’ ἕνα ἐσχατολογικὰ σταθερὸ μέλλον, ποὺ θεμελιώνεται πάνω στὴν πίστη στὴν Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ, σὰν προϋπόθεση καὶ βάση τῆς τελικῆς ἀπολυτρώσεως καὶ ἀναστάσεως»[8].

Με τὴ μετοχὴ μας στὴ μυστηριακὴ λειτουργικὴ πράξη καὶ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας, πραγματοποιοῦμε τὴν Ἱστορία σὰν ὅδευση πρὸς τὴν τελικὴ σωτηρία, πρὸς τὰ ἔσχατα τῆς Βασιλείας, ποὺ μὲ βάση τὴν ἐνανθρώπιση γεμίζουν τὰ πάντα.

Ἡ ὀρθοδοξία εἶναι Ἐκκλησία λειτουργική καὶ ἡ πνευματικότητά της λειτουργική.

Ἡ λειτουργική πείρα τῆς Ὀρθοδοξίας, ποὺ ζωοποιεῖ τὰ δόγματα, εἶναι ἡ καθημερινή τροφή γιὰ τὴν αὔξηση τῆς πνευματικότητος, ἡ προσωπική αἴσθηση τῆς ἀθανάτου ζωῆς στὸν παρόντα αἰῶνα. Ἔτσι ζοῦμε, κατανοοῦμε καὶ ἑρμηνεύουμε τὴν ἀγάπη στὶς λειτουργικὲς ἀκολουθίες, τὸ σεβασμὸ στὶς ἅγιες εἰκόνες, τὰ Ἱερὰ λείψανα, τὴν τιμὴ στὴν Παναγία μας καὶ τοὺς ἁγίους καὶ τὶς ἄλλες ἐκδηλώσεις τῆς ὀρθοδόξου εὐσεβείας.

γ) Θεωρητική καὶ πρακτική.

Στὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα δὲν ὑπερτονίζεται ἡ θεωρία καὶ ὁ θεωρητικός βίος, ὅπως ἰσχυρίζονται κάποιοι, σὲ βάρος τοῦ πρακτικοῦ βίου καὶ τῆς πράξεως, ἀλλά θεωρία καὶ πράξη συνδέονται ὀργανικὰ. Ὁ ὀρθόδοξος πιστός φθάνει στὴν μυστικὴ θεωρία τοῦ Θεοῦ, μὲ τὴν ἄσκηση τῶν ἀρετῶν.

Πιθανός χωρισμός θεωρίας καὶ πράξεως ὑποκρύπτει χωρισμὸ καὶ ἀντίθεση ἀνάμεσα στὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα, τὴν πίστη καὶ τὴν ἀγάπη, τὴν ἐλευθερία καὶ τὴ χάρη, τὸ Θεὸ καὶ τὸν κόσμο.

δ) Πατερική καὶ μοναστική.

Ἡ παρουσία τῶν Ἁγίων Πατέρων εἶναι μαρτυρία καὶ ἐγγύηση τῆς ὀρθοδόξου πνευματικότητος, ἀφοῦ ἡ Ἐκκλησία ἔζησε καὶ ζεῖ μὲ τοὺς Πατέρες, οἱ ὁποῖοι δημιουργήθηκαν στοὺς κόλπους Της ἀπὸ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, ἐποίμαναν καὶ ἐδίδαξαν καὶ ἑρμήνευσαν τὴν ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ.

Ἡ παράδοση καὶ ἡ πνευματικότητα τῆς Ἀνατολῆς εἶναι πατερικὴ, ποὺ σημαίνει βιβλική, ἀποστολική, χριστιανοκεντρική, καὶ καθολική καὶ διὰ τοῦτο ὀρθόδοξη.

Ἡ Ἀνατολική πνευματικότητα σχετίζεται μὲ τὴν ἀσκητικὴ αὐτογνωσία, τὴν ἐπίγνωση καὶ αἴσθηση τῆς ἀνθρώπινης ἀδυναμίας καὶ ἁμαρτίας, ποὺ στρέφει καὶ κινεῖ τὸν ἄνθρωπο στὴν ἀναζήτηση τοῦ Θεοῦ καὶ τὸν μεταβάλλει σὲ τόπο τελειώσεως τῆς δυνάμεως τοῦ Χριστοῦ[9]. Ἡ μοναχική πείρα τῆς ἀσκήσεως θεωρεῖ τὴν αὐτογνωσία σὰν θεμελιώδη προϋπόθεση τῆς πνευματικότητος.

ε) Ἀσκητική καὶ μυστικιστική.

Τὸ πνεῦμα τῆς ἀσκήσεως καταξιώνει τὸν ὀρθόδοξο Μοναχισμὸ, ἀλλά διαποτίζει καὶ ὁλόκληρη τὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα. Ὁ ἐκκλησιαστικός βίος εἶναι ἀγῶνας καὶ ἄσκηση γιὰ τὴν ἐπάνοδο τοῦ ἀνθρώπου στὴν προπτωτικὴ καὶ προσωπικὴ του πληρότητα καὶ ὁλοκλήρωση, ὥστε, μὲ τὴ χάρη τοῦ Σταυροῦ καὶ τῆς Ἀναστάσεως, νὰ φθάσῃ ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ κόσμος ἀπὸ «τὸ εἶναι στὸ εὖ εἶναι καὶ στὸ ἀεί εἶναι»[10].

Ἀσκητικός εἶναι ὁλόκληρος ὁ Χριστιανισμός, κατὰ μίμησιν τοῦ Χριστοῦ, τῶν Ἀποστόλων καὶ τῶν Ἁγίων.

Ἐργασία ἐπιπόνου ἀσκήσεως καὶ ἀτελευτήτου μετανοίας μέσα στὸ ἔλεος καὶ στὴ φιλανθρωπία τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἄσκηση στὸ βάθος της εἶναι ἐμπειρία μυστικῶν ἐνεργειῶν καὶ μυστικῆς ζωῆς.

Εἶναι ἀτελείωτος ἀγῶνας στὴ χάρη καὶ μὲ τὴ χάρη τῶν μυστηρίων, ποὺ ἀνυψώνει, μεταμορφώνει καὶ τελειώνει τὴν ἀνθρώπινη προσπάθεια καὶ διαφυλάσσει τὴν Ἐκκλησία ἀπὸ τὴν πιθανὴ ἐκκοσμίκευση καὶ τὸν κόσμο ἀπὸ κάθε καταστροφικὴ αὐτονομία καὶ θεολογικὴ ἀπογύμνωση.

Γι’ αὐτὸ καὶ δὲν χωρίζονται πνευματικότητα καὶ μυστικισμός, ἄσκηση καὶ χάρη, στὴν ἐκκλησιαστικὴ παράδοση. Δὲν ὑπάρχει φυσικὰ καμμία σχέση μὲ τὴν ἀνατολικὴ τεχνικὴ, ὅπου βυθίζεται ὁ ἄνθρωπος στὸν ἑαυτὸ του. Ἀντίθετα ἐκφράζει τὴν προσπάθεια τοῦ ἀνθρώπου νὰ βγῆ ἀπὸ τὸν ἑαυτὸ του, ὥστε ἐλεύθερος ν’ ἀγαπήσῃ τὸ Θεὸ καὶ τὸν ἄνθρωπο.

στ) Φιλόθεη καὶ φιλάνθρωπη.

Ἡ φιλοθεΐα καὶ ἡ φιλανθρωπία ἀποτελοῦν τὴν ἀνακεφαλαίωση ὅλων τῶν γνωρισμάτων τῆς ὀρθοδόξου πνευματικότητος -τοῦ ὀρθοδόξου ἤθους.

Ἡ ἀγάπη στὸ Θεὸ καὶ ἡ ἀγάπη στὸν πλησίον, συνιστοῦν τὴ μιὰ καὶ μόνη ἐντολὴ, τὴν καινούργια ἐντολὴ τῆς ἀγάπης τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ.

Ὁ πλοῦτος καὶ ἡ ὀμορφιά τῆς ὀρθοδόξου πνευματικότητος χαρίζεται μόνο στὸ φιλόθεο ἄνθρωπο, σ’ ἐκεῖνον ποὺ μοναδικὸ μάρτυρα τῆς φιλοθεΐας του καὶ πραγματικὴ ἔκφρασή της ἔχει τὴ φιλανθρωπία. Αὐτὸς εἶναι ὁ ὁλοκληρωμένος ἄνθρωπος καὶ ἡ ὀρθόδοξη πνευματικότητα, ἐπειδὴ εἶναι θεανθρώπινη, δὲν εἶναι μόνο ἄνοδος, ἀλλά ταυτόχρονα εἶναι καὶ κάθοδος.

Β. ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ

Μετὰ ἀπ’ αὐτὴ τὴν σύντομη ἀναφορὰ στὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα καὶ στὰ χαρακτηριστικὰ της γνωρίσματα, ἄς ἐπιχειρήσουμε, καθώς μᾶς εἶναι δυνατὸν, νὰ δείξουμε τὴ σχέση τοῦ τιμωμένου Παπαδιαμάντη με τὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα.

Ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης ἀναγεννήθηκε μὲ τὸ βάπτισμά του καὶ παρέμεινε πιστός διὰ βίου στὴν Ἐκκλησία, τὴν ὁποία ὀρθοδόξως κατανοεῖ ὡς σῶμα Χριστοῦ καὶ ὄχι ὡς σωματεῖο χριστιανῶν. Καταθέτοντας τὴν αὐτοσυνειδησία του, ὁμολογεῖ: «Ἐγώ εἶμαι τέκνον γνήσιον τῆς ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐκπροσωπουμένης ὑπὸ τῶν Ἐπισκόπων Της. Ἐὰν δὲ τὐχὸν πολλοί τούτων εἶναι ἁμαρτωλοί, ἁρμοδία νὰ κρίνει εἶναι μόνον ἡ Ἐκκλησία, καὶ μόνον τὸ ἄπειρον ἔλεος τοῦ Θεοῦ ἡμεῖς πρέπει νὰ ἐπικαλώμεθα. Τὸ κῦρος καὶ τὴν ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας ἡμεῖς δὲν τὰ συγχέομεν μὲ τὰς ἁμαρτίας τῶν προσώπων, καθώς οἱ παρασυνάγωγοι»[11].

Δὲν παραλείπει, βεβαίως, νὰ γίνεται κάποτε καὶ ἀγαπητικὰ καυστικός, ἀναφερόμενος σὲ κείμενά του στὴν ἀπροθυμία ἐνίων Κληρικῶν καὶ δὴ ἀγάμων νὰ εἶναι γνήσιοι σ’ ὅ,τι ἐπαγγέλονται ὅτι εἶναι καὶ στὴν ἀντιευαγγελικὴ ἐπιλογὴ ἄλλων τινων νὰ βόσκουν ἑαυτοὺς καὶ ὄχι τὰ πρόβατα[12]. Ὠφέλιμο θὰ ἦταν νὰ μελετήσουμε καὶ αὐτὰ τὰ ἔργα του, ὅπως λ.χ. «Ὁ καλόγερος»[13], «Τὰ πτερόεντα δῶρα»[14], «Ἡ ἐπίσκεψη τοῦ Ἁγίου Δεσπότη»[15], «Ἐκκλησιαστικοί Ρήτορες καὶ Ἱερά Σύνοδος»[16], «Ἱερεῖς τῶν πόλεων καὶ Ἱερεῖς τῶν χωρίων»[17] καὶ ἄλλα.

Ὡς υἱός εὐλαβοῦς Ἱερέως, ὁ Ἀλέξανδρος, ἀνατράφηκε μὲ τὶς Θεῖες Λειτουργίες, τὰ Ἱερὰ βιβλία, τὰ μυροβόλα συναξάρια, τὰ πατερικὰ καὶ νηπτικὰ κείμενα, τὴν φιλοκαλία, τὶς ἀσματικὲς ἀκολουθίες, τὶς ἅγιες εἰκόνες, τὶς ἀπαράβατες ἐκκλησιαστικὲς παραδόσεις, τὰ ὡραῖα ἔθιμα, τὰ ἐξαίρετα ἤθη, τὸ μεθυστικὸ καὶ ἀναγεννητικὸ ἄρωμα τῆς κολλυβάδικης ἁγιορειτικῆς παραδόσεως, τὴν ὁποία σθεναρῶς ὑπερασπίζεται, ὑπογραμμίζοντας γιὰ τοὺς Κολλυβάδες ὅτι «τὸ σκωπτικὸν ἐπίθετον ἀναξίως ἐδόθη αὐτοῖς ὑπὸ φθονερῶν τοῦ μοναστικοῦ βίου ἀπτήνων»[18] καὶ σημειώνοντας ἐπιπροσθέτως ὅτι «ἐκ τῶν Κολλυβάδων ἦσαν ἐκ τῶν παλαιῶν λογίων πατέρων ὁ Κορίνθου Μακάριος, ὁ Νοταρᾶς, ἅγιος τιμώμενος, Ἀθανάσιος ὁ Πάριος καὶ Νικόδημος ὁ πολυγραφώτατος, ὁ Κύριλλος, ὁ Ἠλίας, ὁ Ἀρσένιος καὶ ἄλλοι ἐνάρετοι πατέρες»[19]. «Παρὰ τῶν ἱεροπρεπῶν ἐκείνων Κολλυβάδων ἐδιδάχθη ὁ πατέρας του, ὅπως καὶ οἱ ἀρχαιότεροι τῆς νήσου ἐφημέριοι, τὴν τῶν μυστηρίων τέλεσιν άναδειχθείς φίλος ἀκραιφνής τῆς τάξεως ἐν τῇ προσευχῇ τῇ προκαλούσῃ τὴν κατάνυξιν»[20], καθώς ὁ ἴδιος (ὁ Παπαδιαμάντης) ἀνέφερε στὴ νεκρολογία γιὰ τὸν πατέρα του.

Ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι Ἱεροψάλτης καὶ Ἀναγνώστης. Ἄνθρωπος τῆς προσευχῆς καὶ τῶν ἀγρυπνιῶν. Ἀξιοπρόσεκτη εἶναι ἡ περιγραφή τέτοιων ἀγρυπνιῶν, ποὺ ἔκαμε ὁ ἀείμνηστος πατήρ Φιλόθεος Ζερβᾶκος[21]. Ὅπως φαίνεται ἀπ’ τὰ ἔργα του, ὁ κυρ-Ἀλέξανδρος γνωρίζει πολύ καλὰ τὴν Ἁγία Γραφὴ καὶ τὰ βιβλία τῆς Ἐκκλησίας, ἰδιαίτερα τὰ ὑμνογραφικὰ. Χαρακτηριστικὰ σημειώνει ὁ κ. Νῖκος Τριανταφυλλόπουλος, ὁ ὁποῖος πρόσφατα ἀνηγορεύθη ἐπίτιμος διδάκτωρ τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ Α.Π.Θ., ὁ ὑπ’ Αὐτῆς δικαίως χαρακτηρισθείς ὡς ὁ πατριάρχης τῶν μελετητῶν τῶν παπαδιαμαντικῶν ἔργων, «τὰ πράγματα αὐτὰ τὰ ἤξερε καλύτερα καὶ ἀπὸ τὴν παλάμη του»[22]. Ζεῖ καὶ διασώζει τὴν ἁπλῆ εὐλαβικὴ λαϊκὴ εὐσέβεια καὶ παράδοση. Περιγράφει τὰ ἔθιμα καὶ τὰ πανηγύρια, ποὺ κέντρο τους ἔχουν τὴν Θεία Λειτουργία. Δὲν ὑπάρχουν ὡραιότερα διηγήματα Χριστουγεννιάτικα, Πασχαλινὰ καὶ ἄλλα ἑορταστικὰ, ποὺ νὰ συνδυάζουν τόσο ἁρμονικὰ τὴ Θεολογία καὶ τὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων.

Πιστεύει θερμὰ στὸν Θεὸ καὶ τοὺς ἁγίους καὶ στὰ θαύματά τους. «Μικρός ἐζωγράφιζα Ἁγίους…»[23] θὰ σημειώσει στὴν αὐτοβιογραφία του.

Μιὰ φορὰ, διηγεῖται ὁ Ἀλέξανδρος Μωραϊτίδης, ἔγινε καλὰ ἀπὸ ἰσχυρὸ πονόδοντο καὶ ἔγραψε άκολουθία στὸν Ἅγιο Ἀντίπα, ποὺ προστατεύει ὅσους πονοῦν στὰ δόντια. Καὶ βέβαια καὶ σ’ ἄλλους ἁγίους ἔγραψε ὑμνολογίες, κυρίως ὅμως στὴν Ὑπεραγία Θεοτόκο.

Ἰδιαίτερη πράγματι, εἶναι ἡ εὐλαβική σχέση του μὲ τὴν Παναγία, εὐθέως ἀνάλογος μὲ ἐκείνη τῶν Σκιαθιτῶν. Στὸ διήγημά του «Ρεμβασμός τοῦ Δεκαπενταυγούστου»[24] π.χ. περιγράφει αὐτὴ τὴ σχέση: «τὸ πάλαι ἐδῶ, στὸ Ναὸ τῆς Παναγίας τῆς Πρέκλας, δηλαδὴ, οἱ χριστιανοί, ἤρχοντο τὰς ἡμέρας αὐτὰς νὰ εὕρωσι, διὰ τῆς ἐγκρατείας καὶ τῆς προσευχῆς καὶ τοῦ Ἱεροῦ ἄσματος, ἀναψυχὴν καὶ παραμυθίαν…». «Στὸν μέγαν Παρακλητικὸν Κανόνα, ὅπου διεκτραγωδοῦνται τὰ παθήματα καὶ τὰ βάσανα μιᾶς ψυχῆς…

Ἐκεῖ ὅπου κανείς παρεκάλει, διὰ τοῦ ἄσματος, τὴν Παναγίαν, νὰ εἶναι μεσίτρια πρὸς τὸν Θεὸν, «μὴ μοῦ ἐλέγξη τὰς πράξεις, ἐνώπιον τῶν Ἀγγέλων…». Ὦ, αὐτὸ εἶχε τὴν δύναμιν καὶ τὸ προνόμιον νὰ κάμνῃ πολλὰ ζεύγη ὀφθαλμῶν νὰ κλαίωσι, τὸν παλαιὸν καιρὸν, ὅταν οἱ ἄνθρωποι ἔκλαιον ἀκόμη ἑκούσια δάκρυα ἐκ συναισθήσεως…».

Τὴν ἴδια θαλπωρὴ καὶ παραμυθία, μᾶς πληροφορεῖ, ἐπιζητοῦν οἱ προσκυνητές στὸ πανηγύρι τῆς Παναγίας τῆς Κεχριᾶς, καθώς προσεγγίζουν τὴν σεβασμίαν καὶ παλαιὰν εἰκόνα τῆς Κοιμήσεως…», ὅπως καὶ οἱ νοσταλγοί τοῦ Κάστρου καὶ διακονητές τῆς Παναγίας τῆς Μεγαλομάτας.

Στὴν λεπτομερῆ ὅμως διήγησή του γιὰ τὴν εὕρεση τῆς Ἱερᾶς Εἰκόνος τῆς Παναγίας τῆς Κουνίστρας, τὴν ὁποία θεωρεῖ καὶ ὀνομάζει κοινὸν σέβασμα καὶ ἁγίασμα τῶν χριστιανῶν καὶ πολιοῦχον τῆς νήσου καὶ θεόπεμπτον κειμήλιον, εἶναι ἐμφανέστατος αὐτός ὁ ὑποκάρδιος σεβασμός καὶ τὸ φίλτρο πρὸς τὴν Θεομήτορα, ἡ ὁποία, καθώς ἀναφέρει, «πολλοὺς (δὲ) ἁγιασμοὺς καὶ ἰάσεις εἰς τοὺς μετὰ πίστεως ἐπικαλουμένους ἐνεργεῖ…»[25].

Στὸ ἔργο αὐτὸ περιγράφεται καὶ ἡ βαθειά πνευματική σχέση μὲ τὸ Μοναστῆρι τῆς Κουνίστρας, τὸ «μονύδριον» κατὰ τὴν δυτικὴν ἀκτὴν τῆς νήσου Σκιάθου, τὸ προσκύνημα ὅλων τῶν χριστιανῶν τῆς νήσου, μὲ τὸ ὁποῖο καὶ ἡ οἰκογένειά του διατηροῦσε ἀπὸ παλιὰ πνευματικοὺς δεσμοὺς.

Στὸν ἴδιο τόνο ἀποκαλυπτικὰ ἱερῶν συναισθημάτων εἶναι καὶ τὰ ποιήματά του στὴν Παναγίτσα στὸ Πυργί, στὴν Παναγία τὴν Σαλονικιὰ, στὴν Παναγία τὴν Κεχριὰ, στὴν Παναγία τὴν Κουνίστρα, στὴν Παναγία τοῦ Ντομὰν[26].

Ὁ Παπαδιαμάντης σέβεται καὶ τιμᾶ οὐσιαστικὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ παράδοση, προβάλλοντας τὴν ἀλήθεια τῆς κοινωνικῆς ζωῆς. Ἡ ἄρνηση τῆς ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως θεωρεῖ ὅτι μᾶς ἐξομοιώνει μὲ τοὺς Προτεστᾶντες.

Γράφει σὲ ἐπιστολὴ του: «Ἡ οὐσία τοῦ Προτεσταντισμοῦ δὲν ἔγκειται τόσον ἐν τῇ τιμῇ τῶν εἰκόνων καὶ τῶν λειψάνων, ὅσον ἐν τῇ ἀπορρίψει τοῦ κύρους τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων, τῶν Πατέρων καὶ τῆς παραδόσεως, ἐν τῇ ἀπολύτῳ ἐλευθερίᾳ τοῦ ἑρμηνεύειν ἕκαστον τὰς Γραφὰς, ὅπως ἂν αὐτῷ ἀρέσκη».[27]

Εἶναι ἀκτήμων καὶ ἐλεήμων, φτωχός, ἁπλός, λιτός, σεμνός, ταπεινός καὶ ἀσκητικός. Στερεῖται καὶ τὸν ἐπιούσιο καὶ, ἐν τούτοις, ἔχει τὸ κουράγιο νὰ πῆ: «Μοῦ φθάνουν οἱ 100 δραχμές», ἔναντι τῶν 150, ποὺ κάποτε τοῦ προσέφεραν, ὡς ἀνταμοιβὴ τοῦ κόπου του.

Πόσο ἀξιοπρόσεκτη κάνει τὴν ἔντιμον πενίαν στὴν ἐποχὴ μας, τὴν ἐποχὴ τῆς ἀπληστίας!

«Πρέπει νὰ μένη τις ἐν τῇ τάξει ἐν ᾗ εὑρέθη ἀπ’ ἀρχῆς, ὅσον ταπεινή, ὅσον πενιχρά καὶ ἂν φαίνεται αὕτη. Αἱρετωτέρα δὲ ἀείποτε ἡ ἔντιμος εὐτέλεια τῆς ἀδόξου πολυτελείας καὶ τρυφῆς» ἰσχυρίζετο.

Προτιμᾶ τὴν συντροφιὰ τῶν ἁπλῶν ἀνθρώπων καὶ προσπερνᾶ μὲ ἀξιοζήλευτη ἐλευθερία τὶς τιμὲς γιὰ τὸ ἔργο του, σάν νὰ μὴν εἶδε καὶ νὰ μὴν ἄκουσε.

Ὅταν ἡ πριγκήπισσα Μαρία ὀργάνωσε πρὸς τιμὴν του μιὰ μεγάλη φιλολογικὴ γιορτὴ στὸν «Παρνασσὸ», ὅλη ἡ Ἀθήνα πῆγε, ἐκτός ἀπὸ τὸν τιμώμενο συγγραφέα. Εἶχε καταφύγει στὴ φιλοξενία τοῦ Νίκου καὶ τῆς Πολυξένης Μπούκη. Κάθισαν ἔξω, στὴ μικρὴ ταράτσα τοῦ σπιτιοῦ, καὶ τότε εἶπε:

- Ἀπόψε μὲ περιμένει ἡ πριγκήπισσα Μαρία, μὲ ὅλη τὴν πλούσια κοινωνία τῶν Ἀθηνῶν.

Οἱ Μπούκηδες σαστισμένοι:

- Μὰ, κύριε Ἀλέξανδρε, τί κάνετε λοιπόν ἐδῶ;

- Ἔννοια σας, κυρία Πολυξένη. Εἶμαι πολύ καλύτερα μαζί σας. Ὅλ’ αὐτὰ δὲν ἔχουν γιὰ μένα καμιὰ σημασία. Προτιμῶ νὰ περάσω τὴ βραδιὰ στὸ σπίτι σας. Κυρία Πολυξένη, κάνε μου, παρακαλῶ, ἕνα χαμομήλι καὶ δός μου ἕνα σπίρτο.

Ἄναψε τὸ τσιγάρο του καὶ ἄρχισε νὰ ψάλλῃ[28].

Πονάει ἡ ψυχή του, συναντῶντας παντοῦ τὸν ὑλισμὸ. Γράφει εὑρισκόμενος στὴν Ἀθήνα: «Ἐδῶ θεοποιεῖται φανερὰ ὁ Μαμωνᾶς. Χιλιάκις καλύτερον θὰ ἦτο ἐὰν ὑπῆρχεν ἀκόμα ἡ ἀρχαία ποιητικἠ εἰδωλολατρία. Τώρα ὅμως ἡ πράγματι ἐπικρατοῦσα θρησκεία εἶναι ὁ πλέον ἀκάθαρτος καὶ κτηνώδης ὑλισμός. Μόνον κατὰ πρόσχημα εἶναι ἡ χριστιανοσύνη»[29].

Ὡστόσο, ἐκτός ἀπὸ τὴν πρακτικὴ ἀθεΐα, θεωρεῖ παντελῶς ἀπαράδεκτη καὶ τὴν θεωρητικὴ. Πιστεύει ὅτι εἶναι παρόλογο νὰ ἀρνεῖται κάποιος ἀκόμη καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ.

Στὸ ἄρθρο του «Ἡ ἔννοια τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ ὑλισμός», μεταξύ ἄλλων, γράφει: «…Πρὸ τῶν σήμερον ὑλιστῶν, δαρβινιστῶν καὶ θετικιστῶν ὑπῆρξαν οἱ ἀπαισιόδοξοι, οἱ ὀρθολογισταί καὶ οἱ κριτικισταί· ἀλλά παρῆλθον· πρὸ αὐτῶν ἦσαν οἱ πανθεϊσταί, ἀλλά ἐξέλιπον. Παρέρχονται, κρύπτονται ἐν τῇ σκιᾷ, ἀφανίζονται, ἀφοῦ ἐπὶ βραχύ τέρψωσι τοὺς φιλοκαίνους καὶ τοὺς φιλαναγνώστας διὰ περιέργου συναυλίας λέξεων καὶ γνωμῶν. Ὁ δὲ Χριστιανισμός ἔμεινε καὶ θὰ μένῃ». «…τῶν θνητῶν ἡ διάνοια θὰ στρέφεται ἀείποτε πρὸς τὸ θεῖον ὡς πρὸς τὴν μόνην αὐτῆς ἀνάπαυσιν ἤ τὸν μόνον ἀγῶνα»[30].

Ὁ Παπαδιαμάντης ἔχει σοβαρὰ ἀσχοληθεῖ μὲ τὴν ἀνθρώπινη ψυχὴ. Ἔχει μελετήσει τὴ Θεία Γραφὴ, ἡ ὁποία διδάσκει ὅτι ὁ ἄνθρωπος ὀφείλει νὰ ὑπακούει τὸ Θεὸ, νὰ τὸν διακονεῖ θυσιαστικὰ στὸ πρόσωπο τοῦ κάθε πλησίον. Οἱ σχέσεις τοῦ ἀνθρώπου, ὅμως, διαταράσσονται διὰ τῆς ἁμαρτίας. Τὰ ἔργα τοῦ Παπαδιαμάντη εἶναι γεμᾶτα ἀπὸ ἁμαρτωλοὺς. Περιγράφονται ἐκεῖ ἄσωτοι, ἄθεοι, βλάσφημοι, κλέφτες, φιλόδοξοι, λαίμαργοι, μέθυσοι, ἄδικοι, ὑποκριτές φθονεροί, ἱερόσυλοι, φονιάδες & αὐτόχειρες ἀκόμη.

Γνωρίζει τὸ εὐπερίστατον τῆς ἁμαρτίας καὶ θεωρεῖ τὴν Ἐκκλησία σάν θεραπευτήριο τῶν ἀνθρώπων, διὰ τῆς μετανοίας. Συγκλονιστική εἶναι ἡ περιγραφή τῆς εἰλικρινοῦς ἐξομολογήσεως τῆς ἀδελφῆς Ἀγάπης στὸν Γέροντα Ἀμμοῦν, ποὺ τόσο πολύ διέφερε ποιοτικὰ ἀπὸ τὶς ἀμέτρητες τυπικὲς ἐξομολογήσεις ποὺ ὁ Γέρων Πνευματικός εἶχε δεχθεῖ καὶ ποὺ ἔκαμε καὶ τὸν ἴδιο νὰ διερωτᾶται, ἂν καὶ αὐτός ἐξωμολογήθη ποτὲ εἰλικρινῶς, ἀλλά μετ’ ἀληθοῦς καὶ ἀνυποκρίτου εἰλικρινείας, πρὸς τὸν πνευματικὸν αὐτοῦ πατέρα.

Αὐτή ἡ περιγραφή, ποὺ ἀκολουθεῖ τὴν τόσο ρεαλιστικὴ ρήση ὅτι «τὰ μυστικὰ, ἅτινα κρύπτουσιν οἱ ἁμαρτωλοί κατὰ τὴν ἐξομολόγησιν, τοὺς τρώγουσι ζῶντας, καθώς οἱ σκώληκες θὰ μᾶς φάγωσι νεκροὺς»[31] καὶ θὰ ἦταν ὠφέλιμο νὰ περιέχεται στὰ ἐγχειρίδια τῆς ἐξομολογητικῆς, προϋποθέτει ἀσφαλῶς βαθειὰ γνώση τῆς ἀνθρώπινης ψυχῆς, τὴν ὁποία μόνον ὁ τίμια αὐτοκρινόμενος, ὁ ἀληθινὰ πνευματικός ἄνθρωπος ἠμπορεῖ νὰ κατέχει.

Τὴν Ἐκκλησία τὴ διακηρύσσει ὡς φιλόστοργη μητέρα καὶ πηγή πάσης παραμυθίας. Σ’ αὐτὴν καταθέτει, κατὰ τὸν Ν. Γαβριήλ Πεντζίκη, τὸν πεπτωκότα ὀργανισμὸ.

Σὲ ὅλα τὰ ἔργα του φαίνεται διάχυτη αὐτή ἡ εὐσπλαχνία τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν ἄνθρωπο. Τὴν Χριστίνα, π.χ, τὴν δασκάλα, ποὺ ζοῦσε χωρίς στεφάνι, τὴν βλέπει μὲ συμπάθεια, γι’ αὐτὸ, στὸ τέλος τοῦ διηγήματός του, γράφει γι’ αὐτὴν: «Ἀλλ’ Ἐκεῖνος, ὅστις ἀνέστη “ἕνεκα τῆς ταλαιπωρίας τῶν πτωχῶν καὶ τοῦ στεναγμοῦ τῶν πενήτων“, ὅστις ἐδέχθη τῆς ἁμαρτωλῆς τὰ μύρα καὶ τὰ δάκρυα καὶ τοῦ ληστοῦ τὸ Μνήσθητί μου, θὰ δεχθῆ καὶ αὐτῆς τῆς πτωχῆς τὴν μετάνοιαν, καὶ θὰ τῆς δώσῃ χῶρον καὶ τόπον χλοερὸν, καὶ ἄνεσιν καὶ ἀναψυχὴν εἰς τὴν βασιλείαν Του τὴν αἰωνίαν»[32].

Τὸ ἄπειρον ἔλεος τοῦ Θεοῦ ἐπικαλεῖται καὶ γιὰ τοὺς κεκοιμημένους, γράφοντας ὅτι μνημόσυνα ὑπὲρ ἀναπαύσεως τῶν κεκοιμημένων μόνον οἱ ὀρθόδοξοι δικαιοῦνται καὶ ὀφείλουσι νὰ τελέσωσι, σὲ ἀντίθεση μὲ τοὺς δυτικοὺς, ποὺ διδάσκουν τὰ περὶ καθαρτηρίου πυρός.

Σχολιάζει: «Ἡμεῖς Καθαρτήριον δὲν ἠξεύρομεν, πιστεύομεν ὅμως ὅτι ὁ Θεός, ἐν τῷ ἀπείρῳ Αὐτοῦ ἐλέει, πολλὰς πολλῶν ἁμαρτίας θὰ συγχωρήσῃ, δεχόμενος τὰς μυστικὰς θυσίας καὶ τὰς ἐν αὐταῖς γινομένας εὐλαβῶς μνείας τῶν κεκοιμημένων. Περὶ Καθαρτηρίου δὲ καὶ ἄλλων τοιούτων δὲν πολυπραγμονοῦμεν. Οἱ Δυτικοί θεολόγοι εἶναι δεινοί εἰς τὸ νὰ περιγράφωσιν ἐπὶ τὸ φανταστικώτερον καὶ τὰς Κολάσεις καὶ τὰ Καθαρτήρια. Ἡμεῖς γνωρίζομεν μόνον ὅτι αἱ ψυχαί τῶν ὀρθοδόξων χριστιανῶν, ὅσοι ἡμάρτησαν ὡς ἄνθρωποι, εἶναι εἰς τὸ ἄπειρον ἔλεος τοῦ Θεοῦ»[33]. Στὸ Λαμπριάτικο ψάλτη[34] γίνεται ἰδιαίτερος λόγος γιὰ τὴν δύναμη τῶν μνημοσύνων καὶ τῶν ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων προσφορῶν.

Ὁ Παπαδιαμάντης πονάει ὅταν βλέπει τὴν Ἑλληνικὴ κοινωνία νὰ ρέπει πρὸς τὸν μιμητισμὸ καὶ τὴν ξενομανία, τὸ νὰ χάσκη τις πρὸς τὰ ξένα καὶ νὰ περιφρονῆ τὴν Ἑλληνορθόδοξη παράδοση. Ὅταν τὸν κατηγοροῦν ὅτι τὰ ἔργα του εἶναι κυρίως θρησκευτικὰ, γράφει:

«Μὴ θρησκευτικὰ, πρός Θεοῦ! Τὸ Ἑλληνικὸ ἔθνος δὲν εἶναι Βυζαντινοί, ἐννοήσατε; Οἱ σημερινοί Ἕλληνες εἶναι κατ’ εὐθείαν διάδοχοι τῶν ἀρχαίων. Ἔπειτα, ἐπολιτίσθησαν, ἐπροώδευσαν καὶ αὐτοί. Συμβαδίζουν μὲ τἆλλα Ἔθνη. Ποίαν ποίησιν ἔχει τὸ νὰ γράφῃς ὅτι ὁ Χριστός δέχεται τὴν λατρείαν τοῦ πτωχοῦ λαοῦ» καὶ ὅτι ὁ πτωχός Ἱερεύς «προσέφερε τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως»; Καὶ νὰ περιγράφῃς τὸ ἐσωτερικὸν τοῦ ναΐσκου… Δὲν τὰ ἐννοοῦμεν ἡμεῖς αὐτὰ. Ἡμεῖς θέλομεν διήγημα, τὸ ὁποῖον νὰ εἶναι ὅλον ποίησις, ὄχι πεζή πραγματικότης… Διὰ νὰ δώσωμεν πέρας εἰς τὸ προοίμιον αὐτὸ, θὰ εἴπωμεν μὲ δύο λέξεις ὅτι: τὸ σημερινὸν ἔθνος δὲν ἐπῆγε, δυστυχῶς, τόσον ἐμπρός, ὅσο λέγουν αὐτοί… Ἄγγλος, Γερμανός ἤ Γάλλος δύναται νὰ εἶναι κοσμοπολίτης ἤ ἀναρχικός ἤ ἄθεος ἤ ὁ,τιδήποτε. Ἔκαμε τὸ πατριωτικὸν χρέος του, ἔκτισε μεγάλην πατρίδα. Τώρα εἶναι ἐλεύθερος νὰ ἐπαγγέλεται, χάριν πολυτελείας, τὴν ἀπιστίαν καὶ τὴν ἀπαισιοδοξίαν. Ἀλλά Γραικύλος τῆς σήμερον, ὅστις θέλει νὰ κάμη δημοσίᾳ τὸν ἄθεον ἤ τὸν κοσμοπολίτην, ὁμοιάζει μὲ νᾶνον ἀνορθούμενον ἐπ’ ἄκρων ὀνύχων καὶ τανυόμενον νὰ φθάσῃ εἰς ὕψος καὶ νὰ φανῆ καὶ αὐτός γίγας . Τό Ἑλληνικὸν ἔθνος… θὰ ἔχει διαπαντός ἀνάγκη τῆς θρησκείας του»[35].

Καὶ παραδέχεται μετὰ παρρησίας «τὰ πλεῖστα τῶν ὑπ’ ἐμοῦ γραφέντων διηγημάτων… εἶναι μᾶλλον θρησκευτικὰ»[36].

«Δύνασαι, (ἐρωτᾶ τοὺς ἐπικριτὲς του) νὰ δημοσιεύης ἐν ἡμέραις ἑορτῶν διηγήματα ἤ περιγραφὲς, χωρίς νὰ κάμνῃς ποσῶς λόγον περὶ τῶν Χριστουγέννων καὶ τοῦ Πάσχα;».

Καὶ προχωρεῖ εἰς τὴν ἀποκάλυψιν τῆς ἀληθινῆς αἰτίας, ἕνεκα τῆς ὁποίας τὸν κατακρίνουν· «Ἰδού λοιπόν τὸ αἴτιον τῆς δυσφορίας των -καὶ πόσον ἀφελῶς τὸ ὁμολογοῦσι… τὸ ἐξωτερικεύουσι. Νὰ φιλοξενηθῇς ἡγεμονικῶς εἰς τὰ μέγαρα μεγάλου ἄρχοντος, καὶ νὰ μὴ προπίης εἰς τιμὴν τοῦ οἰκοδεσπότου! Νὰ ἀπολαύσης (ξενίας δεσποτικῆς καὶ ἀθανάτου Τραπέζης) καὶ νὰ μὴ ἀποδώσῃς εὐχαριστίαν εἰς τὸν ἑστιάτορα!...»[37].

Πρέπει νὰ θυμηθοῦμε ἐδῶ ἄλλη εὔστοχη ἐπισήμανση τοῦ κ. Νίκου Τριανταφυλλόπουλου, ὅτι σκοντάφτουν, ὅσοι σκοντάφτουν, ὄχι στὴν γλῶσσα, ἀλλά στὰ πράγματα ποὺ ἀποκαλύπτει μὲ τὴ γλῶσσα του καὶ τὸ γρᾶμμα του ὁ Παπαδιαμάντης[38].

Δικαιολογημένα γράφει γιὰ τὸν Παπαδιαμάντη ὁ Γιάννης Τσαρούχης: «Ἀνήκει καὶ αὐτός, μαζί μὲ μιὰ πλειάδα Ἑλλήνων, στὴν ὁμάδα τῶν διαμαρτυρομένων Ἑλλήνων… Ὁ Παπαδιαμάντης, κάτω ἀπὸ τὸ ἥσυχο πνεῦμα του, κάτω ἀπὸ τὴν γαλήνη τὴν στηριγμένη στὴν χριστιανικὴ, ὀρθόδοξη πίστη, εἶναι πολύ πιὸ τραγικός, εἶναι πολύ πιὸ Εὐρωπαῖος στὶς ἀνησυχίες ἀπὸ πολλοὺς εὐρωπαΐζοντες, οἱ ὁποῖοι σήμερα δὲν θὰ ἔκαναν οὔτε γιὰ τὰ ἐπαρχιακὰ φύλλα μὲ τὶς ἐπαναστατικὲς τους ἰδέες καὶ μὲ τὶς πρωτοτυπίες τους»[39].

Πράγματι «στὰ Παπαδιαμαντικὰ κείμενα ἡ ἀρχαία Ἑλλάδα μοιάζει σαν ἀνθός ποὺ λυκνίστηκε στὸν πόθο γιὰ τὴν ἀλήθεια, ἐνῶ ἔδεσε τὸν καρπὸ του στὴν θαλπωρὴ τοῦ Ἡλίου τῆς δικαιοσύνης»[40].

Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ἴδιος πιστεύει ὅτι ἡ καλύτερη προσφορά στὴν πατρίδα μας εἶναι ἡ ἐν μετανοίᾳ ἄμεση ἐπιστροφή στὴν ἀνόθευτη καὶ γνήσια ἐκκλησιαστικὴ παράδοση. Συγκεκριμένα τονίζει: «Ἄμυνα περὶ πάτρης θὰ ἦτο ἡ εὐσυνείδητος λειτουργία τῶν θεσμῶν, ἡ ἐθνική ἀγωγή, ἡ χρηστή διοίκησις, ἡ καταπολέμησις τοῦ ξένου ὑλισμοῦ καὶ τοῦ πιθηκισμοῦ τοῦ διαφθείραντος τὸ φρόνημα καὶ ἐκφυλίσαντος σήμερον τὸ ἔθνος καὶ ἡ πρόληψις τῆς χρεωκοπίας»[41].

Ὁ Παπαδιαμάντης, ὡς ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ, ἀγαπᾶ καὶ τὴν φύση. Δι’ αὐτῆς ἀνάγεται στὸν Δημιουργὸ, τὸν ὁποῖο μεγαλύνει γιὰ τὴν πανσοφία Του. Ὡστόσο, ἐπικρίνει ὅσους τοποθετοῦν τὴν κτίση στὴν λατρευτικὴ σχέση ποὺ ἀνήκει στὸ Θεὸ.

Γράφει: «Μικροί ἀκούσιοι εἰδωλολάτρες διασώζοντες κατόπιν τόσων αἰώνων ἀσυνείδητον τὴν λατρείαν τῆς φύσεως». Λυπᾶται βέβαια γιὰ τὴν καταστροφὴ τοῦ κάλλους τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος καὶ γράφει μὲ πόνο ψυχῆς: «τὸ μιαρὸν πνεῦμα εἰσέβαλεν εἰς τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ». Διακηρύσσει ὅτι τὸ πρέπον ζῆν εἶναι τὸ ζῆν, ὄχι μόνον κατὰ φύσιν, ἀλλά κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον καὶ πρὸ πάντων, κατὰ τὸν θεῖον νόμον, δι’οὗ εὐλογεῖται μὲν ἡ φύσις, κυροῦται δὲ ὁ ὀρθός λόγος. «Καὶ δώσω ὑμῖν καρδίαν καινὴν, καὶ πνεῦμα καινὸν δώσω ὑμῖν. Καὶ ἀφελῶ ὑμῶν τὰς καρδίας τὰς λιθίνας καὶ δώσω ὑμῖν καρδίας σαρκίνας! Καὶ τὸν νόμον Μου ἐγγράψω ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν»[42].

Ἀντιμετωπίζοντας δὲ, μὲ τὸ ἄρθρο του, ποὺ ἔχει τῖτλον: «Ἡ ἀληθής ὑγεία», κάποιους νεωτεριστὲς, νοσοῦντες ἐξ ἐλαφρότητος καὶ ρεκλαμομανίας, ποὺ ἀνακατώνουν ζητήματα (ποὺ ἔχουν νὰ κάμουν μὲ τὴν «ὑγιεινὴ διατροφὴ») λελυμένα ἀπὸ αἰώνων, θυμίζει τὴν ὑποχρεωτικὴ γιὰ ὅλους τοὺς χριστιανοὺς νηστεία τῶν Τετραδοπαράσκευων καὶ τῶν Τεσσαρακοστῶν, τὴν ὁποία θεωρεῖ ἀρκετή γιὰ τὴν ὑγεία, καὶ φαίνεται ὅτι γνωρίζει ἀκόμη καὶ τὸν ΝΑ΄ Κανόνα τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, ὁ ὁποῖος ἀναθεματίζει ὅσους ἀπέχουν οἴνου καὶ κρεῶν καὶ γυναικός, μὴ δι’ ἐγκράτειαν, ἀλλά διὰ βδελυγμίαν[43].

Ἰδιαίτερης διαχρονικῆς ἀξίας εἶναι, τέλος, ἡ τόσον περιεκτική ὁμολογία του, στὸ «Λαμπριάτικο ψάλτη», συνοψίζουσα τὸ βίο του καὶ τὸ ἔργο του: «Τὸ ἐπ’ ἐμοί, ἐνόσω ζῶ καὶ ἀναπνέω καὶ σοφρονῶ, δὲν θὰ παύσω νὰ ὑμνῶ μετὰ λατρείας τὸν Χριστὸν μου, νὰ περιγράφω μετ’ ἔρωτος τὴν φύσιν καὶ νὰ ζωγραφίζω μετὰ στοργῆς τὰ γνήσια ἑλληνικὰ ἤθη. Ἐὰν ἐπιλάθωμαί σου, Ἱερουσαλήμ, ἐπιλησθείη ἡ δεξιά μου, κολληθείη ἡ γλῶσσα μου τῷ λάρυγγί μου, ἐὰν μὴ σου μνησθῶ»[44].

Ἀνάλογος πρὸς τὴν ζωὴ του ὑπῆρξε καὶ τὸ τέλος τοῦ βίου του. «Ὁ Ἱερέας Γεώργιος Ρήγας, στὴν ἐπιστολὴ του πρὸς τὸν ἐκδότη Ἠλ. Δικαῖο, ἔγραψε γιὰ τὰ χριστιανικὰ τέλη του κυρ-Ἀλέξανδρου. Ζήτησε νὰ προσέλθει ὁ ἱερεύς τῆς Σκιάθου παπα-Ἀνδρέας Μπούρας καὶ οἱ ἀδελφές του ζήτησαν νὰ πάει μαζί στὸ σπίτι καὶ ὁ γιατρός. Διηγεῖται, λοιπὸν, ὁ π. Γεώργιος Ρήγας:

«Ὁ Παπαδιαμάντης πρὸ πάντων ἦτο Χριστιανός καὶ χριστιανός εὐσεβής. Μόλις λοιπόν εἶδε τὸν ἰατρόν εἶπεν εἰς αὐτὸν: "Τί θέλεις σύ ἐδῶ;" "Ἦρθα νὰ σὲ δῶ" τοῦ λέγει ὁ ἰατρός. "Νὰ ἡσυχάσης" τοῦ λέγει ὁ ἀσθενής, "ἐγώ θὰ κάμω πρῶτα τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ ὕστερα νὰ 'ρθῆς ἐσύ"... Μόνος του, ὀλίγας ὥρας πρὶν ἀποθάνη, ἔστειλε νὰ κληθῆ ὁ ἱερεύς διὰ νὰ κοινωνήση. "Ξεύρεις! Μήπως ἀργότερα δὲν καταπίνω!" ἔλεγεν. Ἦτο ἡ παραμονή τοῦ θανάτου του καὶ τότε τοῦ ἀπονεμήθηκε τὸ παράσημο τοῦ Σταυροῦ τοῦ Σωτῆρος. Τὴν ἑσπέραν τῆς 2ας Ἰανουαρίου 1911, παραμονὴν τοῦ θανάτου του, "ἀνάψτε ἕνα κηρί", εἶπε "φέρτε μου κι’ ἕνα ἐκκλησιαστικὸν βιβλίον". Τὸ κηρίο ἠνάφθη, ἐπρόκειτο δὲ νὰ ἔλθη καὶ τὸ βιβλίον, ἀλλά πάλιν ἀποκαμῶν ὁ Παπαδιαμάντης εἶπεν: "Ἀφῆστε τὸ βιβλίο. Ἀπόψε θὰ εἰπῶ ὅσα ἐνθυμοῦμαι ἀπ' ἔξω". Καὶ ἤρχισε ψάλλων τρεμουλιαστὰ "τὴν χεῖρα σου τὴν ἀψαμένην..." (σ.σ. πρόκειται γιὰ τροπάριο ἀπὸ τὶς Ὧρες τῆς ἑορτῆς τῶν Φώτων ποὺ ἐπέκειτο).

Αὐτὸ ἦταν καὶ τὸ τελευταῖο ψάλσιμο τοῦ Παπαδιαμάντη, ὁ ὁποῖος τὴν ἰδίαν νύκτα, κατὰ τὴν 2αν μεταμεσονύκτιον, ὅταν ἐξημέρωνεν ἡ 3η Ἰανουαρίου, παρέδωκεν τὴν ψυχὴν του εἰς χεῖρας τοῦ Πλάστου. Ἡ Σκιάθος ὅλη ἔκλαυσε καὶ κλαίει διὰ τὴν ἀπώλειαν τοῦ Παπαδιαμάντη...»[45].

Ἡ κληρονομιά τοῦ Ἀλέξανδρου Παπαδιαμάντη εἶναι τεράστια καὶ διαχρονική, γιατί μέσα ἀπὸ τὰ μυθιστορήματα καὶ τὰ διηγήματά του φανερώνει, μαρτυρεῖ αὐτὸ τὸ μεγαλειῶδες περιεχόμενο τῆς ὀρθοδόξου πνευματικότητος, τὸ ὁποῖο καὶ ὁ ἴδιος ὡς μέλος τῆς Ἐκκλησίας ἐβίωσε.

Δὲν εἶναι ὑπερβολή νὰ ποῦμε, ἀγαπητοί, ὅτι ὁ Παπαδιαμάντης εἶναι ἡ σημαντικότερη καὶ γνησιότερη θεολογική φυσιογνωμία τοῦ Ἑλλαδικοῦ χώρου τοῦ τελευταίου αἰῶνος. Ἀρκεῖ νὰ ἀξιολογηθῆ θεολογικὰ τὸ ἔργο του καὶ νὰ μὴν μετρηθῆ μὲ τὰ ἀφελῆ κριτήρια τῆς ἁπλῆς θρησκευτικῆς ἠθογραφίας. Σωστὰ ἐπισημαίνει ὁ Καθηγητής κ. Ἀνέστης Κεσελόπουλος, ποὺ ἔχει γράψει σπουδαιότατη μελέτη γιὰ τὴν λειτουργικὴ παράδοση στὸν Παπαδιαμάντη: «Κηρύσσει μὲ τὸ ἐκκλησιαστικὸ καὶ λειτουργικὸ του ἦθος “λόγον ἔμπρακτον καὶ πρᾶξιν ἐλλόγιμον”.

Στὰ ἔργα του μπορεῖ κανείς νὰ ἀνακαλύψει πλούσια κοιτάσματα πνευματικοῦ θησαυροῦ, ποὺ μποροῦν νὰ θρέψουν πολλοὺς πένητες. Εἶναι ἀληθινή ἡ διαπίστωση ὅτι πίσω ἀπὸ τὰ κείμενά του κρύβεται ἡ ἴδια ἡ ζωή του, ποὺ ἀνασαίνει καὶ τρέφεται ἀπὸ τὴν πνευματικὴ παράδοση τοῦ γένους του.

Ἑκατό χρόνια συμπληρώθηκαν ἐφέτος ἀπὸ τὸ θάνατό του, ὅμως ἡ μνήμη του εἶναι ἄφθιτος καὶ μετ’ ἐγκωμίων.

Κατὰ τὸν Π. Νιρβάνα «ὁ ποιητής ἀρχίζει νὰ ζῇ, ἀπὸ τὴν στιγμὴν ποὺ θὰ ἀποθάνῃ»[46].

Δίκαιοι εἰς τὸν αἰῶνα ζῶσι καὶ ἐν Κυρίῳ ὁ μισθός αὐτῶν, καὶ ἡ φροντίς αὐτῶν παρὰ Ὑψίστῳ[47], βεβαιώνει ἡ Ἁγία Γραφή. Καὶ τὸ μνημόσυνον αὐτῶν εἰς γενεὰν καὶ γενεὰν, ψάλλει ἡ Ἐκκλησία.

Παράδοσις, μάλιστα, τῆς Ἐκκλησίας καὶ δὴ Μοναστηριακή καὶ ἁγιορείτικη εἶναι νὰ παρατίθενται κόλλυβα στὰ μνημόσυνα καὶ νὰ εἰκονίζεται ἐπ’ αὐτῶν ἡ μορφὴ τοῦ τιμωμένου.

Δέν γνωρίζω ἂν κατάφερα μὲ τὰ ἀδέξια χέρια μου νὰ ἱστορήσω τὴν ἀξιοσέβαστη μορφὴ.

Ὡς ἀμύητος στὰ ἔργα του, μᾶλλον τὸν ἀδίκησα. Δὲν φοβοῦμαι ὅμως μήπως δὲν δεχθεῖ τὴν ταπεινὴ μου προσφορὰ, γιατί ξέρει ὅτι τὸν ἀγαπῶ καὶ ξέρω ὅτι ἀναγνωρίζει καὶ ἰδιαιτέρως τιμᾶ τὴν προαίρεση…

Ὡς Κληρικός καὶ Ἐπίσκοπος τῆς Ἐκκλησίας μνημόνευσα καὶ τὸν μνημονεύω… Τοῦ εὔχομαι, μάλιστα, ὅ,τι ἐκεῖνος, γεμᾶτος ἀπὸ ἀναστάσιμη ἐλπίδα, εὐχήθηκε, μὲ τὸν ἐπικήδειό του λόγο, στὸν ἐξάδελφόν του Δημητράκην, ἀλλάζοντας μόνο τὸ ὄνομα· «Καὶ ὁ Φλοῖσβος τοῦ κύματος ὅπου πλήττει τοὺς βράχους, τὰ κράσπεδα τοῦ μαύρου λόφου τῶν μνημείων (περιγράφει τὸ Ἱερὸ Κοιμητήριο τῆς Σκιάθου, ὅπου καὶ ὁ ἴδιος ἐτάφη), ἂς φλοισβίζῃ καὶ ἂς σὲ νανουρίζῃ καὶ ἂς εἶναι μουσικὴ στὸν ὕπνον σου, ἑωσότου ἔλθῃ ἡ ὥρα ἡ προωρισμένη, καὶ ὅταν δοθῇ τὸ κέλευσμα, καὶ ἀκουσθῇ ἡ φωνή τοῦ Ἀρχαγγέλου καὶ ἠχήσῃ ἡ σάλπιγξ ἡ θεία, διότι φωνή Ἀρχαγγέλου θ’ ἀκουσθῇ καὶ σάλπιγξ Θεοῦ θὰ ἠχήση ἀφεύκτως· τότε, πραεῖα, «ὡς φωνή αὔρας λεπτῆς»[48] καὶ ἁπαλή καὶ γλυκεῖα ἡ θεία σάλπιγξ, νὰ σ’ ἐξυπνήσῃ, κυρ Ἀλέξανδρε, μαζί μὲ ὅλους ὅπου θὰ μᾶς ἐξυπνήσῃ τότε. Καὶ τότε καὶ τώρα, ἂς παραβλέψῃ ὁ Κύριος ὅλας τὰς ἁμαρτίας σου, καθώς εἶπεν ὁ Προφήτης, «ἁμαρτίας νεότητός μου καὶ ἀγνοίας μου μὴ μνησθῇς»[49] καὶ ἂς σὲ τάξῃ εἰς τόπον φωτεινόν καὶ χλοερὸν, εἰς τόπον ἀναπαύσεως.

Εἴθε, κυρ Ἀλέξανδρε, εἴθε………..»[50].

[1] Καρδαμάκη Μιχαήλ Πρωτ., «Ὀρθόδοξη Πνευματικότητα», ἐκδ. «Ἀκρίτας», σελ. 13.

[2] S. Bulgakov, The orthodox church, Pariw 1953, σελ. 9.

[3] P. Eudokimov, Ἡ πάλη μὲ τὸν Θεὸν, Θεσσ. 1970, σελ. 66.

[4] Καρδαμάκη Μιχαήλ Πρωτ., ὅπ. π. , σελ. 15.

[5] Ἰωάννης ὁ Καρπάθιος, Φιλοκαλία, τ. Α΄, σελ. 293.

[6] P. Eudokimov, Τὸ μυστήριον τοῦ Λόγου, Βλ. Ὁ Ζωντανός Λόγος, Πνευματικὸν Συμπόσιον περὶ Ἁγίας Γραφῆς, Ἀθῆναι 1970, σελ.59. G. Florovsky, Προβλήματα ὀρθοδόξου Θεολογίας (ἐκδ. «ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ»Ἀθῆναι 1973, σελ.30).

[7] D. Staniloae, Ἡ Ἁγία Γραφή ἐν σχέσει πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν καὶ τὴν παράδοσιν, βλ. Ὁ Ζωντανός Λόγος, σελ. 76.

[8] Ἀγουρίδου Σ., Τὸ Εὐαγγέλιον καὶ ὁ σύγχρονος κόσμος, Θεσσ. 1970,σελ. 24.

[9] Β΄ Κορ. ιβ΄, 9.

[10] Συμεών Ν. Θεολόγου, Τὰ εὑρισκόμενα (Μετ. Δ. Ζαγοραίου) σελ. 184, Μαξίμου Ὁμολογητοῦ, Φιλοκαλία, τ. Β΄,σελ. 158.

[11] Ἀ. Παπαδιαμάντη, Ἅπαντα, Κριτική Ἔκδοση Ν. Τριανταφυλλόπουλου, Ἐκδ. «Δόμος», 5 Τόμοι, Ἀθήνα 1981-1988 τόμος Ε΄, σελ. 165.

[12] Ἰεζεκιήλ, λδ΄, 2.

[13] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Β΄ 315 κ.ἑξ.

[14] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Δ΄ 191 κ.ἑξ.

[15] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Δ΄ 131 κ.ἑξ.

[16] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄ 147 κ.ἑξ.

[17] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄ 193 κ.ἑξ.

[18] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 330.

[19] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 330.

[20] Ἀ. Παπαδιαμάντη, Νεκρολογία γιὰ τὸν πατέρα μου, ἀπόσπασμα Παπαδιαμάντη, ὅπ. π. τόμος Ε΄, σελ. 332 -333.

[21] Περ. «Κιβωτός», Φεβρ.1953, σελ. 45-46 καὶ Ἐκδόσεις «Διάμετρος», Ἡμερολόγιο 1998, Συγγραφεῖς στὸ χρόνο - Ἀλέξ. Παπαδιαμάντης, σελ. 251-253.

[22] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Α΄, σελ. 14.

[23] Ἐκδόσεις «Διάμετρος», Ἡμερολόγιο 1998, Συγγραφεῖς στὸ χρόνο - Ἀ. Παπαδιαμάντης, σελ. 6.

[24] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Δ΄, σελ. 85 κ. ἑξ.

[25] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 199-203 καὶ 208-211.

[26] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 30-38.

[27] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 163.

[28] Ὀκτ. Μερλιέ, Ἀ. Παπαδιαμάντη Γράμματα, σελ. λ΄-λα΄ - Ἐκδ. «Διάμετρος», ὅπ. π., σελ. 70.

[29] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Δ΄, σελ. 608.

[30] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., σελ. 300-301.

[31] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., «Οἱ ἔμποροι τῶν ἐθνῶν», Κεφ. «Οἱ ἐξορκισμοί», τόμος Α΄, σελ. 227-232.

[32] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., «Χωρίς στεφάνι», τόμος Γ΄, σελ. 131 κ. ἑξ.

[33] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 167-169.

[34] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., «Λαμπριάτικος ψάλτης», τόμος Β΄, σελ. 519-520.

[35] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., «Λαμπριάτικος ψάλτης», τόμος Β΄, σελ. 516.

[36] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Β΄, σελ. 515.

[37] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., «Ὁ Λαμπριάτικος ψάλτης», τόμος Β΄, σελ. 514.

[38] Κεσελόπουλος Ἀν. Γ., «Ἡ λειτουργική παράδοση στὸν Παπαδιαμάντη», Ἐκδ. «Πουρναρᾶ», Θεσσαλονίκη, σελ. 23.

[39] Γιαννούλης Χαλεπᾶς σελ. 12, Ἐκδ. «Διάμετρος», ὅπ. π. σελ. 267.

[40] Κεσελόπουλος Ἀν. Γ., ὅπ. π., σελ. 20.

[41] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 254.

[42] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 285-287.

[43] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 286-287.

[44] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Β΄, σελ. 517.

[45] Ρήγα Γ., ἀπόσπασμα ἐπιστολῆς στὸν ἐκδότη Δικαῖο. Ἀ. Παπαδιαμάντη ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ, ἐκδ. «Δόμος», σελ. 218-219.

[46] Ἐκδ. «Διάμετρος», ὅπ. π., σελ. 256.

[47] Σοφ. Σολομ. ε΄, 15.

[48] Γ΄ Βασ. ιθ΄, 12.

[49] Ψαλμ. κδ΄, 7.

[50] Ἀ. Παπαδιαμάντη, ὅπ. π., τόμος Ε΄, σελ. 339-340.

π. Κων. Ν. Καλλιανός: ΜΕΣΟΝΥΧΤΙΟΣ ΔΕΗΣΙΣ (απόσπασμα μελέτης)

2012-01-03T08:54:00.002+02:00

Στὸν Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Ζακύνθου κύριο Διονύσιο, παλαιὸ συμφοιτητή, ἑόρτιος ἐν ἀμέτρῳ σεβασμῷ χαιρετισμός.

Κρύβεις στά δάχτυλα πού σταυροκοπιοῦνται τόν ὕπνο κι ἀφήνεσαι στίς λέξεις, πού μᾶς προίκισαν οἱ Πατέρες μας ὡς ξόρκια γιά τό νυσταγμό τοῦ σώματος καί τῆς ψυχῆς, νὰ σὲ ταξιδέψουν∙ κι ὕστερα ψάχνεις νά φυτέψεις στή καρδιά ἕναν κῆπο: μέ τά βοτάνια τῆς ἡσυχίας καί τῆς σιωπῆς, ὅπου στήν ἰσκιωμένη τους Μορφή ἐπιθυμεῖς νὰ καταφύγεις, ἔτσι, γιά νά ξαποστάσεις ἀπό τήν ὁλοήμερη τήν ἀμάχη. Γι᾿ αὐτό κι ἡ ἀναμονή τοῦ Μεσονυχτίου εἶναι ἡ περιούσια ἐκείνη ὥρα, κατά τήν ὁποία ἐπιχειρεῖς νά φυλλορροήσεις τήν ψυχή σου, ἀφήνοντας στὴν ἄκρη τά παντός εἴδους σκουπίδια καί ἀφανίζοντας τήν ὅποια ἀρνητική καί ἄκοσμη εἰκόνα πού ἔζησες στό ἡμερήσιο δρομολόγιό σου.

Ὡστόσο, αὐτό πού χαρακτηρίζει τούτη τήν κορυφαία καί θεοπρεπῆ ὥρα τοῦ ἡμερονυχτίου εἶναι ἡ σιωπή καί καί ἡ ἐπιμονή γιά προσευχή, ἀλλά καί ἡ διατύπωση κάποιων ἐρωτημάτων πρός τόν ἑαυτό σου καί τό Θεό. Γιατί μέσα στό κορύφωμα τῆς ἡσυχίας εἶναι πιά δυνατή ἡ εἰσόδευσή σου στόν κόσμο τῆς ψυχῆς ὅπου καί μπορεῖς κάλλιστα νά διακρίνεις «τά δοῦναι καί τά λαβεῖν» τῆς ἡμέρας καί νά ὑπολογίσεις τίς ζημίες καί τά κέρδη, ὅπως λέει ὁ ποιητής. Εἶναι, ἀναμφίβολα, μιὰ κορυφαία ὥρα λειτουργικῆς συνέχειας καὶ συνδρομῆς, γιατὶ μπορεῖς νὰ αἰστανθεῖς τὸ βάρος τῶν ἔμπονων συνθηκῶν τοῦ βίου σου, ποὺ δείχνουν καθαρὰ τὸ ταξίδι σου σ᾿ αὐτὴ τὴ θάλασσα, τοῦ βίου δηλαδὴ, μὲ ὅλους τοὺς Κύκλωπες καὶ τοὺς Λαιστρυγόνες νὰ σὲ ἀπειλοῦν. Ποὺ ἄν τοὺς ὑπολογίσεις, δὲν εἶναι καὶ λίγοι, οὔτε καὶ ἀκίνδυνοι. Μόνο ποὺ δὲν ἐπιτρέπεται νὰ λιποψυχήσεις, νὰ καταβληθεῖς καὶ νὰ συλλάβεις τὸν ἑαυτὸ σου σὲ ἀπελπισμένη κατάσταση, γιατὶ τότε εἶναι ποὺ ὁ θάνατος καραδοκεῖ... Ἀπὸ μέσα ἀπὸ πολλὲς ἀπόψεις καὶ προοπτικὲς. Τὸ ζητούμενο εἶναι νὰ βρεῖς τὸ Θεὸ, νὰ τὸν ἀναζητήσεις διὰ τῶν Ἁγίων Του: αὐτῶν δηλαδὴ πού συγγενεύουν τόσο μὲ σένα ὅσο καὶ μὲ τὸ Χριστό, ποὺ ξέρεις πόσο σὲ ἀγαπᾶ καὶ σὲ ἀνέχεται…